Vakyapadiya · Chapter 3.7

svāśraye samavetānāṃ tadvad evāśrayāntare
kriyāṇām abhiniṣpattau sāmarthyaṃ sādhanaṃ viduḥ //

śaktimātrāsamūhasya viśvasyānekadharmaṇaḥ
sarvadā sarvathā bhāvāt kva cit kiṃ cid vivakṣyate //

sādhanavyavahāraś ca buddhyavasthānibandhanaḥ
sann asan vārtharūpeṣu bhedo buddhyā prakalpyate //

buddhyā samīhitaikatvān pañcālān kurubhir yadā
punar vibhajate vaktā tadāpāyaḥ pratīyate //

śabdopahitarūpāṃś ca buddher viṣayatāṃ gatān
pratyakṣam iva kaṃsādīn sādhanatvena manyate //

buddhipravṛttirūpaṃ ca samāropyābhidhātṛbhiḥ
artheṣu śaktibhedānāṃ kriyate parikalpanā //

vyaktau padārthe śabdāder janyamānasya karmaṇaḥ
sādhanatvaṃ tathā siddhaṃ buddhirūpaprakalpitam //

svatantraparatantratve kramarūpaṃ ca darśitam
nirīheṣv api bhāveṣu kalpanopanibandhanam //

śaktayaḥ śaktimantaś ca sarve saṃsargavādinām
bhāvās teṣv asvaśabdeṣu sādhanatvaṃ nirūpyate //

ghaṭasya dṛśikarmatve mahattvādīni sādhanam
rūpasya dṛśikarmatve rūpatvādīni sādhanam //

svaiḥ sāmānyaviśeṣaiś ca śaktimanto rasādayaḥ
niyatagrahaṇā loke śaktayas tās tathāśrayaiḥ //

indriyārthamanaḥkartṛ saṃbandhaḥ sādhanaṃ kva cit
yad yadā yadanugrāhi tat tadā tatra sādhanam //

svaśabdair abhidhāne tu sa dharmo nābhidhīyate
vibhaktyādibhir evāsāv upakāraḥ pratīyate //

nimittabhāvo bhāvānām upakārārtham āśritaḥ
natir āvarjanety evaṃ siddhaḥ sādhanam iṣyate //

sa tebhyo vyatirikto vā teṣām ātmaiva vā tathā
vyatirekam upāśritya sādhanatvena kalpyate //

saṃdarśanaṃ prārthanāyāṃ vyavasāye tv anantarā
vyavasāyas tathārambhe sādhanatvāya kalpate //

pūrvasmin yā kriyā saiva parasmin sādhanaṃ matā
saṃdarśane tu caitanyaṃ viśiṣṭaṃ sādhanaṃ viduḥ //

niṣpattimātre kartṛtvaṃ sarvatraivāsti kārake
vyāpārabhedāpekṣāyāṃ karaṇatvādisaṃbhavaḥ //

putrasya janmani yathā pitroḥ kartṛtvam ucyate
ayam asyām iyaṃ tv asmād iti bhedo vivakṣayā //

guṇakriyāṇāṃ kartāraḥ kartrā nyakkṛtaśaktayaḥ
nyaktāyām api saṃpūrṇaiḥ svair vyāpāraiḥ samanvitāḥ //

karaṇatvādibhir jñātāḥ kriyābhedānupātibhiḥ
svātantryam uttaraṃ labdhvā pradhāne yānti kartṛtām //

yathā rājñā niyukteṣu yoddhṛtvaṃ yoddhṛṣu sthitam
teṣu vṛttau tu labhate rājā jayaparājayau //

tathā kartrā niyukteṣu sarveṣv ekārthakāriṣu
kartṛtvaṃ karaṇatvāder uttaraṃ na virudhyate //

anāśrite tu vyāpāre nimittaṃ hetur iṣyate
āśritāvadhibhāvaṃ tu lakṣaṇe lakṣaṇaṃ viduḥ //

dravyādiviṣayo hetuḥ kārakaṃ niyatakriyam
kartā kartrantarāpekṣaḥ kriyāyāṃ hetur iṣyate //

kriyāyai karaṇaṃ tasya dṛṣṭaḥ pratinidhis tathā
hetvarthā tu kriyā tasmān na sa pratinidhīyate //

prātilomyānulomyābhyāṃ hetur arthasya sādhakaḥ
tādarthyam ānulomyena hetutvānugataṃ tu tat //

sarvatra sahajā śaktir yāvaddravyam avasthitā
kriyākāle tv abhivyakter āśrayād upakāriṇī //

kuḍyasyāvaraṇe śaktir asyādīnāṃ vidāraṇe
sarvadā sa tu san dharmaḥ kriyākāle nirūpyate //

svā"ngasaṃyoginaḥ pāśā daityānāṃ vāruṇā yathā
vyajyante vijigīṣūṇāṃ dravyāṇāṃ śaktayas tathā //

taikṣṇyagauravakāṭhinya saṃsthānaiḥ svair asir yadā
chedyaṃ prati vyāpriyate śaktimān gṛhyate tadā //

prā"n nimittāntarodbhūtaṃ kriyāyāḥ kaiś cid iṣyate
sādhanaṃ sahajaṃ kaiś cit kriyānyaiḥ pūrvam iṣyate //

pravṛttir eva prathamaṃ kva cid apy anapāśritā
śaktīr ekādhikaraṇe srotovad apakarṣati //

apūrvaṃ kālaśaktiṃ vā kriyāṃ vā kālam eva vā
tam evamlaksanam bhāvam ke cid āhuh katham ca na //

nityāḥ ṣaṭ śaktayo 'anyeṣāṃ bhedābhedasamanvitāḥ
kriyāsaṃsiddhaye 'rtheṣu jātivat samavasthitāḥ //

dravyākārādibhedena tāś cāparimitā iva
dṛśyante tattvam āsāṃ tu ṣaṭ śaktīr nātivartate //

nimittabhedād ekaiva bhinnā śaktiḥ pratīyate
ṣoḍhā kartṛtvam evāhus tatpravṛtter nibandhanam //

tattve vā vyatireke vā vyatiriktaṃ tad ucyate
śabdapramāṇako lokaḥ sa śāstreṇānugamyate //

paramārthe tu naikatvaṃ pṛthaktvād bhinnalakṣaṇam
pṛthaktvaikatvarūpeṇa tattvam eva prakāśate //

yat pṛthaktvam asaṃdigdhaṃ tad ekatvān na bhidyate
yad ekatvam asaṃdigdhaṃ tat pṛthaktvān na bhidyate //

dyauḥ kṣamā vāyur ādityaḥ sāgarāḥ sarito diśaḥ
antaḥkaraṇatattvasya bhāgā bahir avasthitāḥ //

kālavicchedarūpeṇa tad evaikam avasthitam
sa hy apūrvāparo bhāvaḥ kramarūpeṇa lakṣyate //

dṛṣṭo hy avyatireke 'pi vyatireko 'nvaye 'sati
vṛkṣādyarthānvayas tasmād vibhaktyartho 'nya iṣyate //

sāmānyaṃ kārakaṃ tasya saptādyā bhedayonayaḥ
ṣaṭ karmākhyādibhedena śeṣabhedas tu saptamī //

nirvartyaṃ ca vikāryaṃ ca prāpyaṃ ceti tridhā matam
tatrepsitatamaṃ karma caturdhānyat tu kalpitam //

audāsīnyena yat prāpyaṃ yac ca kartur anīpsitam
saṃjñāntarair anākhyātaṃ yad yac cāpy anyapūrvakam //

satī vāvidyamānā vā prakṛtiḥ pariṇāminī
yasya nāśriyate tasya nirvartyatvaṃ pracakṣate //

prakṛtes tu vivakṣāyāṃ vikāryaṃ kaiś cid anyathā
nirvartyaṃ ca vikāryaṃ ca karma śāstre pradarśitam //

yad asaj jāyate sad vā janmanā yat prakāśyate
tan nirvartyaṃ vikāryaṃ ca karma dvedhā vyavasthitam //

prakṛtyucchedasaṃbhūtaṃ kiṃ cit kāṣṭhādibhasmavat
kiṃ cid guṇāntarotpattyā suvarṇādivikāravat //

kriyākṛtā viśeṣāṇāṃ siddhir yatra na gamyate
darśanād anumānād vā tat prāpyam iti kathyate //

viśeṣalābhaḥ sarvatra vidyate darśanādibhiḥ
keṣāṃ cit tadabhivyakti siddhir dṛṣṭiviṣādiṣu //

ābhāsopagamo vyaktiḥ soḍhatvam iti karmaṇaḥ
viśeṣāḥ prāpyamāṇasya kriyāsiddhau vyavasthitāḥ //

nirvartyādiṣu tat pūrvam anubhūya svatantratām
kartrantarāṇāṃ vyāpāre karma saṃpadyate tataḥ //

tadvyāpāraviveke 'pi svavyāpāre vyavasthitam
karmāpadiṣṭāṃllabhate kva cic chāstrāśrayān vidhīn //

nivṛttapreṣaṇaṃ karma svakriyāvayave sthitam
nivartamāne karmatve sve kartṛtve 'vatiṣṭhate //

tāni dhātvantarāṇy eva pacisidhyativad viduḥ
bhede 'pi tulyarūpatvād ekatvaparikalpanā //

ekadeśe samūhe ca vyāpārāṇāṃ pacādayaḥ
svabhāvataḥ pravartante tulyarūpasamanvitāḥ //

nyagbhāvanā nyagbhavanaṃ ruhau śuddhe pratīyate
nyagbhāvanā nyagbhavanaṃ ṇyante 'pi pratipadyate //

avasthāṃ pañcamīm āhur ṇyante tāṃ karmakartari
nivṛttapreṣaṇād dhātoḥ prākṛte 'rthe ṇij ucyate //

bravīti pacater arthaṃ sidhyatir na vinā ṇicā
sa ṇyantaḥ pacater arthe prākṛte vyavatiṣṭhate //

keṣāṃ cid devadattāder vyāpāro yaḥ sakarmake
sa vinā devadattādeḥ kaṭādiṣu vivakṣyate //

nivṛttapreṣaṇaṃ karma svasya kartuḥ prayojakam
preṣaṇāntarasaṃbandhe ṇyante lenābhidhīyate //

sadṛśādiṣu yat karma kartṛtvaṃ pratipadyate
āpattyāpādane tatra viṣayatvaṃ prati kriye //

kutaś cid āhṛtya padam evaṃ ca parikalpane
karmasthabhāvakatvaṃ syād darśanādyabhidhāyinām //

viśeṣadarśanaṃ yatra kriyā tatra vyavasthitā
kriyāvyavasthā tv anyeṣāṃ śabdair eva prakāśyate //

kālabhāvādhvadeśānām antarbhūtakriyāntaraiḥ
sarvair akarmakair yoge karmatvam upajāyate //

ādhāratvam iva prāptās te punar dravyakarmasu
kālādayo bhinnakakṣyaṃ yānti karmatvam uttaram //

atas taiḥ karmabhir dhātur yukto 'dravyair akarmakaḥ
lasya karmaṇi bhāve ca nimittatvāya kalpate //

sarvaṃ cākathitaṃ karma bhinnakakṣyaṃ pratīyate
dhātvarthoddeśabhedena tan nepsitatamaṃ kila //

pradhānakarma kathitaṃ yat kriyāyāḥ prayojakam
tatsiddhaye kriyāyuktam anyat tv akathitaṃ smṛtam //

duhyādivan nayatyādau karmatvam akathāśrayam
ākhyātānupayoge tu niyamāc cheṣa iṣyate //

antarbhūtaṇijarthānāṃ duhyādīnāṃ ṇijantavat
siddhaṃ pūrveṇa karmatvaṃ ṇijantaniyamas tathā //

karaṇasya svakakṣyāyāṃ na prakarṣāśrayo yathā
karmaṇo 'pi svakakṣyāyāṃ na syād atiśayas tathā //

karmaṇas tv āptum iṣṭatva āśrite 'tiśayo yataḥ
āśrīyate tato 'tyantaṃ bhedaḥ pūrveṇa karmaṇā //

ṇijante ca yathā kartā sakriyaḥ san prayujyate
na duhyādau tathā kartā niṣkriyo 'pi prayujyate //

bhedavākyaṃ tu yan ṇyante nīduhiprakṛtau ca yat
śabdāntaratvān naivāsti saṃsparśas tasya dhātunā //

yathaivaikam apādānaṃ śāstre bhedena darśitam
tathaikam eva karmāpi bhedena pratipāditam //

nirvartyo vā vikāryo vā prāpyo vā sādhanāśrayaḥ
kriyāṇām eva sādhyatvāt siddharūpo 'bhidhīyate //

ahiteṣu yathā laulyāt kartur icchopajāyate
viṣādiṣu bhayādibhyas tathaivāsau pravartate //

pradhānetarayor yatra dravyasya kriyayoḥ pṛthak
śaktir guṇāśrayā tatra pradhānam anurudhyate //

pradhānaviṣayā śaktiḥ pratyayenābhidhīyate
yadā guṇe tadā tadvad anuktāpi prakāśate //

pacāv anuktaṃ yat karma ktvānte bhāvābhidhāyini
bhujau śaktyantare 'py ukte tat taddharma prakāśate //

iṣeś ca gamisaṃsparśād grāme yo lo vidhīyate
tatreṣiṇaiva nirbhogaḥ kriyate gamikarmaṇaḥ //

paktvā bhujyata ity atra keṣāṃ cin na vyapekṣate
odanaṃ pacatiḥ so 'sāv anumānāt pratīyate //

tathābhiniviśau karma yat ti"nante 'bhidhīyate
ktvānte 'dhikaraṇatve 'pi na tatrecchanti saptamīm //

yan nirvṛttāśrayaṃ karma prāpter apracitaṃ punaḥ
bhakṣyādiviṣayāpattyā bhidyamānaṃ tad īpsitam //

dhātor arthāntare vṛtter dhātvarthenopasaṃgrahāt
prasiddher avivakṣātaḥ karmaṇo 'karmikā kriyā //

bhedā ya ete catvāraḥ sāmānyena pradarśitāḥ
te nimittādibhedena bhidyante bahudhā punaḥ //

kriyāyāḥ pariniṣpattir yadvyāpārād anantaram
vivakṣyate yadā tatra karaṇatvaṃ tadā smṛtam //

vastutas tad anirdeśyaṃ na hi vastu vyavasthitam
sthālyā pacyata ity eṣā vivakṣā dṛśyate yataḥ //

karaṇeṣu tu saṃskāram ārabhante punaḥ punaḥ
viniyogaviśeṣāṃś ca pradhānasya prasiddhaye //

svakakṣyāsu prakarṣaś ca karaṇānāṃ na vidyate
āśritātiśayatvaṃ tu paratas tatra lakṣaṇam //

svātantrye 'pi prayoktāra ārād evopakurvate
karaṇena hi sarveṣāṃ vyāpāro vyavadhīyate //

kriyāsiddhau prakarṣo 'yaṃ nyagbhāvas tv eva kartari
siddhau satyāṃ hi sāmānyaṃ sādhakatvaṃ prakṛṣyate //

asyādīnāṃ tu kartṛtve taikṣṇyādi karaṇaṃ viduḥ
taikṣṇyādīnāṃ svatantratve dvedhātmā vyavatiṣṭhate //

ātmabhede 'pi saty evam eko 'rthaḥ sa tathā sthitaḥ
tadāśrayatvād bhede 'pi kartṛtvaṃ bādhakaṃ tataḥ //

yathā ca saṃnidhānena karaṇatvaṃ pratīyate
tathaivāsaṃnidhāne 'pi kriyāsiddheḥ pratīyate //

stokasya vābhinirvṛtter anirvṛtteś ca tasya vā
prasiddhiṃ karaṇatvasya stokādīnāṃ pracakṣate //

dharmāṇāṃ tadvatā bhedād abhedāc ca viśiṣyate
kriyāvadher avaccheda viśeṣād bhidyate yathā //

prāg anyataḥ śaktilābhān nyagbhāvāpādanād api
tadadhīnapravṛttitvāt pravṛttānāṃ nivartanāt //

adṛṣṭatvāt pratinidheḥ praviveke ca darśanāt
ārād apy upakāritve svātantryaṃ kartur ucyate //

dharmair abhyuditaiḥ śabde niyamo na tu vastuni
kartṛdharmavivakṣāyāṃ śabdāt kartā pratīyate //

ekasya buddhyavasthābhir bhede ca parikalpite
kartṛtvaṃ karaṇatvaṃ ca karmatvaṃ copajāyate //

utpatteḥ prāg asadbhāvo buddhyavasthānibandhanaḥ
aviśiṣṭaḥ satānyena kartā bhavati janmanaḥ //

kāraṇaṃ kāryabhāvena yadā vāvyavatiṣṭhate
kāryaśabdaṃ tadā labdhvā kāryatvenopajāyate //

yathāheḥ kuṇḍalībhāvo vyagrāṇāṃ vā samagratā
tathaiva janmarūpatvaṃ satām eke pracakṣate //

vibhaktayoni yat kāryaṃ kāraṇebhyaḥ pravartate
svā jātir vyaktirūpeṇa tasyāpi vyavatiṣṭhate //

bhāveṣv eva padanyāsaḥ prajñāyā vāca eva vā
nāstīty apy apade nāsti na ca sad bhidyate tataḥ //

buddhiśabdau pravartete yathābhūteṣu vastuṣu
teṣām anyena tattvena vyavahāro na vidyate //

ākāśasya yathā bhedaś chāyāyāś calanaṃ yathā
janmanāśāv abhede 'pi tathā kaiś cit prakalpitau //

yathaivākāśanāstitvam asan mūrtinirūpitam
tathaiva mūrtināstitvam asadākāśaniśrayam //

yathā tadarthair vyāpāraiḥ kriyātmā vyapadiśyate
abhedagrahaṇād eṣa kāryakāraṇayoḥ kramaḥ //

vikāro janmanaḥ kartā prakṛtir veti saṃśaye
bhidyate pratipattṛṇāṃ darśanaṃ li"ngadarśanaiḥ //

kḷpi saṃpadyamāne yā caturthī sā vikārataḥ
suvarṇapiṇḍe prakṛtau vacanaṃ kuṇḍalāśrayam //

vākye saṃpadyateḥ kartā sa"nghaś cvyantasya kathyate
vṛttau saṅghībhavantīti brāhmaṇānāṃ svatantratā //

atvaṃ saṃpadyate yas tvaṃ na tasmin yuṣmadāśrayā
pravṛttiḥ puruṣasyāsti prākṛtaḥ sa vidhīyate //

pūrvāvasthām avijahat saṃspṛśan dharmam uttaram
saṃmūrchita ivārthātmā jāyamāno 'bhidhīyate //

savyāpārataraḥ kaś cit kva cid dharmaḥ pratīyate
saṃsṛjyante ca bhāvānāṃ bhedavatyo 'pi śaktayaḥ //

viparītārthavṛttitvaṃ puruṣasya viparyaye
gamyeta sādhanaṃ hy atra savyāpāraṃ pratīyate //

tvam anyo bhavasīty eṣā tatra syāt parikalpanā
rājñi bhṛtyatvamāpanne yathā tadvad gatir bhavet //

saṃbhāvanāt kriyāsiddhau kartṛtvena samāśritaḥ
kriyāyām ātmasādhyāyāṃ sādhanānāṃ prayojakaḥ //

prayogamātre nyagbhāvaṃ svātantryād eva niśritaḥ
aviśiṣṭo bhavaty anyaiḥ svatantrair muktasaṃśayaiḥ //

nimittebhyaḥ pravartante sarva eva svabhūtaye
abhiprāyānurodho 'pi svārthasyaiva prasiddhaye //

preṣaṇādhyeṣaṇe kurvaṃs tatsamarthāni cācaran
kartaiva vihitāṃ śāstre hetusaṃjñāṃ prapadyate //

dravyamātrasya tu praiṣe pṛcchyāder loḍ vidhīyate
sakriyasya prayogas tu yadā sa viṣayo ṇicaḥ //

guṇakriyāyāṃ svātantryāt preṣaṇe karmatāṃ gataḥ
niyamāt karmasaṃjñāyāḥ svadharmeṇābhidhīyate //

kriyāyāḥ prerakaṃ karma hetuḥ kartuḥ prayojakaḥ
karmārthā ca kriyotpatti saṃskārapratipattibhiḥ //

anirākaraṇāt kartus tyāgā"ngaṃ karmaṇepsitam
preraṇānumatibhyāṃ ca labhate saṃpradānatām //

hetutve karmasaṃjñāyāṃ śeṣatve vāpi kārakam
rucyarthādiṣu śāstreṇa saṃpradānākhyam ucyate //

bhedasya ca vivakṣāyāṃ pūrvāṃ pūrvāṃ kriyāṃ prati
parasyā"ngasya karmatvān na kriyāgrahaṇaṃ kṛtam //

kriyāṇāṃ samudāye tu yadaikatvaṃ vivakṣitam
tadā karma kriyāyogāt svākhyayaivopacaryate //

bhedābhedavivakṣā ca svabhāvena vyavasthitā
tasmād gatyarthakarmatve vyabhicāro na dṛśyate //

vikalpenaiva sarvatra saṃjñe syātām ubhe yadi
ārambheṇa na yogasya pratyākhyānaṃ samaṃ bhavet //

tyāgarūpaṃ prahātavye prāpye saṃsargadarśanam
āsthitaṃ karma yat tatra dvairūpyaṃ bhajate kriyā //

nirdiṣṭaviṣayaṃ kiṃ cid upāttaviṣayaṃ tathā
apekṣitakriyaṃ ceti tridhāpādānam ucyate //

saṃyogabhedād bhinnātmā gamir eva bhramir yathā
dhruvāvadhir apāyo 'pi samavetas tathādhruve //

dravyasvabhāvo na dhrauvyam iti sūtre pratīyate
apāyaviṣayaṃ dhrauvyaṃ yat tu tāvad vivakṣitam //

saraṇe devadattasya dhrauvyaṃ pāte tu vājinaḥ
āviṣṭaṃ yad apāyena tasyādhrauvyaṃ pracakṣate //

ubhāv apy adhruvau meṣau yady apy ubhayakarmaje
vibhāge pravibhakte tu kriye tatra vivakṣite //

meṣāntarakriyāpekṣam avadhitvaṃ pṛthak pṛthak
meṣayoḥ svakriyāpekṣaṃ kartṛtvaṃ ca pṛthak pṛthak //

abhedena kriyaikā tu dvisādhyā ced vivakṣitā
meṣāv apāye kartārau yady anyo vidyate 'vadhiḥ //

gatir vinā tv avadhinā nāpāya iti gamyate
vṛkṣasya parṇaṃ patatīty evaṃ bhāṣye nidarśitam //

bhedābhedau pṛthagbhāvaḥ sthitiś ceti virodhinaḥ
yugapan na vivakṣyante sarve dharmā balāhake //

dhanuṣā vidhyatīty atra vināpāyavivakṣayā
karaṇatvaṃ yato nāsti tasmāt tad ubhayaṃ saha //

ekaiva vā satī śaktir dvirūpā vyavatiṣṭhate
nimittaṃ saṃjñayos tatra parayā bādhyate 'parā //

nirdhāraṇe vibhakte yo bhītrādīnāṃ ca yo vidhiḥ
upāttāpekṣitāpāyaḥ so 'budhapratipattaye //

kartṛkarmavyavahitām asākṣād dhārayat kriyām
upakurvat kriyāsiddhau śāstre 'dhikaraṇaṃ smṛtam //

upaśleṣasya cābhedas tilākāśakaṭādiṣu
upakārās tu bhidyante saṃyogisamavāyinām //

avināśo gurutvasya pratibandhe svatantratā
digviśeṣād avaccheda ityādyā bhedahetavaḥ //

ākāśam eva keṣāṃ cid deśabhedaprakalpanāt
ādhāraśaktiḥ prathamā sarvasaṃyogināṃ matā //

idam atreti bhāvānām abhāvān na prakalpate
vyapadeśas tam ākāśa nimittaṃ saṃpracakṣate //

kālāt kriyā vibhajyanta ākāśāt sarvamūrtayaḥ
etāvāṃś caiva bhedo 'yam abhedopanibandhanaḥ //

yady apy upavasir deśa viśeṣam anurudhyate
śabdapravṛttidharmāt tu kālam evāvalambate //

vasatāv aprayukte 'pi deśo 'dhikaraṇaṃ tataḥ
aprayuktaṃ trirātrādi karma copavasau smṛtam //

saṃbandhaḥ kārakebhyo 'nyaḥ kriyākārakapūrvakaḥ
śrutāyām aśrutāyāṃ vā kriyāyāṃ so 'bhidhīyate //

dviṣṭho 'py asau parārthatvād guṇeṣu vyatiricyate
tatrābhidhīyamānaḥ san pradhāne 'py upayujyate //

nimittaniyamaḥ śabdāt saṃbandhasya na gṛhyate
karmapravacanīyais tu sa viśeṣo 'varudhyate //

sādhanair vyapadiṣṭe ca śrūyamāṇakriye punaḥ
proktā pratipadaṃ ṣaṣṭhī samāsasya nivṛttaye //

niṣṭhāyāṃ karmaviṣayā ṣaṣthī ca pratiṣidhyate
śeṣalakṣaṇayā ṣaṣṭhyā samāsastatra neṣyate //

anyena vyapadiṣṭasya yasyānyatropajāyate
vyatirekaḥ sa dharmau dvau labhate viṣayāntare //

prādhānyaṃ svaguṇe labdhvā pradhāne yāti śeṣatām
sahayoge svayoge 'taḥ pradhānatvaṃ na hīyate //

siddhasyābhimukhībhāva mātraṃ saṃbodhanaṃ viduḥ
prāptābhimukhyo hy arthātmā kriyāsu viniyujyate //

saṃbodhanaṃ na vākyārtha iti pūrvebhya āgamaḥ
uddeśena vibhaktyarthā vākyārthāt samapoddhṛtāḥ //

vibhaktyarthe 'vyayībhāva vacanād avasīyatām
anyo dravyād vibhaktyarthaḥ so 'vyayenābhidhīyate //

dravyaṃ tu yad yathābhūtaṃ tad atyantaṃ tathā bhavet
kriyāyoge 'pi tasyāsau dravyātmā nāpahīyate //

tasmād yat karaṇaṃ dravyaṃ tat karma na punar bhavet
sarvasya vānyathābhāvas tasya dravyātmano bhavet //