Vakyapadiya · Chapter 2

ākhyātaṃ śabdasaṃghāto jātiḥ saṃghātavartinī
eko 'navayavaḥ śabdaḥ kramo buddhyanusaṃhṛtiḥ //

padam ādyaṃ pṛthak sarvaṃ padaṃ sāpekṣam ity api
vākyaṃ prati matir bhinnā bahudhā nyāyadarśinām //

nighātādivyavasthārthaṃ śāstre yat paribhāṣitam
sākāṅkṣāvayavaṃ tena na sarvaṃ tulyalakṣaṇaṃ //

sākāṅkṣāvayavaṃ bhede parānākāṅkṣaśabdakam
karmapradhānaṃ guṇavad ekārthaṃ vākyam ucyate //

saṃbodhanapadaṃ yac ca tat kriyāyā viśeṣakam
tathā tiṅantaṃ tatrāhus tiṅantasya viśeṣakam //

yathānekam api ktvāntaṃ tiṅantasya viśeṣakam
tathā tiṅantaṃ tatrāhus tiṅantasya viśeṣakam //

yathaika eva sarvārtha prakāśaḥ pravibhajyate
dṛśyabhedānukāreṇa vākyārthāvagamas tathā //

citrasyaikasya rūpasya yathā bhedanidarśanaiḥ
nīlādibhiḥ samākhyānaṃ kriyate bhinnalakṣaṇaiḥ //

tathaivaikasya vākyasya nirākāṅkṣasya sarvataḥ
śabdāntaraiḥ samākhyānaṃ sākāṅkṣair anugamyate //

yathā pade vibhajyante prakṛtipratyayādayaḥ
apoddhāras tathā vākye padānām upapadyate //

varṇāntarasarūpatvaṃ varṇabhāgeṣu dṛṣyate
padāntarasarūpāś ca padabhāgā iva sthitāḥ //

bhāgair anarthakair yuktā vṛṣabhodakayāvakāḥ
anvayavyatirekau tu vyavahāranibandhanam //

śabdasya na vibhāgo 'sti kuto 'rthasya bhaviṣyati
vibhāgaiḥ prakriyābhedam avidvān pratipadyate //

brāhmaṇārtho yathā nāsti kaś cid brāhmaṇakambale
devadattādayo vākye thataiva syur anarthakāḥ //

sāmānyārthas tirobhūto na viśeṣe 'vatiṣṭhate
upāttasya kutas tyāgo nivṛttaḥ kvāvatiṣṭhatām //

aśābdo yadi vākyārthaḥ padārtho 'pi tathā bhavet
evaṃ sati ca saṃbandhaḥ śabdasyārthena hīyate //

viśeśaśabdāḥ keṣāṃ cit sāmānyapratirūpakāḥ
śabdāntarābhisaṃbandhād vyajyante pratipattṛṣu //

teṣāṃ tu kṛtsno vākyārthaḥ pratibhedaṃ samāpyate
vyaktopavyañjanā siddhir arthasya pratipatṛṣu //

sa vyaktaḥ kramavāñ chabda upāṃśu yam adhīyate
akramas tu vitatyeva buddhir yatrāvatiṣṭhate //

yathotkṣepaviśeṣe 'pi karmabhedo na gṛhyate
āvṛttau vyajyate jātiḥ karmabhir bhramaṇādibhiḥ //

varṇavākyapadeṣv evaṃ tulyopavyañjanā śrutiḥ
atyantabhede tattvasya sarūpeva pratīyate //

nityeṣu ca kutaḥ pūrvaṃ paraṃ vā paramārthataḥ
ekasyaiva tu sā śaktir yad evam avabhāsate //

ciraṃ kṣipram iti jñāne kālabhedād ṛte yathā
bhinnakāle prakāśete sa dharmo hrasvadīrghayoḥ //

na nityaḥ kramamātrābhiḥ kālo bhedam ihārhati
vyāvartinīnāṃ mātrāṇām abhāve kīdṛśaḥ kramaḥ //

tābhyo yā jāyate buddhir ekā sā bhāgavarjitā
sā hi svaśaktyā bhinneva kramapratyavamarśinī //

kramollekhānuṣaṅgeṇa tasyāṃ yad bījam āhitam
tattvanānātvayos tasya niruktir nāvatiṣṭhate //

bhāvanāsamaye tv etat kramasāmarthyam akramam
vyāvṛttabhedo yenārtho bhedavān upalabhyate //

padāni vākye tāny eva varṇās te ca pade yadi
varṇeṣu varṇabhāgānāṃ bhedaḥ syāt paramāṇuvat //

bhāgānām anupaśleṣān na varṇo na padaṃ bhavet
teṣām avyapadeśyatvāt kim anyad vyapadiśyatām //

yad antaḥśabdatattvaṃ tu bhāgair ekaṃ prakāśitam
tam āhur apare śabdaṃ tasya vākye tathaikatām //

arthabhāgais tathā teṣām antaro 'rthaḥ prakāśyate
ekasyaivātmano bhedau śabdārthāv apṛthaksthitau //

prakāśakaprakāśyatvaṃ kāryakāraṇarūpatā
antarmātrātmanas tasya śabdatattvasya sarvadā //

tasyaivāstitvanāstitve sāmarthye samavasthite
akrame kramanirbhāse vyavahāranibandhane //

saṃpratyayapramāṇatvāt padārthāstitvakalpane
padārthābhyuccaye tyāgād ānarthakyaṃ prasajyate //

rājaśabdena rājārtho bhinnarūpeṇa gamyate
vṛttāv ākhyātasadṛśaṃ padam anyat prayujyate //

yathāśvakarṇa ity ukte vinaivāśvena gamyate
kaś cid eva viśiṣṭo 'rthaḥ sarveṣu pratyayas tathā //

vākyeṣu arthāntaragataḥ sādṛśyaparikalpane
keṣāṃ cit rūḍhiśabdatvaṃ śāstra evānugamyate //

upādāyāpi ye heyās tān upāyān pracakṣate
upāyānāṃ ca niyamo nāvaśyam avatiṣṭhate //

arthaṃ kathaṃ cit puruṣaḥ kaś cit saṃpratipadyate
saṃsṛṣṭā vā vibhaktā cā bhedā vākyanibandhanāḥ //

so 'yam ity abhisaṃbandho buddhyā prakramyate yadā
vākyārthasya tadaiko 'pi varṇaḥ pratyāyakaḥ kva cit //

kevalena padenārtho yāvān evābhidhīyate
vākyasthaṃ tāvato 'rthasya tad āhur abhidhāyakam //

saṃbandhe sati yat tv anyad ādhikyam upajāyate
vākyārtam eva taṃ prāhur anekapadasaṃśrayam //

sa tv anekapadastho 'pi pratibhedaṃ samāpyate
jātivat samudāye 'pi saṃkhyāvat kalpyate 'paraiḥ //

sarvabhedānuguṇyaṃ tu sāmānyam apare viduḥ
tad arthāntarasaṃsargād bhajate bhedarūpatām //

bhedān ākāṅkṣatas tasya yā pariplavamāmatā
avacchinatti saṃbandhas tāṃ viśeṣe niveśayan //

kāryānumeyaḥ saṃbandho rūpaṃ tasya na vidyate
asattvabhūtam atyantam atas taṃ pratijānate //

niyataṃ sādhane sādhyaṃ kriyā niyatasādhanā
sa saṃnidhānamātreṇa niyamaḥ saṃprakāśate //

guṇabhāvena sākāṅkṣaṃ tatra nāma pravartate
sādhyatvena nimittāni kriyāpadam apekṣate //

santa eva viśeṣā ye padārtheṣv avibhāvitāḥ
te kramād anugamyante na vākyam abhidhāyakam //

śabdānāṃ kramamātre ca nānyaḥ śabdo 'sti vācakaḥ
kramo hi dharmaḥ kālasya tena vākyaṃ na vidyate //

ye ca saṃbhavino bhedāḥ padārtheṣv avibhāvitāḥ
te saṃnidhāne vyajyante na tu varṇeṣv ayaṃ kramaḥ //

varṇānāṃ ca padānāṃ ca kramamātraniveśinī
padākhyā vākyasaṃjñā ca śabdatvaṃ neṣyate tayoḥ //

samāne 'pi tu śabdatve dṛṣṭaḥ saṃpratyayaḥ padāt
prativarṇaṃ tv asau nāsti padasyārtham ato viduḥ //

yathā sāvayavā varṇā vinā vācyena kena cit
arthavantaḥ samuditā vākyam apy evam iṣyate //

anarthakāny apāyatvāt padārthenārthavanti vā
krameṇoccaritāny āhur vākyārthaṃ bhinnalakṣaṇam //

nityatve samudāyānāṃ jāter vā parikalpane
ekasyaikārthatām āhur vākyasyāvyabhicāriṇīm //

abhedapūrvakābhedāḥ kalpitā vākyavādibhiḥ
bhedapūrvān abhedāṃs tu manyante padadarśinaḥ //

padaprakṛtibhāvaś ca vṛttibhedena varṇyate
padānāṃ saṃhitā yoniḥ saṃhitā vā padāśrayā //

padāmnāyaś ca yady anyaḥ saṃhitāyā nidarśakaḥ
nityas tatra kathaṃ kāryaṃ padaṃ lakṣaṇadarśanāt //

prativarṇam asaṃvedyaḥ padārthapratyayo yathā
padeśv evam asaṃvedyaṃ vākyārthasya nirūpaṇam //

vākyārthaḥ saṃniviśate padeṣu sahavṛttiṣu
yathā tathaiva varṇeṣu padārthaḥ sahavṛttiṣu //

sūkṣmaṃ grāhyaṃ yathānyena saṃsṛṣṭaṃ saha gṛhyate
varṇo 'py anyena varṇena saṃbaddho vācakas tathā //

padasyoccāraṇād artho yathā kaś cin nirūpyate
varṇānām api sāṃnidhyāt tathā so 'rthaḥ pratīyate //

prāptasya yasya sāmarthyān niyamārthā punaḥ śrutiḥ
tenātyantaṃ viśeṣeṇa sāmānyaṃ yadi bādhyate //

yajeteti tato dravyaṃ prāptaṃ sāmarthyalakṣaṇam
vrīhiśrutyā nivarteta na syāt pratinidhis tathā //

tasmād vrīhitvam adhikaṃ vrīhiśabdaḥ prakalpayet
dravyatvam aviruddhatvāt prāptyarthaḥ san na bādhate //

tena cāpi vyavacchinne dravyatve sahacāriṇi
asaṃbhavād viśeṣāṇāṃ tatrānyeṣām adarśanam //

na ca sāmānyavat sarve kriyāśabdena lakṣitāḥ
viśeṣā na hi sarveṣāṃ satāṃ śabdo 'bhidhāyakaḥ //

śuklādayo guṇāḥ santo yathā tatrāvivakṣitāḥ
tathāvivakṣā bhedānāṃ dravyatvasahacāriṇām //

asaṃnidhau pratinidhir mā bhūn nityasya karmaṇaḥ
kāmyasya vā pravṛttasya lopa ity upapadyate //

viśiṣṭaiva kriyā yena vākyārthaḥ parikalpyate
dravyābhāve pratinidhau tasya tat syāt kriyāntaram //

nirjñātārthaṃ padaṃ yac ca tadarthe pratipādite
pikādi yad avijñātaṃ tat kim ity anuyujyate //

sāmarthyaprāpitaṃ yac ca vyaktyartham anuṣajyate
śrutir evānuṣaṅgeṇa bādhikā liṅgavākyayoḥ //

aprāpto yas tu śuklādiḥ saṃnidhānena gamyate
sa yatnaprāpito vākye śrutidharmavilakṣaṇaḥ //

abhinnam eva vākyaṃ tu yady abhinnārtham iṣyate
tat sarvaṃ śrutibhūtatvān na śrutyaiva virotsyate //

vākyānāṃ samudāyaś ca ya ekārthaprasiddhaye
sākāṅkṣāvayavas tatra vākyārtho 'pi na vidyate //

prāsaṅgikam idaṃ kāryam idaṃ tantreṇa labhyate
idam āvṛttibhedābhyām atra bādhasamuccayau //

ūho 'smin viṣaye nyāyyaḥ saṃbandho 'sya na bādhyate
sāmānyasyātideśo 'yaṃ viśeṣo 'trātidiśyate //

arthitvam atra sāmarthyam asminn artho na bhidyate
śāstrāt prāptādhikāro 'yaṃ vyudāso 'sya kriyāntare //

iyaṃ śrutyā kramaprāptir iyam uccāraṇād iti
kramo 'yam atra balavān asmiṃs tu na vivakṣitaḥ //

idaṃ parāṅgaiḥ saṃbaddham aṅgānām aprayojakam
prayojakam idaṃ teṣām atredaṃ nāntarīyakam //

idaṃ pradhānaṃ śeṣo 'yaṃ viniyogakramas tv ayam
sākṣād asyopakārīdam idam ārād viśeṣakam //

śaktivyāpārabhedo 'smin phalam atra tu bhidyate
saṃbandhāj jātabhedo 'yaṃ bhedas tatrāvivakṣitaḥ //

prasajyapratiṣedho 'yaṃ paryudāso 'yam atra tu
idaṃ gauṇam idaṃ mukhyaṃ vyāpīdaṃ guru laghv idam //

bhedenāṅgāṅgibhāvo 'sya bahubhedaṃ vikalpyate
idaṃ niyamyate 'syātra yogyatvam upajāyate //

asya vākyāntare dṛṣṭāl liṅgād bhedo 'numīyate
ayaṃ śabdair apoddhṛtya padārthaḥ pravibhajyate //

iti vākyeṣu ye dharmāḥ padārthopanibandhanāḥ
sarve tena prakalperan padaṃ cet syad avācakam //

avibhakte 'pi vākyārthe śaktibhedād apoddhṛte
vākyāntaravibhāgena yathoktaṃ na virudhyate //

yathaivaikasya gandhasya bhedena parikalpanā
puṣpādiṣu tathā vākye 'py arthabhedo 'bhidhīyate //

gavaye narasiṃhe vāpy ekajñānāvṛte yathā
bhāgaṃ jātyantarasyaiva sadṛśaṃ pratipadyate //

aprasiddhaṃ tu yaṃ bhāgam adṛṣṭam anupaśyati
tāvaty asaṃvidaṃ mūḍhaḥ sarvatra pratipadyate //

tathā pikādiyogena vākye 'tyantavilakṣaṇe
sadṛśasyeva saṃjñānam asato 'rthasya manyate //

ekasya bhāge sādṛśyaṃ bhāge bhedaś ca lakṣyate
nirbhāgasya prakāśasya nirbhāgeṇaiva cetasā //

tathaiva bhāge sādṛśyaṃ bhāge bhedo 'vasīyate
bhāgābhāve 'pi vākyānām atyantaṃ bhinnadharmaṇām //

rūpanāśe padānāṃ syāt kathaṃ cāvadhikalpanā
agṛhītāvadhau śabde kathaṃ cārtho vivicyate //

saṃsarga iva rūpāṇāṃ śabde 'nyatra vyavasthitaḥ
nānārūpeṣu tadrūpaṃ tantreṇāparam iṣyate //

tasminn abhede bhedānāṃ saṃsarga iva vartate
rūpaṃ rūpāntarāt tasmād ananyat pravibhajyate //

śāstre pratyāyakasyāpi kvacid ekatvam āśritam
pratyāyyena kvacid bhedo grahaṇagrāhyayoḥ sthitaḥ //

ū ity abhedam āśritya yathāsaṃkhyaṃ prakalpitam
lṛluṭor grahaṇe bhedo grāhyābhyāṃ parikalpitaḥ //

yasyety etad aṇo rūpaṃ saṃjñinām abhidhāyakam
na hi pratīyamānena grahaṇasyāsti saṃbhavaḥ //

ū ity etad abhinnaṃ ca bhinnavākyanibandhanam
bhedena grahaṇaṃ yasya pararūpam iva dvayoḥ //

plutasyāṅgavivṛddhiṃ ca samāhāram acos tathā
vyudasyatā punar bhedaḥ śabdeṣv atyantam āśritaḥ //

ardharcādiṣu śabdeṣu rūpabhedaḥ kramād yathā
tantrāt tathaikaśabdatve bhinnānāṃ śrutir anyathā //

saṃhitāviṣaye varṇāḥ svarūpeṇāvikāriṇaḥ
śabdāntaratvaṃ yāntīva śaktyantaraparigrahāt //

indriyādivikāreṇa dṛṣṭaṃ grāhyeṣu vastuṣu
ātmatyāgād ṛte bhinnaṃ grahaṇaṃ sa kramaḥ śrutau //

abhidhānakriyābhedāc chabdeṣv avikṛteṣv api
rūpam atyantabhedena tad evaikaṃ prakāśate //

ṛco vā gītimātraṃ vā sāma dravyāntaraṃ na tu
gītibhedāt tu gṛhyante tā eva vikṛtā ṛcaḥ //

upāyāc chrutisaṃhāre bhinnānām ekaśeṣiṇām
tantreṇoccāraṇe teṣāṃ śāstre sādhutvam ucyate //

parigṛhya śrutiṃ caikāṃ rūpabhedavatām api
tantreṇoccāraṇaṃ kāryam anyathā te na sādhavaḥ //

sarūpāṇāṃ ca vākyānāṃ śāstreṇāpratipāditam
tantreṇoccāraṇād ekaṃ rūpaṃ sādhūpalabhyate //

ekasyānekarūpatvaṃ nālikādiparigrahāt
yathā tathaiva tantrāt syād bahūnām ekarūpatā //

yathā padasarūpāṇāṃ vākyānāṃ saṃbhavaḥ pṛthak
tathā vākyāntarābhāve syād eṣāṃ pṛthagarthatā //

abhidheyaḥ padasyārtho vākyasyārthaḥ prayojanam
yasya tasya na saṃbandho vākyānām upapadyate //

tatra kriyāpadāny eva vyapekṣante parasparam
kriyāpadānuṣaktas tu saṃbandho 'tha pratīyate //

āvṛttir anuvādo vā padārthavyaktikalpane
pratyekaṃ tu samāpto 'rthaḥ sahabhūteṣu vartate //

avikalpitavākyārthe vikalpā bhāvanāśrayāḥ
atrādhikaraṇe vādāḥ pūrveṣāṃ bahudhā matāḥ //

abhyāsāt pratibhāhetuḥ sarvaḥ śabdo 'paraiḥ smṛtaḥ
bālānāṃ ca tiraścāṃ ca yathārthapratipādane //

anāgamaś ca so 'bhyāsaḥ samayaḥ kaiś cid iṣyate
anantaram idaṃ kāryam asmād ity upadarśakaḥ //

asty arthaḥ sarvaśabdānāṃ iti pratyāyyalakṣaṇam
apūrvadevatāsvargaiḥ samam āhur gavādiṣu //

prayogadarśanābhyāsād ākārāvagrahas tu yaḥ
na sa śabdasya viṣayaḥ sa hi yatnāntarāśrayaḥ //

ke cid bhedāḥ prakāśyante śabdais tadabhidhāyibhiḥ
anuniṣpādinaḥ kāṃś cic chabdārthān iti manyate //

jāteḥ pratyāyake śabde yā vyaktir anuṣaṅgiṇī
na tadvyaktigatān bhedāñ jātiśabdo 'valambate //

ghaṭādīnāṃ na cākārān pratyāyayati vācakaḥ
vastumātraniveśitvāt tadgatir nāntarīyakā //

kriyā vinā prayogeṇa na dṛṣṭā śabdacoditā
prayogas tv anuniṣpādī śabdārtha iti gamyate //

niyatās tu prayogā ye niyataṃ yac ca sādhanam
teṣāṃ śabdābhidheyatvam aparair anugamyate //

samudāyo 'bhidheyo vāpy avikalpasamuccayaḥ
asatyo vāpi saṃsargaḥ śabdārthaḥ kaiś cid iṣyate //

asatyopādhi yat satyaṃ tad vā śabdanibandhanām
śabdo vāpy abhijalpatvam āgato yāti vācyatām //

so 'yam ity abhisaṃbandhād rūpam ekīkṛtaṃ yatā
śabdasyārthena taṃ śabdam abhijalpaṃ pracakṣate //

tayor apṛthagātmatve rūḍhir avyabhicāriṇī
kiṃ cid eva kva cid rūpaṃ prādhānyenāvatiṣṭhate //

loke 'rtharūpatāṃ śabdaḥ pratipannaḥ pravartate
śāstre tūbhayarūpatvaṃ pravibhaktaṃ vivakṣayā //

aśakteḥ sarvaśakter vā śabdair eva prakalpitā
ekasyārthasya niyatā kriyādiparikalpanā //

yo vārtho buddhiviṣayo bāhyavastunibandhanaḥ
sa bāhyaṃ vastv iti jñātaḥ śabdārtha iti gamyate //

ākāravantaḥ saṃvedyā vyaktismṛtinibandhanāḥ
ete pratyavabhāsante saṃvinṃātraṃ tv ato 'nyathā //

yathendriyaṃ saṃnipatad vaicitreṇopadarśakaṃ
tathaiva śabdād arthasya pratipattir anekadhā //

vaktrānyathaiva prakrānto bhinneṣu pratipattṛṣu
svapratyayānukāreṇa śabdārthaḥ pravibhajyate //

ekasminn api dṛśye 'rthe darśanaṃ bhidyate pṛthak
kālāntareṇa caiko 'pi taṃ paśyaty anyathā punaḥ //

ekasyāpi ca śabdasya nimittair avyavasthitaiḥ
ekena bahubhiś cārtho bahudhā parikalpyate //

tasmād adṛṣṭatattvānāṃ sāparādhaṃ bahucchalaṃ
darśanaṃ vacanaṃ vāpi nityam evānavasthitam //

ṛṣīṇāṃ darśanaṃ yac ca tattve kiṃ cid avasthitam
na tena vyavahāro 'sti na tac chabdanibandhanaṃ //

talavad dṛśyate vyoma khadyoto havyavāḍ iva
naiva cāsti talaṃ vyomni na khadyote hutāśanaḥ //

tasmāt pratyakṣam apy arthaṃ vidvān īkṣeta yuktitaḥ
na darśanasya prāmāṇyād dṛśyam arthaṃ prakalpayet //

asamākhyeyatattvānām arthānāṃ laukikair yathā
vyavahāre samākhyānaṃ tat prajño na vikalpayet //

vicchedagrahaṇe 'rthānāṃ pratibhānyaiva jāyate
vākyārtha iti tām āhuḥ padārthair upapāditām //

idaṃ tad iti sānyeṣām anākyeyā kathaṃ cana
pratyātmavṛtti siddhā sā kartrāpi na nirūpyate //

upaśleṣam ivārthānāṃ sā karoty avicāritā
sārvarūpyam ivāpannā viṣayatvena vartate //

sākśāc chabdena janitāṃ bhāvanānugamena vā
itikartavyatāyāṃ tāṃ na kaś cid ativartate //

pramāṇatvena tāṃ lokaḥ sarvaḥ samanugacchati
samārambhāḥ pratāyante tiraścām api tadvaśāt //

yathā dravyaviśeṣāṇāṃ paripākair ayatnajāḥ
madādiśaktayo dṛṣṭāḥ pratibhās tadvatāṃ tathā //

svaravṛttiṃ vikurute madhau puṃskokilasya kaḥ
jantvādayaḥ kulāyādi karaṇe śikṣitāḥ katham //

āhāraprītyapadveṣa plavanādikriyāsu kaḥ
jātyanvayaprasiddhāsu prayoktā mṛgapakṣiṇām //

bhāvanānugatād etad āgamād eva jāyate
āsattiviprakarṣābhyām āgamas tu viśiṣyate //

svabhāvavaraṇābhāsa yogādṛṣṭopapāditām
viśiṣṭopahitāṃ ceti pratibhāṃ ṣaḍvidhāṃ viduḥ //

yathā saṃyogibhir dravyair lakṣite 'rthe prayujyate
gośabdo na tv asau teṣāṃ viśeśāṇāṃ prakāśakaḥ //

ākāravarṇāvayavaiḥ saṃsṛṣṭeṣu gavādiṣu
śabdaḥ pravartamāno 'pi na tān aṅgīkaroty asau //

saṃsthānavarṇāvayavair viśiṣṭe 'rthe prayujyate
śabdo na tasyāvayave pravṛttir upalabhyate //

durlabhaṃ kasya cil loke sarvāvayavadarśanaṃ
kaiś cit tv avayavair dṛṣṭair arthaḥ kṛtso 'numīyate //

tathā jātyutpalādīnāṃ gandhena sahacāriṇām
nityasaṃbandhināṃ dṛṣṭaṃ guṇānām avadhāraṇam //

saṃkhyāpramāṇasaṃsthāna nirapekṣaḥ pravartate
bindau ca samudāye ca vācakaḥ salilādiṣu //

saṃskārādiparicchinne tailādau yo vyavasthitaḥ
āhaikadeśaṃ tattvena tasyāvayavavartinā //

yenārthenābhisaṃbaddham abhidhānaṃ prayujyate
tadarthāpagame tasya prayogo vinivartate //

yāṃs tu saṃbhavino dharmān antarṇīya prayujyate
śabdas teṣāṃ na sāṃnidhyaṃ niyamena vyapekṣate //

yathā romaśaphādīnāṃ vyabhicāre 'pi dṛśyate
gośabdo na tathā jāter viprayoge pravartate //

tasmāt saṃbhavino 'rthasya śabdāt saṃpratyaye sati
adṛṣṭaviprayogārthaḥ saṃbandhitvena gamyate //

vācikā dyotikā va syur dvitvādīnāṃ vibhaktayaḥ
syād vā saṃkhyāvato 'rthasya samudāyo 'bhidhāyakaḥ //

vinā saṃkhyābhidhānād vā saṃkhyābhedasamanvitān
arthān svarūpabhedena kāmś cid āhur gavādayaḥ //

ye śabdā nityasaṃbandhā viveke jñātaśaktayaḥ
anvayavyatirekābhyāṃ teṣām artho vibhajyate //

yāvac cāvyabhicāreṇa tayoḥ śakyaṃ prakalpanam
niyamas tatra na tv evaṃ niyamo nuṭśabādiṣu //

saṃbhave nābhidhānasya lakṣaṇatvaṃ prakalpate
āpekṣikyo hi saṃsarge niyatāḥ śabdaśaktayaḥ //

na kūpasūpayūpānām anvayo 'rthasya dṛśyate
ato 'rthāntaravācitvaṃ saṃghātasyaiva gamyate //

anvākhyānāni bhidyante śabdavyutpattikarmasu
bahūnāṃ saṃbhave 'rthānāṃ nimittaṃ kiṃ cid iṣyate //

vairavāsiṣṭhagiriśās tathaikāgārikādayaḥ
kaiś cit kathaṃ cid ākhyātā nimittāvadhisaṃkaraiḥ //

yathā pathaḥ samākhyānaṃ vṛkṣavalmīkaparvataiḥ
aviruddhaṃ gavādīnāṃ bhinnaiś ca sahacāribhiḥ //

anyathā ca samākhyānam avasthābhedadarśibhiḥ
kriyate kiṃśukādīnām ekadeśāvadhāraṇaṃ //

kaiś cin nirvacanaṃ bhinnaṃ girater garjater gameḥ
gavater gadater vāpi gaur ity atrānudarśitam //

gaur ity eva svarūpād vā gośabdo goṣu vartate
vyutpādyate na vā sarvaṃ kaiś cic cobhayatheṣyate //

sāmānyenopadeśaś ca śāstre laghvartham āśritaḥ
jātyantaravad anyasya viśeṣāḥ pratipādakāḥ //

arthāntare ca yad vṛttaṃ tat prakṛtyantaraṃ viduḥ
tulyarūpaṃ na tad rūḍhāv anyasminn anuṣajyate //

bhinnāv ijiyajī dhātū niyatau viṣayāntare
kaiś cit kathaṃ cid uddiṣṭau citraṃ hi pratipādanam //

evaṃ ca vālavāyādi jitvarīvad upācaret
bhedābhedābhyupagame na virodho 'sti kaś cana //

aḍādīnāṃ vyavasthārthaṃ pṛthaktvena prakalpanam
dhātūpasargayoḥ śāstre dhātur eva tu tādṛśaḥ //

tathā hi saṃgrāmayateḥ sopasargād vidhiḥ smṛtaḥ
kriyāviśeṣāḥ samghāte prakramyante tathāvidhāḥ //

kāryāṇām antaraṅgatvam evaṃ dhātūpasargayoḥ
sādhanair yāti saṃbandhaṃ tathābhūtaiva sā kriyā //

prayogārtheṣu siddhaḥ san bhettavyo 'rtho viśiṣyate
prāk ca sādhanasaṃbandhāt kriyā naivopajāyate //

dhātoḥ sādhanayogasya bhāvinaḥ prakramād yathā
dhātutvaṃ karmabhāvaś ca tathānyad api dṛśyatām //

bījakāleṣu saṃbandhād yathā lākṣārasādayaḥ
varṇādipariṇāmena phalānām upakurvate //

buddhisthād abhisaṃbandhāt tathā dhātūpasargayoḥ
abhyantarīkṛtād bhedaḥ padakāle prakāśate //

kva cit saṃbhavino bhedāḥ kevalair anidarśitāḥ
upasargeṇa saṃbandhe vyajyante pranirādinā //

sa vācako viśeṣāṇāṃ saṃbhavād dyotako 'pi vā
śaktyādhānāya vā dhātoḥ sahakārī prayujyate //

sthādibhiḥ kevalair yac ca gamanādi na gamyate
tatrānumānād dvividhāt taddharmā prādir ucyate //

aprayoge 'dhiparyoś ca yāvad dṛṣṭaṃ kriyāntaram
tasyābhidhāyako dhātuḥ saha tābhyām anarthakaḥ //

tathaiva svārthikāḥ ke cit saṃghātāntaravṛttayaḥ
anarthakena saṃsṛṣṭāḥ prakṛtyarthānuvādinaḥ //

nipātā dyotakāḥ ke cit pṛthagarthaprakalpane
āgamā iva ke cit tu saṃbhūyārthasya sādhakāḥ //

upariṣṭāt purastād vā dyotakatvaṃ na bhidyate
teṣu prayujyamāneṣu bhinnārtheṣv api sarvathā //

cādayo na prayujyante padatve sati kevalāḥ
pratyayo vācakatve 'pi kevalo na prayujyate //

samuccitābhidhāne tu vyatireko na vidyate
asattvabhūto bhāvaś ca tiṅpadair abhidhīyate //

samuccitābhidhāne 'pi viśiṣṭārthābhidhāyinām
guṇair padānāṃ saṃbandhaḥ paratantrās tu cādayaḥ //

janayitvā kriyā kā cit saṃbandhaṃ vinivartate
śrūyamāṇe kriyāśabde saṃbandho jāyate kva cit //

tatra ṣaṣṭhī pratipadaṃ samāsasya nivṛttaye
vihitā darśanārthaṃ tu kārakaṃ pratyudāhṛtam //

sa copajātaḥ saṃbandho vinivṛtte kriyāpade
karmapravacanīyena tatra tatra niyamyate //

yena kriyāpadākṣepaḥ sa kārakavibhaktibhiḥ
yujyate vir yathā tasya likhāv anupasargatā //

tiṣṭhater aprayogaś ca dṛṣṭo 'praty ajayann iti
sunv abhīty ābhimukhye ca kevalo 'pi prayujyate //

karmapravacanīyatvaṃ kriyāyoge vidhīyate
ṣatvādivinivṛttyarthaṃ svatyādīnāṃ vidharmaṇām //

hetuhetumator yoga paricchede 'nunā kṛte
ārambhād bādhyate prāptā tṛtīyā hetulakṣaṇā //

kriyāyā dyotako nāyaṃ na saṃbandhasya vācakaḥ
nāpi kriyāpadākṣepi saṃbandhasya tu bhedakaḥ //

anarthakānāṃ saṃghātaḥ sārthako 'narthakas tathā
varṇānāṃ padam arthena yuktaṃ nāvayavāḥ pade //

padānām arthayuktānāṃ saṃghāto bhidyate punaḥ
arthāntarāvabodhena saṃbandhavigamena ca //

sārthakānarthakau bhede saṃbandhaṃ nādhigacchataḥ
adhigacchata ity eke kuṭīrādinidarśanāt //

arthavadbhyo viśiṣṭārthaḥ saṃghāta upajāyate
nopajāyata ity eke samāsasvārthikādiṣu //

ke cid dhi yutasiddhārthā bhede nirjñātaśaktayaḥ
anvayavyatirekābhyāṃ ke cit kalpitaśaktayaḥ //

śāstrārtha eva varṇānām arthavattve pradarśitaḥ
dhātvādīnāṃ hi śuddhānāṃ laukiko 'rtho na vidyate //

kṛttaddhitānām arthaś ca kevalānām alaukikaḥ
prāg vibhaktes tadantasya tathaivārtho na vidyate //

abhivyaktataro yo 'rthaḥ pratyayānteṣu lakṣyate
arthavattāprakaraṇād āśritaḥ sa tathāvidhaḥ //

ātmabhedo na cet kaś cid varṇebhyaḥ padavākyayoḥ
anyonyāpekṣayā śaktyā varṇaḥ syād abhidhāyakaḥ //

varṇena kena cin nyūnaḥ saṃghāto yo 'bhidhāyakaḥ
na cec chabdāntaram asāv anyūnas tena gamyate //

sa tasmin vācake śabde nimittāt smṛtim ādadhat
sākṣād iva vyavahitaṃ śabdenārtham upohate //

padavācyo yathā nārthaḥ kaś cid gaurakharādiṣu
saty api pratyaye 'tyantaṃ samudāye na gamyate //

samanvita ivārthātmā padārthair yaḥ pratīyate
padārthadarśanaṃ tatra tathaivānupakārakam //

samudāyāvayavayor bhinnārthatve ca vṛttiṣu
yugapad bhedasaṃsargau viruddhāv anuṣaṅgiṇau //

kaś ca sādhanamātrārthān adhyādīn parikalpayet
aprayuktapadaś cārtho bahuvrīhau kathaṃ bhavet //

prajñusaṃjñvādyavayavair na cāsty arthāvadhāraṇam
tasmāt saṃghāta evaiko viśiṣṭārthanibandhanam //

gargā ity eka evāyaṃ bahuṣv artheṣu vartate
dvandvasaṃjño 'pi saṃghāto bahūnām abhidhāyakaḥ //

yathaikaśeṣe bhujyādiḥ pratyekam avatiṣṭhate
kriyaivaṃ dvandvavācye 'rthe pratyekaṃ pravibhajyate //

yac ca dvandvapadārthasya tacchabdena vyapekṣaṇam
sāpi vyāvṛttarūpe 'rthe sarvanāmasarūpatā //

yathā ca khadiracchede bhāgeṣu kramavāṃs chidiḥ
tathā dvandvapadārthasya bhāgeṣu kramadarśanam //

saṅghaikadeśe prakrāntān yathā saṅghānupātinaḥ
kriyāviśeṣān manyante sa dvandvāvayave kramaḥ //

pratipādayatā vṛttim abuddhān vākyapūrvikām
vṛttau padārthabhedena prādhānyam upadarśitam //

abhedād abhidheyasya nañsamāse vikalpitam
prādhānyaṃ bahudhā bhāṣye doṣās tu prakriyāgatāḥ //

jahatsvārthavikalpe ca sarvārthatyāgam icchatā
bahuvrīhipadārthasya tyāgaḥ sarvasya darśitaḥ //

śāstre kva cit prakṛtyarthaḥ pratyayenābhidhīyate
prakṛtau vinivṛttāyāṃ pratyayārthaś ca dhātubhiḥ //

yam artham āhatur bhinnau pratyayāv eka eva tam
kva cid āha pacantīti dhātus tābhyāṃ vinā kva cit //

anvākhyānasmṛter ye ca pratyayārthā nibandhanam
nirdiṣṭās te prakṛtyarthāḥ smṛtyantara udāhṛtāḥ //

prasiddher udvamikarīty evaṃ śāstre 'bhidhīyate
vyavahārāya manyante śāstrārthaprakriyā yataḥ //

śāstreṣu prakriyābhedair avidyaivopavarṇyate
anāgamavikalpā tu svayaṃ vidyopavartate //

anibaddhaṃ nimitteṣu nirupākhyaṃ phalaṃ yathā
tathā vidyāpy anākhyeyā śāstropāyeva lakṣyate //

yathābhyāsaṃ hi vāg arthe pratipattiṃ samīhate
svabhāva iva cānādir mithyābhyāso vyavasthitaḥ //

utprekṣate sāvayavaṃ paramāṇum apaṇḍitaḥ
tathāvayavinaṃ yuktam anyair avayavaiḥ punaḥ //

ghaṭādidarśanāl lokaḥ paricchinno 'vasīyate
samārambhāc ca bhāvānām ādimad brahma śāśvatam //

upāyāḥ śikṣamāṇānāṃ bālānām upalāpanāḥ
asatye vartmani sthitvā tataḥ satyaṃ samīhate //

anyathā pratipadyārthaṃ padagrahaṇapūrvakam
punar vākye tam evārtham anyathā pratipadyate //

upāttā bahavo 'py arthā yeṣv ante pratiṣedhanam
kriyate te nivartante tasmāt tāṃs tatra nāśrayet //

vṛkṣo nāstīti vākyaṃ ca viśiṣṭābhāvalakṣaṇam
nārthe na buddhau saṃbandho nivṛtter avatiṣṭhate //

vicchedapratipattau ca yady astīty avadhāryate
aśabdavācyā sā buddhir nivartyeta sthitā katham //

atha yaj jñānam utpannaṃ tan mithyeti nañā kṛtam
naño vyāpārabhede 'sminn abhāvāvagatiḥ katham //

nirādhārapravṛttau ca prākpravṛttir naño bhavet
athādhāraḥ sa evāsya niyamārthā śrutir bhavet //

niyamadyotanārthā vāpy anuvādo yathā bhavet
kaś cid evārthavāṃs tatra śabdaḥ śeṣās tv anarthakāḥ //

viruddhaṃ cābhisaṃbandham udāhāryādibhiḥ kṛtam
vākye samāpte vākyārtham anyathā pratipadyate //

stutinindāpradhāneṣu vākyeṣv artho na tādṛśaḥ
padānāṃ pravibhāgena yādṛśaḥ parikalpyate //

athāsaṃsṛṣṭa evārthaḥ padeṣu samavasthitaḥ
vākyārthasyābhyupāyo 'sāv ekasya pratipādane //

pūrvaṃ padeṣv asaṃsṛṣṭo yaḥ kramād upacīyate
chinnagrathitakalpatvāt tad viśiṣṭataraṃ viduḥ //

ekam āhur anekārthaṃ śabdam anye parīkṣakāḥ
nimittabhedād ekasya sārvārthyaṃ tasya bhidyate //

yaugapadyam atikramya paryāye vyavatiṣṭhate
arthaprakaraṇābhyāṃ vā yogāc chabdāntareṇa vā //

yathā sāsnādimān piṇḍo gośabdenābhidhīyate
tathā sa eva gośabdo vāhīke 'pi vyavasthitaḥ //

sarvaśaktes tu tasyaiva śabdasyānekadharmaṇaḥ
prasiddhibhedād gauṇatvaṃ mukhyatvaṃ copajāyate //

eko mantras tathādhyātmam adhidaivam adhikratu
asaṃkareṇa sarvārtho bhinnaśaktir avasthitaḥ //

gotvānuṣaṅgo vāhīke nimittāt kaiś cid iṣyate
arthamātraṃ viparyastaṃ śabdaḥ svārthe vyavasthitaḥ //

tathā svarūpaṃ śabdānāṃ sarvārtheṣv anuṣajyate
arthamātraṃ viparyastaṃ svarūpe tu śrutiḥ sthitā //

ekatvaṃ tu sarūpatvāc chabdayor gauṇamukhyayoḥ
prāhur atyantabhede 'pi bhedamārgānudarśinaḥ //

sāmidhenyantaraṃ caivam āvṛttāv anuṣajyate
mantrās ca viniyogena labhante bhedam ūhavat //

tāny āmnāyāntarāṇy eva paṭhyate kiṃ cid eva tu
anarthakānāṃ pāṭho vā śeṣas tv anyaḥ pratīyate //

śabdasvarūpam arthas tu pāṭhe 'nyair upavarṇyate
atyantabhedaḥ sarveṣāṃ tatsaṃbandhāt tu tadvatām //

anyā saṃskārasāvitrī karmaṇy anyā prayujyate
anyā japaprabandheṣu sā tv ekaiva pratīyate //

arthasvarūpe śabdānāṃ svarūpād vṛttim icchataḥ
vākyarūpasya vākyārthe vṛttir anyānapekṣayā //

anekārthatvam ekasya yaiḥ śabdasyānugamyate
siddhyasiddhikṛtā teṣāṃ gauṇamukhyaprakalpanā //

arthaprakaraṇāpekṣo yo vā śabdāntaraiḥ saha
yuktaḥ pratyāyayaty arthaṃ taṃ gauṇam apare viduḥ //

śuddhasyoccāraṇe svārthaḥ prasiddho yasya gamyate
sa mukhya iti vijñeyo rūpamātranibandhanaḥ //

yas tv anyasya prayogeṇa yatnād iva niyujyate
tam aprasiddhaṃ manyante gauṇārthābhiniveśinam //

svārthe pravartamāno 'pi yasyārthaṃ yo 'valambate
nimittaṃ tatra mukhyaṃ syān nimittī gauṇa iṣyate //

purārād iti bhinne 'rthe yau vartete virodhini
arthaprakaraṇāpekṣaṃ tayor apy avadhāraṇam //

vākyasyārthāt padārthānām apoddhāre prakalpite
śabdāntareṇa saṃbandhaḥ kasyaikasyopapadyate //

yac cāpy ekaṃ padaṃ dṛṣṭaṃ caritāstikriyaṃ kva cit
tad vākyāntaram evāhur na tad anyena yujyate //

yac ca ko 'yam iti praśne gaur aśva iti cocyate
praśna eva kriyā tatra prakrāntā darśanādikā //

naivādhikatvaṃ dharmāṇāṃ nyūnatā vā prayojikā
ādhikyam api manyante prasiddher nyūnatāṃ kva cit //

jātiśabdo 'ntareṇāpi jātiṃ yatra prayujyate
saṃbandhisadṛśād dharmāt taṃ gauṇam apare viduḥ //

viparyāsād ivārthasya yatrārthāntaratām iva
manyante sa gavādis tu gauṇa ity ucyate kva cit //

niyatāḥ sādhanatvena rūpaśaktisamanvitāḥ
yathā karmasu gamyante sīrāsimusalādayaḥ //

kriyāntare na caiteṣāṃ vibhavanti na śaktayaḥ
rūpād eva tu tādarthyaṃ niyamena pratīyate //

tathaiva rūpaśaktibhyām utpattyā samavasthitaḥ
śabdo niyatatādarthyaḥ śaktyānyatra prayujyate //

śrutimātreṇa yatrāsya sāmarthyam avasīyate
taṃ mukhyam arthaṃ manyante gauṇaṃ yatnopapāditam //

goyuṣmanmahatāṃ cvyarthe svārthād arthāntare sthitau
arthāntarasya tadbhāvas tatra mukhyo 'pi dṛśyate //

mahattvaṃ śuklabhāvaṃ ca prakṛtiḥ pratipadyate
bhedenāpekṣitā sā tu gauṇatvasya prasādhikā //

agnisomādayaḥ śabdā ye svarūpapadārthakāḥ
saṃjñibhiḥ saṃprayujyante 'prasiddhes teṣu gauṇatā //

agnidattas tu yo 'gniḥ syāt tatra svārthopasarjanaḥ
śabdo dattārthavṛttitvād gauṇatvaṃ pratipadyate //

nimittabhedāt prakrānte śabdavyutpattikarmaṇi
hariścandrādiṣu suṭo bhāvābhāvau vyavasthitau //

ṛṣyādau prāptasaṃskāro yaḥ śabdo 'nyena yujyate
tatrāntaraṅgasaṃskāro bāhye 'rthe na nivartate //

atyantaviparīto 'pi yathā yo 'rtho 'vadhāryate
yathāsaṃpratyayaṃ śabdas tatra mukhyaḥ prayujyate //

yady api pratyayādhīnam arthatattvāvadhāraṇam
na sarvaḥ pratyayas tasmin prasiddha iva jāyate //

darśanaṃ salile tulyaṃ mṛgatṛṣṇādidarśanaiḥ
bhedāt tu sparśanādīnāṃ na jalaṃ mṛgatṛṣṇikā //

yad asādhāraṇaṃ kāryaṃ prasiddhaṃ rajjusarpayoḥ
tena bhedaparicchedas tayos tulye 'pi darśane //

prasiddhārthaviparyāsa nimittaṃ yac ca dṛśyate
yas tasmāl lakṣyate bhedas tam asatyaṃ pracakṣate //

yac ca nimnonnataṃ citre sarūpaṃ parvatādibhiḥ
na tatra pratighātādi kāryaṃ tadvat pravartate //

sparśaprabandho hastena yathā cakrasya saṃtataḥ
na tathālātacakrasya vicchinnaṃ spṛśyate hi tat //

vapraprākārakalpaiś ca sparśanāvaraṇe yathā
nagareṣu na te tadvad gandharvanagareṣv api //

mṛgapaśvādibhir yāvān mukhyair arthaḥ prasādhyate
tāvān na mṛnmayeṣv asti tasmāt te viṣayaḥ kanaḥ //

mahān āvriyate deśaḥ prasiddhaiḥ parvatādibhiḥ
alpadeśāntarāvasthaṃ pratibimbaṃ tu dṛśyate //

maraṇādinimittaṃ ca yathā mukhyā viṣādayaḥ
na te svapnādiṣu svasya tadvad arthasya sādhakāḥ //

deśakālendriyagatair bhedair yad dṛśyate 'nyathā
yathā prasiddhir lokasya tathā tad avasīyate //

yac copaghātajaṃ jñānaṃ yac ca jñānam alaukikam
na tābhyāṃ vyavahāro 'sti śabdā lokanibandhanāḥ //

ghaṭādiṣu yathā dīpo yenārthena prayujyate
tato 'nyasyāpi sāṃnidhyāt sa karoti prakāśanam //

saṃsargiṣu tathārtheṣu śabdo yena prayujyate
tasmāt prayojakād anyān api pratyāyayaty asau //

nirmanthanaṃ yathāraṇyor agnyartham upapāditam
dhūmam apy anabhipretaṃ janayaty ekasādhanam //

tathā śabdo 'pi kasmiṃś cit pratyāyye 'rthe vivakṣite
avivakṣitam apy arthaṃ prakāśayate saṃnidheḥ //

yathaivātyantasaṃsṛṣṭas tyaktum artho na śakyate
tathā śabdo 'pi saṃbandhī pravivaktuṃ na śakyate //

arthānāṃ saṃnidhāne 'pi sati caiṣāṃ prakāśane
prayojako 'rthaḥ śabdasya rūpābhede 'pi gamyate //

kva cid guṇapradhānatvam arthānām avivakṣitam
kva cit sāṃnidhyam apy eṣāṃ pratipattāv akāraṇam //

*yac cānupāttaṃ śabdena tat kasmiṃś cit pratīyate
kva cit pradhānam evārtho bhavaty ayasya lakṣaṇam //

*ākhyātaṃ taddhitārthasya yat kiṃ cid upadarśakam
guṇapradhānabhāvasya tatra dṛṣṭo viparyayaḥ //

*nirdeśe liṅgasaṃkhyānāṃ saṃnidhānam akāraṇam
pramāṇam ardhahrasādāv anupāttaṃ pratīyate //

hrasvasyārdhaṃ ca yad dṛṣṭaṃ tat tasyāsaṃnidhāv api
hrasvasya lakṣaṇārthatvāt tadvad evābhidhīyate //

dīrghaplutābhyāṃ tasya syān mātrayā vā viśeṣaṇam
jāter vā lakṣaṇāya syāt sarvathā saptaparṇavat //

gantavyaṃ dṛśyatāṃ sūrya iti kālasya lakṣaṇe
jñāyatāṃ kāla ity etat sopāyam abhidhīyate //

vidhyaty adhanuṣety atra viśeṣeṇa nidarśyate
sāmānyam āśrayaḥ śakter yaḥ kaś cit pratipādakaḥ //

kākebhyo rakṣyatāṃ sarpir iti bālo 'pi coditaḥ
upaghātapare vākye na śvādibhyo na rakṣati //

prakṣālane śarāvāṇāṃ sthānanirmārjanaṃ tathā
anuktam api rūpeṇa bhujyaṅgatvāt pratīyate //

vākyāt prakaraṇād arthād aucityād deśakālataḥ
śabdārthāḥ pravibhajyante na rūpād eva kevalāt //

saṃsargo viprayogaś ca sāhacaryaṃ virodhitā
arthaḥ prakaraṇaṃ liṅgaṃ śabdasyānyasya saṃnidhiḥ //

sāmarthyam aucitī deśaḥ kālo vyaktiḥ svarādayaḥ
śabdārthasyānavacchede viśeṣasmṛtihetavaḥ //

bhedapakṣe 'pi sārūpyād bhinnārthāḥ pratipattṛṣu
niyatā yānty abhivyaktiṃ śabdāḥ prakaraṇādibhiḥ //

nāmākhyātasarūpā ye kāryāntaranibandhanāḥ
śabdā vākyasya teṣv artho na rūpād adhigamyate //

yā pravṛttinivṛttyarthā stutinindāprakalpanā
kuśalaḥ pratipattā tām ayathārthāṃ samīhate //

vidhīyamānaṃ yat krarma dṛṣṭādṛṣṭaprayojanam
stūyate sā stutis tasya kartur eva prayojikā //

vyāghrādivyapadeśena yathā bālo nivartyate
asatyo 'pi tathā kaś cit pratyavāyo 'bhidhīyate //

na saṃvidhānāṃ kṛtvāpi pratyavāye tathāvidhe
śāstreṇa pratiṣiddhe 'rthe vidvān kaś cit pravartate //

sarpeṣu saṃvidhāyāpi siddhair mantrauṣadhādibhiḥ
nānyathā pratipattavyaṃ na dato gamayed iti //

kva cit tattvasamākhyānaṃ kriyate stutinindayoḥ
tatrāpi ca pravṛttiś ca nivṛttiś copadiśyate //

rūpaṃ sarvapadārthānāṃ vākyārthopanibandhanam
sāpekṣā ye tu vākyārthāḥ padārthair eva te samāḥ //

vākyaṃ tad api manyante yat padaṃ caritakriyam
antareṇa kriyāśabdaṃ vākyāder dvitvadarśanāt //

ākhyātaśabde niyataṃ sādhanaṃ yatra gamyate
tad apy ekaṃ samāptārthaṃ vākyam ity abhidhīyate //

śabdavyavahitā buddhir aprayuktapadāśrayā
anumānaṃ tadarthasya pratyaye hetur ucyate //

apare tu padasyaiva tam arthaṃ pratijānate
śabdāntarābhisaṃbandham antareṇa vyavasthitam //

yasminn uccarite śabde yadā yo 'rthaḥ pratīyate
tam āhur arthaṃ tasyaiva nānyad arthasya lakṣaṇam //

kriyārthopapadeśv evaṃ sthānināṃ gamyate kriyā
vṛttau nirādibhiś caivaṃ krāntādyarthaḥ pratīyate //

tāni śabdāntarāṇy eva paryāyā iva laukikāḥ
arthaprakaraṇābhyāṃ tu teṣāṃ svārtho niyamyate //

pratibodhābhyupāyās tu ye taṃ taṃ puruṣaṃ prati
nāvaśyaṃ te 'bhisaṃbaddhāḥ śabdā jñeyena vastunā //

asatyāṃ pratipattau vā mithyā vā pratipādane
svair arthair nityasaṃbandhās te te śabdā vyavasthitāḥ //

yathāprakaraṇaṃ dvāram ity asyāṃ karmaṇaḥ śrutau
badhāna dehi vety etad upāyād avagamyate //

tatra sādhanavṛttir yaḥ śabdaḥ sattvanibandhanaḥ
na sa pradhānabhūtasya sādhyasyārthasya vācakaḥ //

svārthamātraṃ prakāśyāsau sāpekṣo vinivartate
arthas tu tasya saṃbandhī prakalpayati saṃnidhim //

pārārthyasyāviśiṣṭatvān na śabdāc chabdasaṃnidhiḥ
nārthāc chabdasya sāṃnidhyaṃ na śabdād arthasaṃnidhiḥ //

naṣṭarūpam ivākhyātam ākṣiptaṃ karmavācinā
yadi prāptaṃ pradhānatvaṃ yugapad bhāvasattvayoḥ //

tais tu nāmasarūpatvam ākhyātasyāsya varṇyate
anvayavyatirekābhyāṃ vyavahāro vibhajyate //

na cāpi rūpāt saṃdehe vācakatvaṃ nivartate
ardhaṃ paśor iti yathā sāmarthyāt tad dhi kalpate //

sarvaṃ sattvapadaṃ śuddhaṃ yadi bhāvanibandhanam
saṃsarge ca vibhakto 'sya tasyārtho na pṛthag yadi //

kriyāpradhānam ākhyātaṃ nāmnāṃ sattvapradhānatā
catvāri padajātāni sarvam etad virudhyate //

vākyasya buddhau nityatvam arthayogaṃ ca laukikam
dṛṣṭvā catuṣṭvaṃ nāstīti vadaty audumbarāyaṇaḥ //

vyāptimāṃś ca laghuś caiva vyavahāraḥ padāśrayaḥ
loke śāstre ca kāryārthaṃ vibhāgenaiva kalpitaḥ //

na loke pratipattṝṇām arthayogāt prasiddhayaḥ
tasmād alaukiko vākyād anyaḥ kaś cin na vidyate //

anyatra śrūyamāṇaiś ca liṅgair vākyaiś ca sūcitāḥ
svārthā eva pratīyante rūpābhedād alakṣitāḥ //

utsargavākye yat tyaktam aśabdam iva śabdavat
tad bādhakeṣu vākyeṣu śrutam anyatra gamyate //

brāhmaṇānāṃ śrutir dadhni prakrāntā māṭharād vinā
māṭharas takrasaṃbandhāt tatrācaṣṭe yathārthatām //

anekākhyātayoge 'pi vākyaṃ nyāyāpavādayoḥ
ekam eveṣyate kaiś cid bhinnarūpam iva sthitam //

niyamaḥ pratiṣedhaś ca vidhiśeṣas tathā sati
dvitīye yo lug ākhyātas taccheṣam alukaṃ viduḥ //

nirākāṅkṣāṇi nirvṛttau pradhānāni parasparam
teṣām anupakāritvāt kathaṃ syād ekavākyatā //

viśeṣavidhinārthitvād vākyaśeṣo 'numīyate
vidheyavan nivartye 'rthe tasmāt tulyaṃ vyapekṣaṇam //

saṃjñāśabdaikadeśo yas tasya lopo na vidyate
viśiṣṭarūpā sā saṃjñā kṛtā ca na nivartate //

saṃjñāntarāc ca dattāder nānyā saṃjñā pratīyate
saṃjñinaṃ devadattākhyaṃ dattaśabdaḥ kathaṃ vadet //

sarvair avayavais tulyaṃ saṃbandhaṃ samudāyavat
ke cic chabdasvarūpāṇāṃ manyante sarvasaṃjñibhiḥ //

varṇānām arthavattvaṃ tu saṃjñānāṃ saṃjñibhir bhavet
saṃbaddho 'vayavaḥ saṃjñā praviveke na kalpate //

sarvasvarūpair yugapat saṃbandhe sati saṃjñinaḥ
naikadeśasarūpebhyas tatpratyāyanasaṃbhavaḥ //

ekadeśāt tu saṃghāte keṣāṃ cij jāyate smṛtiḥ
smṛtes tu viṣayāc chabdāt saṃghātārthaḥ pratīyate //

ekadeśāt smṛtir bhinne saṃghāte niyatā katham
kathaṃ pratīyamānaḥ syāc chabdo 'rthasyābhidhāyakaḥ //

ekadeśasarūpās tu tais tair bhedaiḥ samanvitāḥ
anuniṣpādinaḥ śabdāḥ saṃjñāsu samavasthitāḥ //

sādhāraṇatvāt saṃdhigdhāḥ sāmarthyān niyatāśrayāḥ
teṣāṃ ye sādhavas teṣu śāstre lopādi śiṣyate //

tulyāyām anuniṣpattau jye-drā-ghā ity asādhavaḥ
na hy anvākhyāyake śāstre teṣu dattādivat smṛtiḥ //

kṛtaṇatvāś ca ye śabdā nityāḥ kharaṇasādayaḥ
ekadravyopadeśitvāt tān sādhūn saṃpracakṣate //

gotrāṇy eva tu tāny āhuḥ saṃjñāśaktisamanvayāt
nimittāpekṣaṇaṃ teṣu svārthe nāvaśyam iṣyate //

vyavahārāya niyamaḥ saṃjñānāṃ saṃjñini kva cit
nitya eva tu saṃbandho ḍitthādiṣu gavādivat //

kṛtakatvād anityatvaṃ saṃbandhasyopapadyate
saṃjñāyāṃ sā hi puruṣair yathākāmaṃ niyujyate //

yathā hi pāṃsulekhānāṃ bālakair madhukrādayaḥ
saṃjñāḥ kriyante sarvāsu saṃjñāsv eṣaiva kalpanā //

vṛddhyādīnāṃ ca śāstre 'smiñ chaktyavacchedalakṣaṇaḥ
akṛtrimo hi saṃbandho viśeṣaṇaviśeṣyavat //

saṃjñā svarūpam āśritya nimitte sati laukikī
kā cit pravartate kā cin nimittāsaṃnidhāv api //

śāstre 'pi mahatī saṃjñā svarūpopanibandhanā
anumānaṃ nimittasya saṃnidhāne pratīyate //

āvṛtter anumānaṃ vā sārūpyāt tatra gamyate
śabdabhedānumānaṃ vā śaktibhedasya vā gatiḥ //

kva cid viṣayabhedena kṛtrimā vyavatiṣṭhate
saṃkhyāyām ekaviṣayaṃ vyavasthānaṃ dvayor api //

viṣayaṃ kṛtrimasyāpi laukikaḥ kva cid uccaran
vyāpnoti dūrāt saṃbuddhau tathā hi grahaṇaṃ dvayoḥ //

saṅghaikaśeṣadvandveṣu ke cit sāmarthyalakṣaṇam
pratyāśrayam avasthānaṃ kriyāṇāṃ pratijānate //

bhojanaṃ phalarūpābhyām ekaikasmin samāpyate
anyathā hi vyavasthāne na tadarthaḥ prakalpyate //

annādānādi rūpāṃ ca sarve tṛptiphalāṃ bhujim
pratyekaṃ pratipadyante na tu nāṭyakriyām iva //

pādyavat sā vibhāgena sāmarthyād avatiṣṭhate
bhujiḥ karoti bhujyarthaṃ na tantreṇa pradīpavat //

dṛśyādis tu kriyaikāpi tathābhūteṣu karmasu
āvṛttim antareṇāpi samudāyāśrayā bhavet //

bhinnavyāpārarūpāṇāṃ vyavahārādidarśane
kartṝṇāṃ darśanaṃ bhinnaṃ saṃbhūyārthasya sādhakam //

lakṣyasya lokasiddhatvāc chāstre liṅgasya darśanāt
arthiṣv ādaikṣu bhedena vṛddhisaṃjñā samāpyate //

śatādānapradhānatvād daṇḍane śatakarmake
arthināṃ guṇabhede 'pi saṃkhyeyo 'rtho na bhidyate //

saṅghasyaiva vidheyatvāt kāryavat pratipādane
tatra tantreṇa saṃbandhaḥ samāsābhyastasaṃjñayoḥ //

lakṣaṇārthā śrutir yeṣāṃ kāṃ cid eva kriyāṃ prati
tair vyastaiś ca samastaiś ca sa dharma upalakṣyate //

vṛṣalair na praveṣṭavyam ity etasmin gṛhe yathā
pratyekaṃ saṃhatānāṃ ca praveśaḥ pratiṣidhyate //

saṃbhūya tv arthalipsādi pratiṣedhopadeśane
pṛthag apratiṣiddhatvāt pravṛttir na virudhyate //

vyavāyalakṣaṇārthātvād aṭkupvāṅādibhis tathā
pratyekaṃ vā samastair vā ṇatvaṃ na pratiṣidhyate //

anugrahārthā bhoktṝṇāṃ bhujir ārabhyate yadā
deśakālādyabhedena nānugṛhṇāti tān asau //

pātrādibhedān nānātvaṃ yasyaikasyopadiśyate
viparyaye vā bhinnasya tasyaikatvaṃ prakalpyate //

saṃhatyāpi ca kurvāṇā bhedena pratipāditāḥ
svaṃ svaṃ bhojyaṃ vibhāgena prāptaṃ saṃbhūya bhuñjate //

vīpsāyā viṣayābhāvād virodhād anyasaṃkhyayā
dvidhā samāptyayogāc ca śatam saṅghe 'vatiṣṭhate //

bhujir dvandvaikaśeṣābhyāṃ yatrānyaiḥ saha śiṣyate
tatrāpi lakṣaṇārthatvād dvidhā vākyaṃ samāpyate //

vākyāntarāṇāṃ pratyekaṃ samāptiḥ kaiś cid iṣyate
rūpāntareṇa yuktānāṃ vākyanāṃ tena saṃgrahaḥ //

na vākyasyābhidheyāni bhedavākyāni kāni cit
tasmiṃs tūccarite bhedāṃs tathānyān pratipadyate //

yeṣāṃ samasto vākyārthaḥ pratibhedaṃ samāpyate
teṣāṃ tadānīṃ bhinnasya kiṃ padārthasya sattayā //

atha tair eva janitaḥ so 'rtho bhinneṣu vartate
pūrvasyārthasya tena syād virodhaḥ saha vā sthitiḥ //

sahasthitau virodhitvaṃ syād viśiṣṭāviśiṣṭayoḥ
vyabhicārī tu saṃbandhas tyāge 'rthasya prasajyate //

ekaḥ sādhāraṇo vācyaḥ pratiśabdam avasthitaḥ
saṅghe saṅghiṣu cārthātmā samnidhānanideśakaḥ //

yathā sādhāraṇe svatvaṃ tyāgasya ca phalaṃ dhane
prītiś cāvikalā tadvat saṃbandho 'rthena tadvatām //

varṇānām arthavattāyāṃ tenaivārthena tadvati
samudāye na caikatvaṃ bhedena vyavatiṣṭhate //

ekenaiva pradīpena sarve sādhāraṇaṃ dhanam
paśyanti tadvad ekena supā saṃkhyābhidhīyate //

nārthavattā pade varṇe vākye caivaṃ viśiṣyate
abhyāsāt prakramo 'nyas tu viruddha iva dṛśyate //

viniyogād ṛte śabdo na svārthasya prakāśakaḥ
arthābhidhānasaṃbandham uktidvāraṃ pracakṣate //

yathā praṇihitaṃ cakṣur darśanāyopakalpate
tathābhisaṃhitaḥ śabdo bhavaty arthasya vācakaḥ //

kriyāvyavetaḥ saṃbandho dṛṣṭaḥ karaṇakarmabhiḥ
abhidhāniyamas tasmād abhidhānābhidheyayoḥ //

bahuṣv ekābhidhāneṣu sarveṣv ekārthakāriṣu
yat prayoktābhisaṃdhatte śabdas tatrāvatiṣṭhate //

āmnāyaśabdān abhyāse ke cid āhur anarthakān
svarūpamātravṛttīṃś ca pareṣāṃ pratipādane //

abhidhānakriyāyogād arthasya pratipādakān
niyogabhedān manyante tān evaikatvadarśinaḥ //

teṣām atyantanānātvaṃ nānātvavyavahāriṇaḥ
akṣādīnām iva prāhur ekajātisamanvayāt //

prayogād abhisaṃdhānam anyad eṣu na vidyate
viṣaye yataśaktitvāt sa tu tatra vyavasthitaḥ //

nānātvasyaiva saṃjñānam arthaprakaraṇādibhiḥ
na jātv arthāntare vṛttir anyārthānāṃ kathaṃ cana //

padarūpam ca yad vākyam astitvopanibandhanam
kāmaṃ vimarśas tatrāyaṃ na vākyāvayave pade //

yathaivānarthakair varṇair viśiṣṭo 'rtho 'bhidhīyate
padair anarthakair evaṃ viśiṣṭo 'rtho 'bhidhīyate //

yad antarāle jñānaṃ tu padārtheṣūpajāyate
pratipatter upāyo 'sau prakramānavadhāraṇāt //

pūrvair arthair anugato yathārthātmā paraḥ paraḥ
saṃsarga eva prakrāntas tathānyeṣv arthavastuṣu //

aṅgīkṛte tu keṣāṃ cit sādhyenārthena sādhane
ārādhaniyamārthaiva sādhanānāṃ punaḥ śrutiḥ //

ādhāre niyamābhāvāt tadākṣepo na vidyate
sāmarthyāt saṃbhavas tasya śrutis tv anyanivṛttaye //

kriyā kriyāntarād bhinnā niyatādhārasādhanā
prakrāntā pratipattṝṇāṃ bhedāḥ saṃbodhahetavaḥ //

avibhāgaṃ tu śabdebhyaḥ kramavadbhyo 'padakramam
prakāśate tadanyeṣāṃ vākyaṃ vākyārtha eva ca //

svarūpaṃ vidyate yasya tasyātmā na nirūpyate
nāsti yasya svarūpaṃ tu tasyaivātmā nirūpyate //

aśabdam apare 'rthasya rūpanirdhāraṇaṃ viduḥ
arthāvabhāsarūpā ca śabdebhyo jāyate smṛtiḥ //

anyathaivāgnisaṃbandhād dāhaṃ dagdho 'bhimanyate
anyathā dāhaśabdena dāhārthaḥ saṃpratīyate //

pṛthaṅniviṣṭatattvānāṃ pṛthagarthānupātinām
indriyāṇāṃ yathā kāryam ṛte dehān na kalpate //

tathā padānāṃ sarveṣāṃ pṛthagarthaniveśinām
vākyebhyaḥ pravibhaktānām arthavattā na vidyate //

saṃsargarūpaṃ saṃsṛṣṭeṣv arthavastuṣu gṛhyate
nātropākhyāyate tattvam apadārthasya darśanāt //

darśanasyāpi yat satyaṃ na tathā darśanaṃ sthitam
vastu saṃsargarūpeṇa tad arūpaṃ nirūpyate //

astitvenānuṣakto vā nivṛttyātmani vā sthitaḥ
artho 'bhidhīyate yasmād ato vākyaṃ prayujyate //

kriyānuṣaṅgeṇa vinā na padārthaḥ pratīyate
satyo vā viparīto vā vyavahāre na so 'sty ataḥ //

sad ity etat tu yad vākyaṃ tad abhūd asti neti vā
kriyābhidhānasaṃbandham antareṇa na gamyate //

ākhyātapadavācye 'rthe sādhanopanibandhane
vinā sattvābhidhānena nākāṅkṣā vinivartate //

prādhānyāt tu kriyā pūrvam arthasya pravibhajyate
sādhyaprayuktāny aṅgāni phalaṃ tasya prayojakam //

prayoktaivābhisaṃdhatte sādhyasādhanarūpatām
arthasya cābhisaṃbandha kalpanāṃ prasamīhate //

pacikriyāṃ karotīti karmatvenābhidhīyate
paktiḥ karaṇarūpaṃ tu sādhyatvena pratīyate //

yo 'ṃśo yenopakāreṇa prayoktṝṇāṃ vivakṣitaḥ
arthasya sarvaśaktitvāt sa tathaiva vyavasthitaḥ //

ārādvṛttiṣu saṃbandhaḥ kadā cid abhidhīyate
āśliṣṭo yo 'nupaśliṣṭaḥ sa kadā cit pratīyate //

saṃsṛṣṭānāṃ vibhaktatvaṃ saṃsargaś ca vivekinām
nānātmakānām ekatvaṃ nānātvaṃ ca viparyaye //

sarvātmakatvād arthasya nairātmyād vā vyavasthitam
atyantayataśaktitvāc chabda eva nibandhanam //

vastūpalakṣaṇaḥ śabdo nopakārasya vācakaḥ
na svaśaktiḥ padārthānāṃ saṃspraṣṭuṃ tena śakyate //

saṃbandhidharmā saṃyogaḥ svaśabdenābhidhīyate
saṃbandhaḥ samavāyas tu saṃbandhitvena gamyate //

lakṣaṇād vyavatiṣṭhante padārthā na tu vastutaḥ
upakārāt sa evārthaḥ kathaṃ cid anugamyate //

vākyārtho yo 'bhisaṃbandho na tasyātmā kva cit sthitaḥ
vyavahāre padārthānāṃ tam ātmānaṃ pracakṣate //

padārthe samudāye vā samāpto naiva vā kva cit
padārtharūpabhedena tasyātmā pravibhajyate //

anvākhyānāya yo bhedaḥ pratipattinibandhanam
sākāṅkṣāvayavaṃ bhede tenānyad upavarṇyate //

anekaśakter ekasya pravibhāgo 'nugamyate
ekārthatvaṃ hi vākyasya mātrayāpi pratīyate //

saṃpratyayārthād bāhyo 'rthaḥ sann asan vā vibhajyate
bāhyīkṛtya vibhāgas tu śaktyapoddhāralakṣaṇaḥ //

pratyayārthātmaniyatāḥ śaktayo na vyavasthitāḥ
anyatra ca tato rūpaṃ na tāsām upalabhyate //

bahuśv api tiṅanteṣu sākāṅkṣeṣv ekavākyatā
tiṅā tiṅbhyo nighātasya paryudāsas tathārthavān //

ekatiṅ yasya vākyaṃ tu śāstre niyatalakṣaṇam
tasyātiṅgrahaṇenārtho vākyabhedān na vidyate //

tiṅantāntarayukteṣu yuktayukteṣu vā punaḥ
mṛgaḥ paśyata yātīti bhedābhedau na tiṣṭhataḥ //

itikartavyatārthasya sāmarthyād yatra kāṅkṣyate
aśabdalakṣaṇākāṅkṣaṃ samāptārthaṃ tad ucyate //

tattvānvākhyānamātre tu yāvān artho 'nuṣajyate
vināpi tatprayogeṇa śruter vākyaṃ samāpyate //

ciṅkramyamāṇo 'dhīṣvātra japaṃś caṅkramaṇaṃ kuru
tādarthyasyāviśeṣe 'pi śabdād bhedaḥ pratīyate //

phalavantaḥ kriyābhedāḥ kriyāntaranibandhanāḥ
asaṃkhyātāḥ kramoddeśair ekākhyātanidarśitāḥ //

nivṛtabhedā sarvaiva kriyākhyāte 'bhidhīyate
śruter aśakyā bhedānāṃ pravibhāgaprakalpanā //

aśvamedhena yakṣyante rājānaḥ sattram āsate
brāhmaṇā iti nākhyāta rūpād bhedaḥ pratīyate //

sakṛc chrutā saptadaśasv anāvṛttāpi yā kriyā
prajāpatyeṣu sāmarthyāt sā bhedaṃ pratipadyate //

devadattādiṣu bhujiḥ pratyekam avatiṣṭhate
pratisvatantraṃ vākyaṃ vā bhedena pratipadyate //

uccāraṇe tu vākyānām anyad rūpaṃ na gṛhyate
pratipattau tu bhinnānām anyad rūpaṃ pratīyate //

ekaṃ grahaṇavākyaṃ ca sāmānyenābhidhīyate
kartarīti yathā tac ca paśvādiṣu vibhajyate //

yadi ākāṅkṣā nivarteta tadbhūtasya sakṛc chrutau
naivānyenābhisaṃbandhaṃ tad upeyāt kathaṃ cana //

ekarūpam anekārthaṃ tasmād upanibandhanam
yonir vibhāgavākyānāṃ tebhyo 'nanyad iva sthitam //

kva cit kriyā vyaktibhāgair upakāre pravartate
sāmānyabhāga evāsyāḥ kva cid arthasya sādhakaḥ //

kālabhinnāś ca ye bhedā ye cāpy uṣṭrāsikādiṣu
prakrame jātibhāgasya śabdātmā tair na bhidyate //

ekasaṃkhyeṣu bhedeṣu bhinnā jātyādibhiḥ kriyāḥ
bhedena viniyujyante tacchabdasya sakṛc chrutau //

akṣādeṣu yathā bhinnā bhakṣibhañjidivikriyāḥ
prayogakālābhede 'pi pratibhedaṃ pṛthak sthitāḥ //

akṣiṇāṃ tantriṇāṃ tantram upāyas tulyarūpatā
eṣāṃ kramo vibhaktānāṃ tannibaddhā sakṛc chrutiḥ //

dvāv apy upāyau śabdānāṃ prayoge samavasthitau
kramo vā yaugapadyaṃ vā yau loko nātivartate //

krame vibhajyate rūpaṃ yaugapadye na bhidyate
kriyā tu yaugapadye 'pi kramarūpānupātinī //

bhedasaṃsargaśaktī dve śabdād bhinne iva sthite
yaugapadye 'py anekena prayoge bhidyate śrutiḥ //

abhinno rūpabhedena ya eko 'rtho vivakṣitaḥ
tasyāvayavadharmeṇa samudāyo 'nugamyate //

bhedanirvacane tv asya pratyedaṃ vā samāpyate
śrutir vacanabhinnā vā vākyabhede 'vatiṣṭhate //

tatraikavacanānto vā so 'kṣaśabdaḥ prayujyate
pratyekaṃ vā bahutvena pravibhāgo yathāśruti //

dviṣṭhāni yāni vākyāni teṣv apy ekatvadarśinām
anekaśakter ekasya svaśaktiḥ pravibhajyate //

atyantabhinnayor vā syāt prayoge tantralakṣaṇaḥ
upāyas tatra saṃsargaḥ pratipattṛṣu bhidyate //

bhedenādhigatau pūrvaṃ śabdau tulyaśrutī punaḥ
tantreṇa pratipattāraḥ prayoktrā pratipāditāḥ //

ekasyāpi vivakṣāyām anuniṣpadyate paraḥ
vinābhisaṃdhinā śabdaḥ śaktirūpaḥ prakāśate //

anekā śaktir ekasya yugapac chrūyate kva cit
agniḥ prakāśadāhābhyām ekatrāpi niyujyate //

āvṛttiśaktibhinnārthe vākye sakṛd api śrute
liṅgād vā tantradharmād vā vibhāgo vyavatiṣṭhate //

saṃprasāraṇasaṃjñāyāṃ liṅgābhyāṃ varṇavākyayoḥ
pravibhāgas tathā sūtra ekasminn eva jāyate //

tathā dvirvacane 'cīti tantropāyād alakṣaṇaḥ
ekaśeṣeṇa nirdeśo bhāṣya eva pradarśitaḥ //

prāyeṇa saṃkṣeparucīn alpavidyāparigrahān
saṃprāpya vaiyākaraṇān saṃgrahe 'stam upāgate //

kṛte 'tha pātañjalinā guruṇā tīrthadarśinā
sarvesaṃ nyāyabījānāṃ mahābhāṣye nibandhane //

alabdhagādhe gāmbhīryād uttāna iva sauṣṭhavāt
tasminn akṛtabuddhīnām naivāvāsthita niścayaḥ //

vaijisaubhavaharyakṣaiḥ śuṣkatarkānusāribhiḥ
ārṣe viplāvite granthe saṃgrahapratikañcuke //

yaḥ pātañjaliśiṣyebhyo bhraṣṭo vyākaraṇāgamaḥ
kālena dākṣiṇātyeṣu granthamātro vyavasthitaḥ //

parvatād āgamaṃ labdhvā bhāṣyabījānusāribhiḥ
sa nīto bahuśākhatvaṃ cāndrācāryādibhiḥ punaḥ //

nyāyaprasthānamārgāṃs tān abhyasya svam ca darśanam
praṇīto guruṇāsmākam ayam āgamasaṃgrahaḥ //

vartmanām atra keṣām cid vastumātram udāhṛtam
kāṇḍe tṛtīye nyakṣena bhaviṣyati vicāraṇā //

prajñā vivekaṃ labhate bhinnair āgamadarśanaiḥ
kiyad vā śakyam unnetuṃ svatarkam anudhāvatā //

tat tad utprekṣamāṇānāṃ purāṇair āgamair vinā
anupāsitavṛddhānāṃ vidyā nātiprasīdati //