વાક્યપદીય · અધ્યાય 2

આખ્યાતં શબ્દસંઘાતો જાતિઃ સંઘાતવર્તિની
એકો ઽનવયવઃ શબ્દઃ ક્રમો બુદ્ધ્યનુસંહૃતિઃ ॥

પદમ્ આદ્યં પૃથક્ સર્વં પદં સાપેક્ષમ્ ઇત્ય્ અપિ
વાક્યં પ્રતિ મતિર્ ભિન્ના બહુધા ન્યાયદર્શિનામ્ ॥

નિઘાતાદિવ્યવસ્થાર્થં શાસ્ત્રે યત્ પરિભાષિતમ્
સાકાઙ્ક્ષાવયવં તેન ન સર્વં તુલ્યલક્ષણં ॥

સાકાઙ્ક્ષાવયવં ભેદે પરાનાકાઙ્ક્ષશબ્દકમ્
કર્મપ્રધાનં ગુણવદ્ એકાર્થં વાક્યમ્ ઉચ્યતે ॥

સંબોધનપદં યચ્ ચ તત્ ક્રિયાયા વિશેષકમ્
તથા તિઙન્તં તત્રાહુસ્ તિઙન્તસ્ય વિશેષકમ્ ॥

યથાનેકમ્ અપિ ક્ત્વાન્તં તિઙન્તસ્ય વિશેષકમ્
તથા તિઙન્તં તત્રાહુસ્ તિઙન્તસ્ય વિશેષકમ્ ॥

યથૈક એવ સર્વાર્થ પ્રકાશઃ પ્રવિભજ્યતે
દૃશ્યભેદાનુકારેણ વાક્યાર્થાવગમસ્ તથા ॥

ચિત્રસ્યૈકસ્ય રૂપસ્ય યથા ભેદનિદર્શનૈઃ
નીલાદિભિઃ સમાખ્યાનં ક્રિયતે ભિન્નલક્ષણૈઃ ॥

તથૈવૈકસ્ય વાક્યસ્ય નિરાકાઙ્ક્ષસ્ય સર્વતઃ
શબ્દાન્તરૈઃ સમાખ્યાનં સાકાઙ્ક્ષૈર્ અનુગમ્યતે ॥

યથા પદે વિભજ્યન્તે પ્રકૃતિપ્રત્યયાદયઃ
અપોદ્ધારસ્ તથા વાક્યે પદાનામ્ ઉપપદ્યતે ॥

વર્ણાન્તરસરૂપત્વં વર્ણભાગેષુ દૃષ્યતે
પદાન્તરસરૂપાશ્ ચ પદભાગા ઇવ સ્થિતાઃ ॥

ભાગૈર્ અનર્થકૈર્ યુક્તા વૃષભોદકયાવકાઃ
અન્વયવ્યતિરેકૌ તુ વ્યવહારનિબન્ધનમ્ ॥

શબ્દસ્ય ન વિભાગો ઽસ્તિ કુતો ઽર્થસ્ય ભવિષ્યતિ
વિભાગૈઃ પ્રક્રિયાભેદમ્ અવિદ્વાન્ પ્રતિપદ્યતે ॥

બ્રાહ્મણાર્થો યથા નાસ્તિ કશ્ ચિદ્ બ્રાહ્મણકમ્બલે
દેવદત્તાદયો વાક્યે થતૈવ સ્યુર્ અનર્થકાઃ ॥

સામાન્યાર્થસ્ તિરોભૂતો ન વિશેષે ઽવતિષ્ઠતે
ઉપાત્તસ્ય કુતસ્ ત્યાગો નિવૃત્તઃ ક્વાવતિષ્ઠતામ્ ॥

અશાબ્દો યદિ વાક્યાર્થઃ પદાર્થો ઽપિ તથા ભવેત્
એવં સતિ ચ સંબન્ધઃ શબ્દસ્યાર્થેન હીયતે ॥

વિશેશશબ્દાઃ કેષાં ચિત્ સામાન્યપ્રતિરૂપકાઃ
શબ્દાન્તરાભિસંબન્ધાદ્ વ્યજ્યન્તે પ્રતિપત્તૃષુ ॥

તેષાં તુ કૃત્સ્નો વાક્યાર્થઃ પ્રતિભેદં સમાપ્યતે
વ્યક્તોપવ્યઞ્જના સિદ્ધિર્ અર્થસ્ય પ્રતિપતૃષુ ॥

સ વ્યક્તઃ ક્રમવાઞ્ છબ્દ ઉપાંશુ યમ્ અધીયતે
અક્રમસ્ તુ વિતત્યેવ બુદ્ધિર્ યત્રાવતિષ્ઠતે ॥

યથોત્ક્ષેપવિશેષે ઽપિ કર્મભેદો ન ગૃહ્યતે
આવૃત્તૌ વ્યજ્યતે જાતિઃ કર્મભિર્ ભ્રમણાદિભિઃ ॥

વર્ણવાક્યપદેષ્વ્ એવં તુલ્યોપવ્યઞ્જના શ્રુતિઃ
અત્યન્તભેદે તત્ત્વસ્ય સરૂપેવ પ્રતીયતે ॥

નિત્યેષુ ચ કુતઃ પૂર્વં પરં વા પરમાર્થતઃ
એકસ્યૈવ તુ સા શક્તિર્ યદ્ એવમ્ અવભાસતે ॥

ચિરં ક્ષિપ્રમ્ ઇતિ જ્ઞાને કાલભેદાદ્ ઋતે યથા
ભિન્નકાલે પ્રકાશેતે સ ધર્મો હ્રસ્વદીર્ઘયોઃ ॥

ન નિત્યઃ ક્રમમાત્રાભિઃ કાલો ભેદમ્ ઇહાર્હતિ
વ્યાવર્તિનીનાં માત્રાણામ્ અભાવે કીદૃશઃ ક્રમઃ ॥

તાભ્યો યા જાયતે બુદ્ધિર્ એકા સા ભાગવર્જિતા
સા હિ સ્વશક્ત્યા ભિન્નેવ ક્રમપ્રત્યવમર્શિની ॥

ક્રમોલ્લેખાનુષઙ્ગેણ તસ્યાં યદ્ બીજમ્ આહિતમ્
તત્ત્વનાનાત્વયોસ્ તસ્ય નિરુક્તિર્ નાવતિષ્ઠતે ॥

ભાવનાસમયે ત્વ્ એતત્ ક્રમસામર્થ્યમ્ અક્રમમ્
વ્યાવૃત્તભેદો યેનાર્થો ભેદવાન્ ઉપલભ્યતે ॥

પદાનિ વાક્યે તાન્ય્ એવ વર્ણાસ્ તે ચ પદે યદિ
વર્ણેષુ વર્ણભાગાનાં ભેદઃ સ્યાત્ પરમાણુવત્ ॥

ભાગાનામ્ અનુપશ્લેષાન્ ન વર્ણો ન પદં ભવેત્
તેષામ્ અવ્યપદેશ્યત્વાત્ કિમ્ અન્યદ્ વ્યપદિશ્યતામ્ ॥

યદ્ અન્તઃશબ્દતત્ત્વં તુ ભાગૈર્ એકં પ્રકાશિતમ્
તમ્ આહુર્ અપરે શબ્દં તસ્ય વાક્યે તથૈકતામ્ ॥

અર્થભાગૈસ્ તથા તેષામ્ અન્તરો ઽર્થઃ પ્રકાશ્યતે
એકસ્યૈવાત્મનો ભેદૌ શબ્દાર્થાવ્ અપૃથક્સ્થિતૌ ॥

પ્રકાશકપ્રકાશ્યત્વં કાર્યકારણરૂપતા
અન્તર્માત્રાત્મનસ્ તસ્ય શબ્દતત્ત્વસ્ય સર્વદા ॥

તસ્યૈવાસ્તિત્વનાસ્તિત્વે સામર્થ્યે સમવસ્થિતે
અક્રમે ક્રમનિર્ભાસે વ્યવહારનિબન્ધને ॥

સંપ્રત્યયપ્રમાણત્વાત્ પદાર્થાસ્તિત્વકલ્પને
પદાર્થાભ્યુચ્ચયે ત્યાગાદ્ આનર્થક્યં પ્રસજ્યતે ॥

રાજશબ્દેન રાજાર્થો ભિન્નરૂપેણ ગમ્યતે
વૃત્તાવ્ આખ્યાતસદૃશં પદમ્ અન્યત્ પ્રયુજ્યતે ॥

યથાશ્વકર્ણ ઇત્ય્ ઉક્તે વિનૈવાશ્વેન ગમ્યતે
કશ્ ચિદ્ એવ વિશિષ્ટો ઽર્થઃ સર્વેષુ પ્રત્યયસ્ તથા ॥

વાક્યેષુ અર્થાન્તરગતઃ સાદૃશ્યપરિકલ્પને
કેષાં ચિત્ રૂઢિશબ્દત્વં શાસ્ત્ર એવાનુગમ્યતે ॥

ઉપાદાયાપિ યે હેયાસ્ તાન્ ઉપાયાન્ પ્રચક્ષતે
ઉપાયાનાં ચ નિયમો નાવશ્યમ્ અવતિષ્ઠતે ॥

અર્થં કથં ચિત્ પુરુષઃ કશ્ ચિત્ સંપ્રતિપદ્યતે
સંસૃષ્ટા વા વિભક્તા ચા ભેદા વાક્યનિબન્ધનાઃ ॥

સો ઽયમ્ ઇત્ય્ અભિસંબન્ધો બુદ્ધ્યા પ્રક્રમ્યતે યદા
વાક્યાર્થસ્ય તદૈકો ઽપિ વર્ણઃ પ્રત્યાયકઃ ક્વ ચિત્ ॥

કેવલેન પદેનાર્થો યાવાન્ એવાભિધીયતે
વાક્યસ્થં તાવતો ઽર્થસ્ય તદ્ આહુર્ અભિધાયકમ્ ॥

સંબન્ધે સતિ યત્ ત્વ્ અન્યદ્ આધિક્યમ્ ઉપજાયતે
વાક્યાર્તમ્ એવ તં પ્રાહુર્ અનેકપદસંશ્રયમ્ ॥

સ ત્વ્ અનેકપદસ્થો ઽપિ પ્રતિભેદં સમાપ્યતે
જાતિવત્ સમુદાયે ઽપિ સંખ્યાવત્ કલ્પ્યતે ઽપરૈઃ ॥

સર્વભેદાનુગુણ્યં તુ સામાન્યમ્ અપરે વિદુઃ
તદ્ અર્થાન્તરસંસર્ગાદ્ ભજતે ભેદરૂપતામ્ ॥

ભેદાન્ આકાઙ્ક્ષતસ્ તસ્ય યા પરિપ્લવમામતા
અવચ્છિનત્તિ સંબન્ધસ્ તાં વિશેષે નિવેશયન્ ॥

કાર્યાનુમેયઃ સંબન્ધો રૂપં તસ્ય ન વિદ્યતે
અસત્ત્વભૂતમ્ અત્યન્તમ્ અતસ્ તં પ્રતિજાનતે ॥

નિયતં સાધને સાધ્યં ક્રિયા નિયતસાધના
સ સંનિધાનમાત્રેણ નિયમઃ સંપ્રકાશતે ॥

ગુણભાવેન સાકાઙ્ક્ષં તત્ર નામ પ્રવર્તતે
સાધ્યત્વેન નિમિત્તાનિ ક્રિયાપદમ્ અપેક્ષતે ॥

સન્ત એવ વિશેષા યે પદાર્થેષ્વ્ અવિભાવિતાઃ
તે ક્રમાદ્ અનુગમ્યન્તે ન વાક્યમ્ અભિધાયકમ્ ॥

શબ્દાનાં ક્રમમાત્રે ચ નાન્યઃ શબ્દો ઽસ્તિ વાચકઃ
ક્રમો હિ ધર્મઃ કાલસ્ય તેન વાક્યં ન વિદ્યતે ॥

યે ચ સંભવિનો ભેદાઃ પદાર્થેષ્વ્ અવિભાવિતાઃ
તે સંનિધાને વ્યજ્યન્તે ન તુ વર્ણેષ્વ્ અયં ક્રમઃ ॥

વર્ણાનાં ચ પદાનાં ચ ક્રમમાત્રનિવેશિની
પદાખ્યા વાક્યસંજ્ઞા ચ શબ્દત્વં નેષ્યતે તયોઃ ॥

સમાને ઽપિ તુ શબ્દત્વે દૃષ્ટઃ સંપ્રત્યયઃ પદાત્
પ્રતિવર્ણં ત્વ્ અસૌ નાસ્તિ પદસ્યાર્થમ્ અતો વિદુઃ ॥

યથા સાવયવા વર્ણા વિના વાચ્યેન કેન ચિત્
અર્થવન્તઃ સમુદિતા વાક્યમ્ અપ્ય્ એવમ્ ઇષ્યતે ॥

અનર્થકાન્ય્ અપાયત્વાત્ પદાર્થેનાર્થવન્તિ વા
ક્રમેણોચ્ચરિતાન્ય્ આહુર્ વાક્યાર્થં ભિન્નલક્ષણમ્ ॥

નિત્યત્વે સમુદાયાનાં જાતેર્ વા પરિકલ્પને
એકસ્યૈકાર્થતામ્ આહુર્ વાક્યસ્યાવ્યભિચારિણીમ્ ॥

અભેદપૂર્વકાભેદાઃ કલ્પિતા વાક્યવાદિભિઃ
ભેદપૂર્વાન્ અભેદાંસ્ તુ મન્યન્તે પદદર્શિનઃ ॥

પદપ્રકૃતિભાવશ્ ચ વૃત્તિભેદેન વર્ણ્યતે
પદાનાં સંહિતા યોનિઃ સંહિતા વા પદાશ્રયા ॥

પદામ્નાયશ્ ચ યદ્ય્ અન્યઃ સંહિતાયા નિદર્શકઃ
નિત્યસ્ તત્ર કથં કાર્યં પદં લક્ષણદર્શનાત્ ॥

પ્રતિવર્ણમ્ અસંવેદ્યઃ પદાર્થપ્રત્યયો યથા
પદેશ્વ્ એવમ્ અસંવેદ્યં વાક્યાર્થસ્ય નિરૂપણમ્ ॥

વાક્યાર્થઃ સંનિવિશતે પદેષુ સહવૃત્તિષુ
યથા તથૈવ વર્ણેષુ પદાર્થઃ સહવૃત્તિષુ ॥

સૂક્ષ્મં ગ્રાહ્યં યથાન્યેન સંસૃષ્ટં સહ ગૃહ્યતે
વર્ણો ઽપ્ય્ અન્યેન વર્ણેન સંબદ્ધો વાચકસ્ તથા ॥

પદસ્યોચ્ચારણાદ્ અર્થો યથા કશ્ ચિન્ નિરૂપ્યતે
વર્ણાનામ્ અપિ સાંનિધ્યાત્ તથા સો ઽર્થઃ પ્રતીયતે ॥

પ્રાપ્તસ્ય યસ્ય સામર્થ્યાન્ નિયમાર્થા પુનઃ શ્રુતિઃ
તેનાત્યન્તં વિશેષેણ સામાન્યં યદિ બાધ્યતે ॥

યજેતેતિ તતો દ્રવ્યં પ્રાપ્તં સામર્થ્યલક્ષણમ્
વ્રીહિશ્રુત્યા નિવર્તેત ન સ્યાત્ પ્રતિનિધિસ્ તથા ॥

તસ્માદ્ વ્રીહિત્વમ્ અધિકં વ્રીહિશબ્દઃ પ્રકલ્પયેત્
દ્રવ્યત્વમ્ અવિરુદ્ધત્વાત્ પ્રાપ્ત્યર્થઃ સન્ ન બાધતે ॥

તેન ચાપિ વ્યવચ્છિન્ને દ્રવ્યત્વે સહચારિણિ
અસંભવાદ્ વિશેષાણાં તત્રાન્યેષામ્ અદર્શનમ્ ॥

ન ચ સામાન્યવત્ સર્વે ક્રિયાશબ્દેન લક્ષિતાઃ
વિશેષા ન હિ સર્વેષાં સતાં શબ્દો ઽભિધાયકઃ ॥

શુક્લાદયો ગુણાઃ સન્તો યથા તત્રાવિવક્ષિતાઃ
તથાવિવક્ષા ભેદાનાં દ્રવ્યત્વસહચારિણામ્ ॥

અસંનિધૌ પ્રતિનિધિર્ મા ભૂન્ નિત્યસ્ય કર્મણઃ
કામ્યસ્ય વા પ્રવૃત્તસ્ય લોપ ઇત્ય્ ઉપપદ્યતે ॥

વિશિષ્ટૈવ ક્રિયા યેન વાક્યાર્થઃ પરિકલ્પ્યતે
દ્રવ્યાભાવે પ્રતિનિધૌ તસ્ય તત્ સ્યાત્ ક્રિયાન્તરમ્ ॥

નિર્જ્ઞાતાર્થં પદં યચ્ ચ તદર્થે પ્રતિપાદિતે
પિકાદિ યદ્ અવિજ્ઞાતં તત્ કિમ્ ઇત્ય્ અનુયુજ્યતે ॥

સામર્થ્યપ્રાપિતં યચ્ ચ વ્યક્ત્યર્થમ્ અનુષજ્યતે
શ્રુતિર્ એવાનુષઙ્ગેણ બાધિકા લિઙ્ગવાક્યયોઃ ॥

અપ્રાપ્તો યસ્ તુ શુક્લાદિઃ સંનિધાનેન ગમ્યતે
સ યત્નપ્રાપિતો વાક્યે શ્રુતિધર્મવિલક્ષણઃ ॥

અભિન્નમ્ એવ વાક્યં તુ યદ્ય્ અભિન્નાર્થમ્ ઇષ્યતે
તત્ સર્વં શ્રુતિભૂતત્વાન્ ન શ્રુત્યૈવ વિરોત્સ્યતે ॥

વાક્યાનાં સમુદાયશ્ ચ ય એકાર્થપ્રસિદ્ધયે
સાકાઙ્ક્ષાવયવસ્ તત્ર વાક્યાર્થો ઽપિ ન વિદ્યતે ॥

પ્રાસઙ્ગિકમ્ ઇદં કાર્યમ્ ઇદં તન્ત્રેણ લભ્યતે
ઇદમ્ આવૃત્તિભેદાભ્યામ્ અત્ર બાધસમુચ્ચયૌ ॥

ઊહો ઽસ્મિન્ વિષયે ન્યાય્યઃ સંબન્ધો ઽસ્ય ન બાધ્યતે
સામાન્યસ્યાતિદેશો ઽયં વિશેષો ઽત્રાતિદિશ્યતે ॥

અર્થિત્વમ્ અત્ર સામર્થ્યમ્ અસ્મિન્ન્ અર્થો ન ભિદ્યતે
શાસ્ત્રાત્ પ્રાપ્તાધિકારો ઽયં વ્યુદાસો ઽસ્ય ક્રિયાન્તરે ॥

ઇયં શ્રુત્યા ક્રમપ્રાપ્તિર્ ઇયમ્ ઉચ્ચારણાદ્ ઇતિ
ક્રમો ઽયમ્ અત્ર બલવાન્ અસ્મિંસ્ તુ ન વિવક્ષિતઃ ॥

ઇદં પરાઙ્ગૈઃ સંબદ્ધમ્ અઙ્ગાનામ્ અપ્રયોજકમ્
પ્રયોજકમ્ ઇદં તેષામ્ અત્રેદં નાન્તરીયકમ્ ॥

ઇદં પ્રધાનં શેષો ઽયં વિનિયોગક્રમસ્ ત્વ્ અયમ્
સાક્ષાદ્ અસ્યોપકારીદમ્ ઇદમ્ આરાદ્ વિશેષકમ્ ॥

શક્તિવ્યાપારભેદો ઽસ્મિન્ ફલમ્ અત્ર તુ ભિદ્યતે
સંબન્ધાજ્ જાતભેદો ઽયં ભેદસ્ તત્રાવિવક્ષિતઃ ॥

પ્રસજ્યપ્રતિષેધો ઽયં પર્યુદાસો ઽયમ્ અત્ર તુ
ઇદં ગૌણમ્ ઇદં મુખ્યં વ્યાપીદં ગુરુ લઘ્વ્ ઇદમ્ ॥

ભેદેનાઙ્ગાઙ્ગિભાવો ઽસ્ય બહુભેદં વિકલ્પ્યતે
ઇદં નિયમ્યતે ઽસ્યાત્ર યોગ્યત્વમ્ ઉપજાયતે ॥

અસ્ય વાક્યાન્તરે દૃષ્ટાલ્ લિઙ્ગાદ્ ભેદો ઽનુમીયતે
અયં શબ્દૈર્ અપોદ્ધૃત્ય પદાર્થઃ પ્રવિભજ્યતે ॥

ઇતિ વાક્યેષુ યે ધર્માઃ પદાર્થોપનિબન્ધનાઃ
સર્વે તેન પ્રકલ્પેરન્ પદં ચેત્ સ્યદ્ અવાચકમ્ ॥

અવિભક્તે ઽપિ વાક્યાર્થે શક્તિભેદાદ્ અપોદ્ધૃતે
વાક્યાન્તરવિભાગેન યથોક્તં ન વિરુધ્યતે ॥

યથૈવૈકસ્ય ગન્ધસ્ય ભેદેન પરિકલ્પના
પુષ્પાદિષુ તથા વાક્યે ઽપ્ય્ અર્થભેદો ઽભિધીયતે ॥

ગવયે નરસિંહે વાપ્ય્ એકજ્ઞાનાવૃતે યથા
ભાગં જાત્યન્તરસ્યૈવ સદૃશં પ્રતિપદ્યતે ॥

અપ્રસિદ્ધં તુ યં ભાગમ્ અદૃષ્ટમ્ અનુપશ્યતિ
તાવત્ય્ અસંવિદં મૂઢઃ સર્વત્ર પ્રતિપદ્યતે ॥

તથા પિકાદિયોગેન વાક્યે ઽત્યન્તવિલક્ષણે
સદૃશસ્યેવ સંજ્ઞાનમ્ અસતો ઽર્થસ્ય મન્યતે ॥

એકસ્ય ભાગે સાદૃશ્યં ભાગે ભેદશ્ ચ લક્ષ્યતે
નિર્ભાગસ્ય પ્રકાશસ્ય નિર્ભાગેણૈવ ચેતસા ॥

તથૈવ ભાગે સાદૃશ્યં ભાગે ભેદો ઽવસીયતે
ભાગાભાવે ઽપિ વાક્યાનામ્ અત્યન્તં ભિન્નધર્મણામ્ ॥

રૂપનાશે પદાનાં સ્યાત્ કથં ચાવધિકલ્પના
અગૃહીતાવધૌ શબ્દે કથં ચાર્થો વિવિચ્યતે ॥

સંસર્ગ ઇવ રૂપાણાં શબ્દે ઽન્યત્ર વ્યવસ્થિતઃ
નાનારૂપેષુ તદ્રૂપં તન્ત્રેણાપરમ્ ઇષ્યતે ॥

તસ્મિન્ન્ અભેદે ભેદાનાં સંસર્ગ ઇવ વર્તતે
રૂપં રૂપાન્તરાત્ તસ્માદ્ અનન્યત્ પ્રવિભજ્યતે ॥

શાસ્ત્રે પ્રત્યાયકસ્યાપિ ક્વચિદ્ એકત્વમ્ આશ્રિતમ્
પ્રત્યાય્યેન ક્વચિદ્ ભેદો ગ્રહણગ્રાહ્યયોઃ સ્થિતઃ ॥

ઊ ઇત્ય્ અભેદમ્ આશ્રિત્ય યથાસંખ્યં પ્રકલ્પિતમ્
લૃલુટોર્ ગ્રહણે ભેદો ગ્રાહ્યાભ્યાં પરિકલ્પિતઃ ॥

યસ્યેત્ય્ એતદ્ અણો રૂપં સંજ્ઞિનામ્ અભિધાયકમ્
ન હિ પ્રતીયમાનેન ગ્રહણસ્યાસ્તિ સંભવઃ ॥

ઊ ઇત્ય્ એતદ્ અભિન્નં ચ ભિન્નવાક્યનિબન્ધનમ્
ભેદેન ગ્રહણં યસ્ય પરરૂપમ્ ઇવ દ્વયોઃ ॥

પ્લુતસ્યાઙ્ગવિવૃદ્ધિં ચ સમાહારમ્ અચોસ્ તથા
વ્યુદસ્યતા પુનર્ ભેદઃ શબ્દેષ્વ્ અત્યન્તમ્ આશ્રિતઃ ॥

અર્ધર્ચાદિષુ શબ્દેષુ રૂપભેદઃ ક્રમાદ્ યથા
તન્ત્રાત્ તથૈકશબ્દત્વે ભિન્નાનાં શ્રુતિર્ અન્યથા ॥

સંહિતાવિષયે વર્ણાઃ સ્વરૂપેણાવિકારિણઃ
શબ્દાન્તરત્વં યાન્તીવ શક્ત્યન્તરપરિગ્રહાત્ ॥

ઇન્દ્રિયાદિવિકારેણ દૃષ્ટં ગ્રાહ્યેષુ વસ્તુષુ
આત્મત્યાગાદ્ ઋતે ભિન્નં ગ્રહણં સ ક્રમઃ શ્રુતૌ ॥

અભિધાનક્રિયાભેદાચ્ છબ્દેષ્વ્ અવિકૃતેષ્વ્ અપિ
રૂપમ્ અત્યન્તભેદેન તદ્ એવૈકં પ્રકાશતે ॥

ઋચો વા ગીતિમાત્રં વા સામ દ્રવ્યાન્તરં ન તુ
ગીતિભેદાત્ તુ ગૃહ્યન્તે તા એવ વિકૃતા ઋચઃ ॥

ઉપાયાચ્ છ્રુતિસંહારે ભિન્નાનામ્ એકશેષિણામ્
તન્ત્રેણોચ્ચારણે તેષાં શાસ્ત્રે સાધુત્વમ્ ઉચ્યતે ॥

પરિગૃહ્ય શ્રુતિં ચૈકાં રૂપભેદવતામ્ અપિ
તન્ત્રેણોચ્ચારણં કાર્યમ્ અન્યથા તે ન સાધવઃ ॥

સરૂપાણાં ચ વાક્યાનાં શાસ્ત્રેણાપ્રતિપાદિતમ્
તન્ત્રેણોચ્ચારણાદ્ એકં રૂપં સાધૂપલભ્યતે ॥

એકસ્યાનેકરૂપત્વં નાલિકાદિપરિગ્રહાત્
યથા તથૈવ તન્ત્રાત્ સ્યાદ્ બહૂનામ્ એકરૂપતા ॥

યથા પદસરૂપાણાં વાક્યાનાં સંભવઃ પૃથક્
તથા વાક્યાન્તરાભાવે સ્યાદ્ એષાં પૃથગર્થતા ॥

અભિધેયઃ પદસ્યાર્થો વાક્યસ્યાર્થઃ પ્રયોજનમ્
યસ્ય તસ્ય ન સંબન્ધો વાક્યાનામ્ ઉપપદ્યતે ॥

તત્ર ક્રિયાપદાન્ય્ એવ વ્યપેક્ષન્તે પરસ્પરમ્
ક્રિયાપદાનુષક્તસ્ તુ સંબન્ધો ઽથ પ્રતીયતે ॥

આવૃત્તિર્ અનુવાદો વા પદાર્થવ્યક્તિકલ્પને
પ્રત્યેકં તુ સમાપ્તો ઽર્થઃ સહભૂતેષુ વર્તતે ॥

અવિકલ્પિતવાક્યાર્થે વિકલ્પા ભાવનાશ્રયાઃ
અત્રાધિકરણે વાદાઃ પૂર્વેષાં બહુધા મતાઃ ॥

અભ્યાસાત્ પ્રતિભાહેતુઃ સર્વઃ શબ્દો ઽપરૈઃ સ્મૃતઃ
બાલાનાં ચ તિરશ્ચાં ચ યથાર્થપ્રતિપાદને ॥

અનાગમશ્ ચ સો ઽભ્યાસઃ સમયઃ કૈશ્ ચિદ્ ઇષ્યતે
અનન્તરમ્ ઇદં કાર્યમ્ અસ્માદ્ ઇત્ય્ ઉપદર્શકઃ ॥

અસ્ત્ય્ અર્થઃ સર્વશબ્દાનાં ઇતિ પ્રત્યાય્યલક્ષણમ્
અપૂર્વદેવતાસ્વર્ગૈઃ સમમ્ આહુર્ ગવાદિષુ ॥

પ્રયોગદર્શનાભ્યાસાદ્ આકારાવગ્રહસ્ તુ યઃ
ન સ શબ્દસ્ય વિષયઃ સ હિ યત્નાન્તરાશ્રયઃ ॥

કે ચિદ્ ભેદાઃ પ્રકાશ્યન્તે શબ્દૈસ્ તદભિધાયિભિઃ
અનુનિષ્પાદિનઃ કાંશ્ ચિચ્ છબ્દાર્થાન્ ઇતિ મન્યતે ॥

જાતેઃ પ્રત્યાયકે શબ્દે યા વ્યક્તિર્ અનુષઙ્ગિણી
ન તદ્વ્યક્તિગતાન્ ભેદાઞ્ જાતિશબ્દો ઽવલમ્બતે ॥

ઘટાદીનાં ન ચાકારાન્ પ્રત્યાયયતિ વાચકઃ
વસ્તુમાત્રનિવેશિત્વાત્ તદ્ગતિર્ નાન્તરીયકા ॥

ક્રિયા વિના પ્રયોગેણ ન દૃષ્ટા શબ્દચોદિતા
પ્રયોગસ્ ત્વ્ અનુનિષ્પાદી શબ્દાર્થ ઇતિ ગમ્યતે ॥

નિયતાસ્ તુ પ્રયોગા યે નિયતં યચ્ ચ સાધનમ્
તેષાં શબ્દાભિધેયત્વમ્ અપરૈર્ અનુગમ્યતે ॥

સમુદાયો ઽભિધેયો વાપ્ય્ અવિકલ્પસમુચ્ચયઃ
અસત્યો વાપિ સંસર્ગઃ શબ્દાર્થઃ કૈશ્ ચિદ્ ઇષ્યતે ॥

અસત્યોપાધિ યત્ સત્યં તદ્ વા શબ્દનિબન્ધનામ્
શબ્દો વાપ્ય્ અભિજલ્પત્વમ્ આગતો યાતિ વાચ્યતામ્ ॥

સો ઽયમ્ ઇત્ય્ અભિસંબન્ધાદ્ રૂપમ્ એકીકૃતં યતા
શબ્દસ્યાર્થેન તં શબ્દમ્ અભિજલ્પં પ્રચક્ષતે ॥

તયોર્ અપૃથગાત્મત્વે રૂઢિર્ અવ્યભિચારિણી
કિં ચિદ્ એવ ક્વ ચિદ્ રૂપં પ્રાધાન્યેનાવતિષ્ઠતે ॥

લોકે ઽર્થરૂપતાં શબ્દઃ પ્રતિપન્નઃ પ્રવર્તતે
શાસ્ત્રે તૂભયરૂપત્વં પ્રવિભક્તં વિવક્ષયા ॥

અશક્તેઃ સર્વશક્તેર્ વા શબ્દૈર્ એવ પ્રકલ્પિતા
એકસ્યાર્થસ્ય નિયતા ક્રિયાદિપરિકલ્પના ॥

યો વાર્થો બુદ્ધિવિષયો બાહ્યવસ્તુનિબન્ધનઃ
સ બાહ્યં વસ્ત્વ્ ઇતિ જ્ઞાતઃ શબ્દાર્થ ઇતિ ગમ્યતે ॥

આકારવન્તઃ સંવેદ્યા વ્યક્તિસ્મૃતિનિબન્ધનાઃ
એતે પ્રત્યવભાસન્તે સંવિન્ંઆત્રં ત્વ્ અતો ઽન્યથા ॥

યથેન્દ્રિયં સંનિપતદ્ વૈચિત્રેણોપદર્શકં
તથૈવ શબ્દાદ્ અર્થસ્ય પ્રતિપત્તિર્ અનેકધા ॥

વક્ત્રાન્યથૈવ પ્રક્રાન્તો ભિન્નેષુ પ્રતિપત્તૃષુ
સ્વપ્રત્યયાનુકારેણ શબ્દાર્થઃ પ્રવિભજ્યતે ॥

એકસ્મિન્ન્ અપિ દૃશ્યે ઽર્થે દર્શનં ભિદ્યતે પૃથક્
કાલાન્તરેણ ચૈકો ઽપિ તં પશ્યત્ય્ અન્યથા પુનઃ ॥

એકસ્યાપિ ચ શબ્દસ્ય નિમિત્તૈર્ અવ્યવસ્થિતૈઃ
એકેન બહુભિશ્ ચાર્થો બહુધા પરિકલ્પ્યતે ॥

તસ્માદ્ અદૃષ્ટતત્ત્વાનાં સાપરાધં બહુચ્છલં
દર્શનં વચનં વાપિ નિત્યમ્ એવાનવસ્થિતમ્ ॥

ઋષીણાં દર્શનં યચ્ ચ તત્ત્વે કિં ચિદ્ અવસ્થિતમ્
ન તેન વ્યવહારો ઽસ્તિ ન તચ્ છબ્દનિબન્ધનં ॥

તલવદ્ દૃશ્યતે વ્યોમ ખદ્યોતો હવ્યવાડ્ ઇવ
નૈવ ચાસ્તિ તલં વ્યોમ્નિ ન ખદ્યોતે હુતાશનઃ ॥

તસ્માત્ પ્રત્યક્ષમ્ અપ્ય્ અર્થં વિદ્વાન્ ઈક્ષેત યુક્તિતઃ
ન દર્શનસ્ય પ્રામાણ્યાદ્ દૃશ્યમ્ અર્થં પ્રકલ્પયેત્ ॥

અસમાખ્યેયતત્ત્વાનામ્ અર્થાનાં લૌકિકૈર્ યથા
વ્યવહારે સમાખ્યાનં તત્ પ્રજ્ઞો ન વિકલ્પયેત્ ॥

વિચ્છેદગ્રહણે ઽર્થાનાં પ્રતિભાન્યૈવ જાયતે
વાક્યાર્થ ઇતિ તામ્ આહુઃ પદાર્થૈર્ ઉપપાદિતામ્ ॥

ઇદં તદ્ ઇતિ સાન્યેષામ્ અનાક્યેયા કથં ચન
પ્રત્યાત્મવૃત્તિ સિદ્ધા સા કર્ત્રાપિ ન નિરૂપ્યતે ॥

ઉપશ્લેષમ્ ઇવાર્થાનાં સા કરોત્ય્ અવિચારિતા
સાર્વરૂપ્યમ્ ઇવાપન્ના વિષયત્વેન વર્તતે ॥

સાક્શાચ્ છબ્દેન જનિતાં ભાવનાનુગમેન વા
ઇતિકર્તવ્યતાયાં તાં ન કશ્ ચિદ્ અતિવર્તતે ॥

પ્રમાણત્વેન તાં લોકઃ સર્વઃ સમનુગચ્છતિ
સમારમ્ભાઃ પ્રતાયન્તે તિરશ્ચામ્ અપિ તદ્વશાત્ ॥

યથા દ્રવ્યવિશેષાણાં પરિપાકૈર્ અયત્નજાઃ
મદાદિશક્તયો દૃષ્ટાઃ પ્રતિભાસ્ તદ્વતાં તથા ॥

સ્વરવૃત્તિં વિકુરુતે મધૌ પુંસ્કોકિલસ્ય કઃ
જન્ત્વાદયઃ કુલાયાદિ કરણે શિક્ષિતાઃ કથમ્ ॥

આહારપ્રીત્યપદ્વેષ પ્લવનાદિક્રિયાસુ કઃ
જાત્યન્વયપ્રસિદ્ધાસુ પ્રયોક્તા મૃગપક્ષિણામ્ ॥

ભાવનાનુગતાદ્ એતદ્ આગમાદ્ એવ જાયતે
આસત્તિવિપ્રકર્ષાભ્યામ્ આગમસ્ તુ વિશિષ્યતે ॥

સ્વભાવવરણાભાસ યોગાદૃષ્ટોપપાદિતામ્
વિશિષ્ટોપહિતાં ચેતિ પ્રતિભાં ષડ્વિધાં વિદુઃ ॥

યથા સંયોગિભિર્ દ્રવ્યૈર્ લક્ષિતે ઽર્થે પ્રયુજ્યતે
ગોશબ્દો ન ત્વ્ અસૌ તેષાં વિશેશાણાં પ્રકાશકઃ ॥

આકારવર્ણાવયવૈઃ સંસૃષ્ટેષુ ગવાદિષુ
શબ્દઃ પ્રવર્તમાનો ઽપિ ન તાન્ અઙ્ગીકરોત્ય્ અસૌ ॥

સંસ્થાનવર્ણાવયવૈર્ વિશિષ્ટે ઽર્થે પ્રયુજ્યતે
શબ્દો ન તસ્યાવયવે પ્રવૃત્તિર્ ઉપલભ્યતે ॥

દુર્લભં કસ્ય ચિલ્ લોકે સર્વાવયવદર્શનં
કૈશ્ ચિત્ ત્વ્ અવયવૈર્ દૃષ્ટૈર્ અર્થઃ કૃત્સો ઽનુમીયતે ॥

તથા જાત્યુત્પલાદીનાં ગન્ધેન સહચારિણામ્
નિત્યસંબન્ધિનાં દૃષ્ટં ગુણાનામ્ અવધારણમ્ ॥

સંખ્યાપ્રમાણસંસ્થાન નિરપેક્ષઃ પ્રવર્તતે
બિન્દૌ ચ સમુદાયે ચ વાચકઃ સલિલાદિષુ ॥

સંસ્કારાદિપરિચ્છિન્ને તૈલાદૌ યો વ્યવસ્થિતઃ
આહૈકદેશં તત્ત્વેન તસ્યાવયવવર્તિના ॥

યેનાર્થેનાભિસંબદ્ધમ્ અભિધાનં પ્રયુજ્યતે
તદર્થાપગમે તસ્ય પ્રયોગો વિનિવર્તતે ॥

યાંસ્ તુ સંભવિનો ધર્માન્ અન્તર્ણીય પ્રયુજ્યતે
શબ્દસ્ તેષાં ન સાંનિધ્યં નિયમેન વ્યપેક્ષતે ॥

યથા રોમશફાદીનાં વ્યભિચારે ઽપિ દૃશ્યતે
ગોશબ્દો ન તથા જાતેર્ વિપ્રયોગે પ્રવર્તતે ॥

તસ્માત્ સંભવિનો ઽર્થસ્ય શબ્દાત્ સંપ્રત્યયે સતિ
અદૃષ્ટવિપ્રયોગાર્થઃ સંબન્ધિત્વેન ગમ્યતે ॥

વાચિકા દ્યોતિકા વ સ્યુર્ દ્વિત્વાદીનાં વિભક્તયઃ
સ્યાદ્ વા સંખ્યાવતો ઽર્થસ્ય સમુદાયો ઽભિધાયકઃ ॥

વિના સંખ્યાભિધાનાદ્ વા સંખ્યાભેદસમન્વિતાન્
અર્થાન્ સ્વરૂપભેદેન કામ્શ્ ચિદ્ આહુર્ ગવાદયઃ ॥

યે શબ્દા નિત્યસંબન્ધા વિવેકે જ્ઞાતશક્તયઃ
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં તેષામ્ અર્થો વિભજ્યતે ॥

યાવચ્ ચાવ્યભિચારેણ તયોઃ શક્યં પ્રકલ્પનમ્
નિયમસ્ તત્ર ન ત્વ્ એવં નિયમો નુટ્શબાદિષુ ॥

સંભવે નાભિધાનસ્ય લક્ષણત્વં પ્રકલ્પતે
આપેક્ષિક્યો હિ સંસર્ગે નિયતાઃ શબ્દશક્તયઃ ॥

ન કૂપસૂપયૂપાનામ્ અન્વયો ઽર્થસ્ય દૃશ્યતે
અતો ઽર્થાન્તરવાચિત્વં સંઘાતસ્યૈવ ગમ્યતે ॥

અન્વાખ્યાનાનિ ભિદ્યન્તે શબ્દવ્યુત્પત્તિકર્મસુ
બહૂનાં સંભવે ઽર્થાનાં નિમિત્તં કિં ચિદ્ ઇષ્યતે ॥

વૈરવાસિષ્ઠગિરિશાસ્ તથૈકાગારિકાદયઃ
કૈશ્ ચિત્ કથં ચિદ્ આખ્યાતા નિમિત્તાવધિસંકરૈઃ ॥

યથા પથઃ સમાખ્યાનં વૃક્ષવલ્મીકપર્વતૈઃ
અવિરુદ્ધં ગવાદીનાં ભિન્નૈશ્ ચ સહચારિભિઃ ॥

અન્યથા ચ સમાખ્યાનમ્ અવસ્થાભેદદર્શિભિઃ
ક્રિયતે કિંશુકાદીનામ્ એકદેશાવધારણં ॥

કૈશ્ ચિન્ નિર્વચનં ભિન્નં ગિરતેર્ ગર્જતેર્ ગમેઃ
ગવતેર્ ગદતેર્ વાપિ ગૌર્ ઇત્ય્ અત્રાનુદર્શિતમ્ ॥

ગૌર્ ઇત્ય્ એવ સ્વરૂપાદ્ વા ગોશબ્દો ગોષુ વર્તતે
વ્યુત્પાદ્યતે ન વા સર્વં કૈશ્ ચિચ્ ચોભયથેષ્યતે ॥

સામાન્યેનોપદેશશ્ ચ શાસ્ત્રે લઘ્વર્થમ્ આશ્રિતઃ
જાત્યન્તરવદ્ અન્યસ્ય વિશેષાઃ પ્રતિપાદકાઃ ॥

અર્થાન્તરે ચ યદ્ વૃત્તં તત્ પ્રકૃત્યન્તરં વિદુઃ
તુલ્યરૂપં ન તદ્ રૂઢાવ્ અન્યસ્મિન્ન્ અનુષજ્યતે ॥

ભિન્નાવ્ ઇજિયજી ધાતૂ નિયતૌ વિષયાન્તરે
કૈશ્ ચિત્ કથં ચિદ્ ઉદ્દિષ્ટૌ ચિત્રં હિ પ્રતિપાદનમ્ ॥

એવં ચ વાલવાયાદિ જિત્વરીવદ્ ઉપાચરેત્
ભેદાભેદાભ્યુપગમે ન વિરોધો ઽસ્તિ કશ્ ચન ॥

અડાદીનાં વ્યવસ્થાર્થં પૃથક્ત્વેન પ્રકલ્પનમ્
ધાતૂપસર્ગયોઃ શાસ્ત્રે ધાતુર્ એવ તુ તાદૃશઃ ॥

તથા હિ સંગ્રામયતેઃ સોપસર્ગાદ્ વિધિઃ સ્મૃતઃ
ક્રિયાવિશેષાઃ સમ્ઘાતે પ્રક્રમ્યન્તે તથાવિધાઃ ॥

કાર્યાણામ્ અન્તરઙ્ગત્વમ્ એવં ધાતૂપસર્ગયોઃ
સાધનૈર્ યાતિ સંબન્ધં તથાભૂતૈવ સા ક્રિયા ॥

પ્રયોગાર્થેષુ સિદ્ધઃ સન્ ભેત્તવ્યો ઽર્થો વિશિષ્યતે
પ્રાક્ ચ સાધનસંબન્ધાત્ ક્રિયા નૈવોપજાયતે ॥

ધાતોઃ સાધનયોગસ્ય ભાવિનઃ પ્રક્રમાદ્ યથા
ધાતુત્વં કર્મભાવશ્ ચ તથાન્યદ્ અપિ દૃશ્યતામ્ ॥

બીજકાલેષુ સંબન્ધાદ્ યથા લાક્ષારસાદયઃ
વર્ણાદિપરિણામેન ફલાનામ્ ઉપકુર્વતે ॥

બુદ્ધિસ્થાદ્ અભિસંબન્ધાત્ તથા ધાતૂપસર્ગયોઃ
અભ્યન્તરીકૃતાદ્ ભેદઃ પદકાલે પ્રકાશતે ॥

ક્વ ચિત્ સંભવિનો ભેદાઃ કેવલૈર્ અનિદર્શિતાઃ
ઉપસર્ગેણ સંબન્ધે વ્યજ્યન્તે પ્રનિરાદિના ॥

સ વાચકો વિશેષાણાં સંભવાદ્ દ્યોતકો ઽપિ વા
શક્ત્યાધાનાય વા ધાતોઃ સહકારી પ્રયુજ્યતે ॥

સ્થાદિભિઃ કેવલૈર્ યચ્ ચ ગમનાદિ ન ગમ્યતે
તત્રાનુમાનાદ્ દ્વિવિધાત્ તદ્ધર્મા પ્રાદિર્ ઉચ્યતે ॥

અપ્રયોગે ઽધિપર્યોશ્ ચ યાવદ્ દૃષ્ટં ક્રિયાન્તરમ્
તસ્યાભિધાયકો ધાતુઃ સહ તાભ્યામ્ અનર્થકઃ ॥

તથૈવ સ્વાર્થિકાઃ કે ચિત્ સંઘાતાન્તરવૃત્તયઃ
અનર્થકેન સંસૃષ્ટાઃ પ્રકૃત્યર્થાનુવાદિનઃ ॥

નિપાતા દ્યોતકાઃ કે ચિત્ પૃથગર્થપ્રકલ્પને
આગમા ઇવ કે ચિત્ તુ સંભૂયાર્થસ્ય સાધકાઃ ॥

ઉપરિષ્ટાત્ પુરસ્તાદ્ વા દ્યોતકત્વં ન ભિદ્યતે
તેષુ પ્રયુજ્યમાનેષુ ભિન્નાર્થેષ્વ્ અપિ સર્વથા ॥

ચાદયો ન પ્રયુજ્યન્તે પદત્વે સતિ કેવલાઃ
પ્રત્યયો વાચકત્વે ઽપિ કેવલો ન પ્રયુજ્યતે ॥

સમુચ્ચિતાભિધાને તુ વ્યતિરેકો ન વિદ્યતે
અસત્ત્વભૂતો ભાવશ્ ચ તિઙ્પદૈર્ અભિધીયતે ॥

સમુચ્ચિતાભિધાને ઽપિ વિશિષ્ટાર્થાભિધાયિનામ્
ગુણૈર્ પદાનાં સંબન્ધઃ પરતન્ત્રાસ્ તુ ચાદયઃ ॥

જનયિત્વા ક્રિયા કા ચિત્ સંબન્ધં વિનિવર્તતે
શ્રૂયમાણે ક્રિયાશબ્દે સંબન્ધો જાયતે ક્વ ચિત્ ॥

તત્ર ષષ્ઠી પ્રતિપદં સમાસસ્ય નિવૃત્તયે
વિહિતા દર્શનાર્થં તુ કારકં પ્રત્યુદાહૃતમ્ ॥

સ ચોપજાતઃ સંબન્ધો વિનિવૃત્તે ક્રિયાપદે
કર્મપ્રવચનીયેન તત્ર તત્ર નિયમ્યતે ॥

યેન ક્રિયાપદાક્ષેપઃ સ કારકવિભક્તિભિઃ
યુજ્યતે વિર્ યથા તસ્ય લિખાવ્ અનુપસર્ગતા ॥

તિષ્ઠતેર્ અપ્રયોગશ્ ચ દૃષ્ટો ઽપ્રત્ય્ અજયન્ન્ ઇતિ
સુન્વ્ અભીત્ય્ આભિમુખ્યે ચ કેવલો ઽપિ પ્રયુજ્યતે ॥

કર્મપ્રવચનીયત્વં ક્રિયાયોગે વિધીયતે
ષત્વાદિવિનિવૃત્ત્યર્થં સ્વત્યાદીનાં વિધર્મણામ્ ॥

હેતુહેતુમતોર્ યોગ પરિચ્છેદે ઽનુના કૃતે
આરમ્ભાદ્ બાધ્યતે પ્રાપ્તા તૃતીયા હેતુલક્ષણા ॥

ક્રિયાયા દ્યોતકો નાયં ન સંબન્ધસ્ય વાચકઃ
નાપિ ક્રિયાપદાક્ષેપિ સંબન્ધસ્ય તુ ભેદકઃ ॥

અનર્થકાનાં સંઘાતઃ સાર્થકો ઽનર્થકસ્ તથા
વર્ણાનાં પદમ્ અર્થેન યુક્તં નાવયવાઃ પદે ॥

પદાનામ્ અર્થયુક્તાનાં સંઘાતો ભિદ્યતે પુનઃ
અર્થાન્તરાવબોધેન સંબન્ધવિગમેન ચ ॥

સાર્થકાનર્થકૌ ભેદે સંબન્ધં નાધિગચ્છતઃ
અધિગચ્છત ઇત્ય્ એકે કુટીરાદિનિદર્શનાત્ ॥

અર્થવદ્ભ્યો વિશિષ્ટાર્થઃ સંઘાત ઉપજાયતે
નોપજાયત ઇત્ય્ એકે સમાસસ્વાર્થિકાદિષુ ॥

કે ચિદ્ ધિ યુતસિદ્ધાર્થા ભેદે નિર્જ્ઞાતશક્તયઃ
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં કે ચિત્ કલ્પિતશક્તયઃ ॥

શાસ્ત્રાર્થ એવ વર્ણાનામ્ અર્થવત્ત્વે પ્રદર્શિતઃ
ધાત્વાદીનાં હિ શુદ્ધાનાં લૌકિકો ઽર્થો ન વિદ્યતે ॥

કૃત્તદ્ધિતાનામ્ અર્થશ્ ચ કેવલાનામ્ અલૌકિકઃ
પ્રાગ્ વિભક્તેસ્ તદન્તસ્ય તથૈવાર્થો ન વિદ્યતે ॥

અભિવ્યક્તતરો યો ઽર્થઃ પ્રત્યયાન્તેષુ લક્ષ્યતે
અર્થવત્તાપ્રકરણાદ્ આશ્રિતઃ સ તથાવિધઃ ॥

આત્મભેદો ન ચેત્ કશ્ ચિદ્ વર્ણેભ્યઃ પદવાક્યયોઃ
અન્યોન્યાપેક્ષયા શક્ત્યા વર્ણઃ સ્યાદ્ અભિધાયકઃ ॥

વર્ણેન કેન ચિન્ ન્યૂનઃ સંઘાતો યો ઽભિધાયકઃ
ન ચેચ્ છબ્દાન્તરમ્ અસાવ્ અન્યૂનસ્ તેન ગમ્યતે ॥

સ તસ્મિન્ વાચકે શબ્દે નિમિત્તાત્ સ્મૃતિમ્ આદધત્
સાક્ષાદ્ ઇવ વ્યવહિતં શબ્દેનાર્થમ્ ઉપોહતે ॥

પદવાચ્યો યથા નાર્થઃ કશ્ ચિદ્ ગૌરખરાદિષુ
સત્ય્ અપિ પ્રત્યયે ઽત્યન્તં સમુદાયે ન ગમ્યતે ॥

સમન્વિત ઇવાર્થાત્મા પદાર્થૈર્ યઃ પ્રતીયતે
પદાર્થદર્શનં તત્ર તથૈવાનુપકારકમ્ ॥

સમુદાયાવયવયોર્ ભિન્નાર્થત્વે ચ વૃત્તિષુ
યુગપદ્ ભેદસંસર્ગૌ વિરુદ્ધાવ્ અનુષઙ્ગિણૌ ॥

કશ્ ચ સાધનમાત્રાર્થાન્ અધ્યાદીન્ પરિકલ્પયેત્
અપ્રયુક્તપદશ્ ચાર્થો બહુવ્રીહૌ કથં ભવેત્ ॥

પ્રજ્ઞુસંજ્ઞ્વાદ્યવયવૈર્ ન ચાસ્ત્ય્ અર્થાવધારણમ્
તસ્માત્ સંઘાત એવૈકો વિશિષ્ટાર્થનિબન્ધનમ્ ॥

ગર્ગા ઇત્ય્ એક એવાયં બહુષ્વ્ અર્થેષુ વર્તતે
દ્વન્દ્વસંજ્ઞો ઽપિ સંઘાતો બહૂનામ્ અભિધાયકઃ ॥

યથૈકશેષે ભુજ્યાદિઃ પ્રત્યેકમ્ અવતિષ્ઠતે
ક્રિયૈવં દ્વન્દ્વવાચ્યે ઽર્થે પ્રત્યેકં પ્રવિભજ્યતે ॥

યચ્ ચ દ્વન્દ્વપદાર્થસ્ય તચ્છબ્દેન વ્યપેક્ષણમ્
સાપિ વ્યાવૃત્તરૂપે ઽર્થે સર્વનામસરૂપતા ॥

યથા ચ ખદિરચ્છેદે ભાગેષુ ક્રમવાંસ્ છિદિઃ
તથા દ્વન્દ્વપદાર્થસ્ય ભાગેષુ ક્રમદર્શનમ્ ॥

સઙ્ઘૈકદેશે પ્રક્રાન્તાન્ યથા સઙ્ઘાનુપાતિનઃ
ક્રિયાવિશેષાન્ મન્યન્તે સ દ્વન્દ્વાવયવે ક્રમઃ ॥

પ્રતિપાદયતા વૃત્તિમ્ અબુદ્ધાન્ વાક્યપૂર્વિકામ્
વૃત્તૌ પદાર્થભેદેન પ્રાધાન્યમ્ ઉપદર્શિતમ્ ॥

અભેદાદ્ અભિધેયસ્ય નઞ્સમાસે વિકલ્પિતમ્
પ્રાધાન્યં બહુધા ભાષ્યે દોષાસ્ તુ પ્રક્રિયાગતાઃ ॥

જહત્સ્વાર્થવિકલ્પે ચ સર્વાર્થત્યાગમ્ ઇચ્છતા
બહુવ્રીહિપદાર્થસ્ય ત્યાગઃ સર્વસ્ય દર્શિતઃ ॥

શાસ્ત્રે ક્વ ચિત્ પ્રકૃત્યર્થઃ પ્રત્યયેનાભિધીયતે
પ્રકૃતૌ વિનિવૃત્તાયાં પ્રત્યયાર્થશ્ ચ ધાતુભિઃ ॥

યમ્ અર્થમ્ આહતુર્ ભિન્નૌ પ્રત્યયાવ્ એક એવ તમ્
ક્વ ચિદ્ આહ પચન્તીતિ ધાતુસ્ તાભ્યાં વિના ક્વ ચિત્ ॥

અન્વાખ્યાનસ્મૃતેર્ યે ચ પ્રત્યયાર્થા નિબન્ધનમ્
નિર્દિષ્ટાસ્ તે પ્રકૃત્યર્થાઃ સ્મૃત્યન્તર ઉદાહૃતાઃ ॥

પ્રસિદ્ધેર્ ઉદ્વમિકરીત્ય્ એવં શાસ્ત્રે ઽભિધીયતે
વ્યવહારાય મન્યન્તે શાસ્ત્રાર્થપ્રક્રિયા યતઃ ॥

શાસ્ત્રેષુ પ્રક્રિયાભેદૈર્ અવિદ્યૈવોપવર્ણ્યતે
અનાગમવિકલ્પા તુ સ્વયં વિદ્યોપવર્તતે ॥

અનિબદ્ધં નિમિત્તેષુ નિરુપાખ્યં ફલં યથા
તથા વિદ્યાપ્ય્ અનાખ્યેયા શાસ્ત્રોપાયેવ લક્ષ્યતે ॥

યથાભ્યાસં હિ વાગ્ અર્થે પ્રતિપત્તિં સમીહતે
સ્વભાવ ઇવ ચાનાદિર્ મિથ્યાભ્યાસો વ્યવસ્થિતઃ ॥

ઉત્પ્રેક્ષતે સાવયવં પરમાણુમ્ અપણ્ડિતઃ
તથાવયવિનં યુક્તમ્ અન્યૈર્ અવયવૈઃ પુનઃ ॥

ઘટાદિદર્શનાલ્ લોકઃ પરિચ્છિન્નો ઽવસીયતે
સમારમ્ભાચ્ ચ ભાવાનામ્ આદિમદ્ બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ॥

ઉપાયાઃ શિક્ષમાણાનાં બાલાનામ્ ઉપલાપનાઃ
અસત્યે વર્ત્મનિ સ્થિત્વા તતઃ સત્યં સમીહતે ॥

અન્યથા પ્રતિપદ્યાર્થં પદગ્રહણપૂર્વકમ્
પુનર્ વાક્યે તમ્ એવાર્થમ્ અન્યથા પ્રતિપદ્યતે ॥

ઉપાત્તા બહવો ઽપ્ય્ અર્થા યેષ્વ્ અન્તે પ્રતિષેધનમ્
ક્રિયતે તે નિવર્તન્તે તસ્માત્ તાંસ્ તત્ર નાશ્રયેત્ ॥

વૃક્ષો નાસ્તીતિ વાક્યં ચ વિશિષ્ટાભાવલક્ષણમ્
નાર્થે ન બુદ્ધૌ સંબન્ધો નિવૃત્તેર્ અવતિષ્ઠતે ॥

વિચ્છેદપ્રતિપત્તૌ ચ યદ્ય્ અસ્તીત્ય્ અવધાર્યતે
અશબ્દવાચ્યા સા બુદ્ધિર્ નિવર્ત્યેત સ્થિતા કથમ્ ॥

અથ યજ્ જ્ઞાનમ્ ઉત્પન્નં તન્ મિથ્યેતિ નઞા કૃતમ્
નઞો વ્યાપારભેદે ઽસ્મિન્ન્ અભાવાવગતિઃ કથમ્ ॥

નિરાધારપ્રવૃત્તૌ ચ પ્રાક્પ્રવૃત્તિર્ નઞો ભવેત્
અથાધારઃ સ એવાસ્ય નિયમાર્થા શ્રુતિર્ ભવેત્ ॥

નિયમદ્યોતનાર્થા વાપ્ય્ અનુવાદો યથા ભવેત્
કશ્ ચિદ્ એવાર્થવાંસ્ તત્ર શબ્દઃ શેષાસ્ ત્વ્ અનર્થકાઃ ॥

વિરુદ્ધં ચાભિસંબન્ધમ્ ઉદાહાર્યાદિભિઃ કૃતમ્
વાક્યે સમાપ્તે વાક્યાર્થમ્ અન્યથા પ્રતિપદ્યતે ॥

સ્તુતિનિન્દાપ્રધાનેષુ વાક્યેષ્વ્ અર્થો ન તાદૃશઃ
પદાનાં પ્રવિભાગેન યાદૃશઃ પરિકલ્પ્યતે ॥

અથાસંસૃષ્ટ એવાર્થઃ પદેષુ સમવસ્થિતઃ
વાક્યાર્થસ્યાભ્યુપાયો ઽસાવ્ એકસ્ય પ્રતિપાદને ॥

પૂર્વં પદેષ્વ્ અસંસૃષ્ટો યઃ ક્રમાદ્ ઉપચીયતે
છિન્નગ્રથિતકલ્પત્વાત્ તદ્ વિશિષ્ટતરં વિદુઃ ॥

એકમ્ આહુર્ અનેકાર્થં શબ્દમ્ અન્યે પરીક્ષકાઃ
નિમિત્તભેદાદ્ એકસ્ય સાર્વાર્થ્યં તસ્ય ભિદ્યતે ॥

યૌગપદ્યમ્ અતિક્રમ્ય પર્યાયે વ્યવતિષ્ઠતે
અર્થપ્રકરણાભ્યાં વા યોગાચ્ છબ્દાન્તરેણ વા ॥

યથા સાસ્નાદિમાન્ પિણ્ડો ગોશબ્દેનાભિધીયતે
તથા સ એવ ગોશબ્દો વાહીકે ઽપિ વ્યવસ્થિતઃ ॥

સર્વશક્તેસ્ તુ તસ્યૈવ શબ્દસ્યાનેકધર્મણઃ
પ્રસિદ્ધિભેદાદ્ ગૌણત્વં મુખ્યત્વં ચોપજાયતે ॥

એકો મન્ત્રસ્ તથાધ્યાત્મમ્ અધિદૈવમ્ અધિક્રતુ
અસંકરેણ સર્વાર્થો ભિન્નશક્તિર્ અવસ્થિતઃ ॥

ગોત્વાનુષઙ્ગો વાહીકે નિમિત્તાત્ કૈશ્ ચિદ્ ઇષ્યતે
અર્થમાત્રં વિપર્યસ્તં શબ્દઃ સ્વાર્થે વ્યવસ્થિતઃ ॥

તથા સ્વરૂપં શબ્દાનાં સર્વાર્થેષ્વ્ અનુષજ્યતે
અર્થમાત્રં વિપર્યસ્તં સ્વરૂપે તુ શ્રુતિઃ સ્થિતા ॥

એકત્વં તુ સરૂપત્વાચ્ છબ્દયોર્ ગૌણમુખ્યયોઃ
પ્રાહુર્ અત્યન્તભેદે ઽપિ ભેદમાર્ગાનુદર્શિનઃ ॥

સામિધેન્યન્તરં ચૈવમ્ આવૃત્તાવ્ અનુષજ્યતે
મન્ત્રાસ્ ચ વિનિયોગેન લભન્તે ભેદમ્ ઊહવત્ ॥

તાન્ય્ આમ્નાયાન્તરાણ્ય્ એવ પઠ્યતે કિં ચિદ્ એવ તુ
અનર્થકાનાં પાઠો વા શેષસ્ ત્વ્ અન્યઃ પ્રતીયતે ॥

શબ્દસ્વરૂપમ્ અર્થસ્ તુ પાઠે ઽન્યૈર્ ઉપવર્ણ્યતે
અત્યન્તભેદઃ સર્વેષાં તત્સંબન્ધાત્ તુ તદ્વતામ્ ॥

અન્યા સંસ્કારસાવિત્રી કર્મણ્ય્ અન્યા પ્રયુજ્યતે
અન્યા જપપ્રબન્ધેષુ સા ત્વ્ એકૈવ પ્રતીયતે ॥

અર્થસ્વરૂપે શબ્દાનાં સ્વરૂપાદ્ વૃત્તિમ્ ઇચ્છતઃ
વાક્યરૂપસ્ય વાક્યાર્થે વૃત્તિર્ અન્યાનપેક્ષયા ॥

અનેકાર્થત્વમ્ એકસ્ય યૈઃ શબ્દસ્યાનુગમ્યતે
સિદ્ધ્યસિદ્ધિકૃતા તેષાં ગૌણમુખ્યપ્રકલ્પના ॥

અર્થપ્રકરણાપેક્ષો યો વા શબ્દાન્તરૈઃ સહ
યુક્તઃ પ્રત્યાયયત્ય્ અર્થં તં ગૌણમ્ અપરે વિદુઃ ॥

શુદ્ધસ્યોચ્ચારણે સ્વાર્થઃ પ્રસિદ્ધો યસ્ય ગમ્યતે
સ મુખ્ય ઇતિ વિજ્ઞેયો રૂપમાત્રનિબન્ધનઃ ॥

યસ્ ત્વ્ અન્યસ્ય પ્રયોગેણ યત્નાદ્ ઇવ નિયુજ્યતે
તમ્ અપ્રસિદ્ધં મન્યન્તે ગૌણાર્થાભિનિવેશિનમ્ ॥

સ્વાર્થે પ્રવર્તમાનો ઽપિ યસ્યાર્થં યો ઽવલમ્બતે
નિમિત્તં તત્ર મુખ્યં સ્યાન્ નિમિત્તી ગૌણ ઇષ્યતે ॥

પુરારાદ્ ઇતિ ભિન્ને ઽર્થે યૌ વર્તેતે વિરોધિનિ
અર્થપ્રકરણાપેક્ષં તયોર્ અપ્ય્ અવધારણમ્ ॥

વાક્યસ્યાર્થાત્ પદાર્થાનામ્ અપોદ્ધારે પ્રકલ્પિતે
શબ્દાન્તરેણ સંબન્ધઃ કસ્યૈકસ્યોપપદ્યતે ॥

યચ્ ચાપ્ય્ એકં પદં દૃષ્ટં ચરિતાસ્તિક્રિયં ક્વ ચિત્
તદ્ વાક્યાન્તરમ્ એવાહુર્ ન તદ્ અન્યેન યુજ્યતે ॥

યચ્ ચ કો ઽયમ્ ઇતિ પ્રશ્ને ગૌર્ અશ્વ ઇતિ ચોચ્યતે
પ્રશ્ન એવ ક્રિયા તત્ર પ્રક્રાન્તા દર્શનાદિકા ॥

નૈવાધિકત્વં ધર્માણાં ન્યૂનતા વા પ્રયોજિકા
આધિક્યમ્ અપિ મન્યન્તે પ્રસિદ્ધેર્ ન્યૂનતાં ક્વ ચિત્ ॥

જાતિશબ્દો ઽન્તરેણાપિ જાતિં યત્ર પ્રયુજ્યતે
સંબન્ધિસદૃશાદ્ ધર્માત્ તં ગૌણમ્ અપરે વિદુઃ ॥

વિપર્યાસાદ્ ઇવાર્થસ્ય યત્રાર્થાન્તરતામ્ ઇવ
મન્યન્તે સ ગવાદિસ્ તુ ગૌણ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ક્વ ચિત્ ॥

નિયતાઃ સાધનત્વેન રૂપશક્તિસમન્વિતાઃ
યથા કર્મસુ ગમ્યન્તે સીરાસિમુસલાદયઃ ॥

ક્રિયાન્તરે ન ચૈતેષાં વિભવન્તિ ન શક્તયઃ
રૂપાદ્ એવ તુ તાદર્થ્યં નિયમેન પ્રતીયતે ॥

તથૈવ રૂપશક્તિભ્યામ્ ઉત્પત્ત્યા સમવસ્થિતઃ
શબ્દો નિયતતાદર્થ્યઃ શક્ત્યાન્યત્ર પ્રયુજ્યતે ॥

શ્રુતિમાત્રેણ યત્રાસ્ય સામર્થ્યમ્ અવસીયતે
તં મુખ્યમ્ અર્થં મન્યન્તે ગૌણં યત્નોપપાદિતમ્ ॥

ગોયુષ્મન્મહતાં ચ્વ્યર્થે સ્વાર્થાદ્ અર્થાન્તરે સ્થિતૌ
અર્થાન્તરસ્ય તદ્ભાવસ્ તત્ર મુખ્યો ઽપિ દૃશ્યતે ॥

મહત્ત્વં શુક્લભાવં ચ પ્રકૃતિઃ પ્રતિપદ્યતે
ભેદેનાપેક્ષિતા સા તુ ગૌણત્વસ્ય પ્રસાધિકા ॥

અગ્નિસોમાદયઃ શબ્દા યે સ્વરૂપપદાર્થકાઃ
સંજ્ઞિભિઃ સંપ્રયુજ્યન્તે ઽપ્રસિદ્ધેસ્ તેષુ ગૌણતા ॥

અગ્નિદત્તસ્ તુ યો ઽગ્નિઃ સ્યાત્ તત્ર સ્વાર્થોપસર્જનઃ
શબ્દો દત્તાર્થવૃત્તિત્વાદ્ ગૌણત્વં પ્રતિપદ્યતે ॥

નિમિત્તભેદાત્ પ્રક્રાન્તે શબ્દવ્યુત્પત્તિકર્મણિ
હરિશ્ચન્દ્રાદિષુ સુટો ભાવાભાવૌ વ્યવસ્થિતૌ ॥

ઋષ્યાદૌ પ્રાપ્તસંસ્કારો યઃ શબ્દો ઽન્યેન યુજ્યતે
તત્રાન્તરઙ્ગસંસ્કારો બાહ્યે ઽર્થે ન નિવર્તતે ॥

અત્યન્તવિપરીતો ઽપિ યથા યો ઽર્થો ઽવધાર્યતે
યથાસંપ્રત્યયં શબ્દસ્ તત્ર મુખ્યઃ પ્રયુજ્યતે ॥

યદ્ય્ અપિ પ્રત્યયાધીનમ્ અર્થતત્ત્વાવધારણમ્
ન સર્વઃ પ્રત્યયસ્ તસ્મિન્ પ્રસિદ્ધ ઇવ જાયતે ॥

દર્શનં સલિલે તુલ્યં મૃગતૃષ્ણાદિદર્શનૈઃ
ભેદાત્ તુ સ્પર્શનાદીનાં ન જલં મૃગતૃષ્ણિકા ॥

યદ્ અસાધારણં કાર્યં પ્રસિદ્ધં રજ્જુસર્પયોઃ
તેન ભેદપરિચ્છેદસ્ તયોસ્ તુલ્યે ઽપિ દર્શને ॥

પ્રસિદ્ધાર્થવિપર્યાસ નિમિત્તં યચ્ ચ દૃશ્યતે
યસ્ તસ્માલ્ લક્ષ્યતે ભેદસ્ તમ્ અસત્યં પ્રચક્ષતે ॥

યચ્ ચ નિમ્નોન્નતં ચિત્રે સરૂપં પર્વતાદિભિઃ
ન તત્ર પ્રતિઘાતાદિ કાર્યં તદ્વત્ પ્રવર્તતે ॥

સ્પર્શપ્રબન્ધો હસ્તેન યથા ચક્રસ્ય સંતતઃ
ન તથાલાતચક્રસ્ય વિચ્છિન્નં સ્પૃશ્યતે હિ તત્ ॥

વપ્રપ્રાકારકલ્પૈશ્ ચ સ્પર્શનાવરણે યથા
નગરેષુ ન તે તદ્વદ્ ગન્ધર્વનગરેષ્વ્ અપિ ॥

મૃગપશ્વાદિભિર્ યાવાન્ મુખ્યૈર્ અર્થઃ પ્રસાધ્યતે
તાવાન્ ન મૃન્મયેષ્વ્ અસ્તિ તસ્માત્ તે વિષયઃ કનઃ ॥

મહાન્ આવ્રિયતે દેશઃ પ્રસિદ્ધૈઃ પર્વતાદિભિઃ
અલ્પદેશાન્તરાવસ્થં પ્રતિબિમ્બં તુ દૃશ્યતે ॥

મરણાદિનિમિત્તં ચ યથા મુખ્યા વિષાદયઃ
ન તે સ્વપ્નાદિષુ સ્વસ્ય તદ્વદ્ અર્થસ્ય સાધકાઃ ॥

દેશકાલેન્દ્રિયગતૈર્ ભેદૈર્ યદ્ દૃશ્યતે ઽન્યથા
યથા પ્રસિદ્ધિર્ લોકસ્ય તથા તદ્ અવસીયતે ॥

યચ્ ચોપઘાતજં જ્ઞાનં યચ્ ચ જ્ઞાનમ્ અલૌકિકમ્
ન તાભ્યાં વ્યવહારો ઽસ્તિ શબ્દા લોકનિબન્ધનાઃ ॥

ઘટાદિષુ યથા દીપો યેનાર્થેન પ્રયુજ્યતે
તતો ઽન્યસ્યાપિ સાંનિધ્યાત્ સ કરોતિ પ્રકાશનમ્ ॥

સંસર્ગિષુ તથાર્થેષુ શબ્દો યેન પ્રયુજ્યતે
તસ્માત્ પ્રયોજકાદ્ અન્યાન્ અપિ પ્રત્યાયયત્ય્ અસૌ ॥

નિર્મન્થનં યથારણ્યોર્ અગ્ન્યર્થમ્ ઉપપાદિતમ્
ધૂમમ્ અપ્ય્ અનભિપ્રેતં જનયત્ય્ એકસાધનમ્ ॥

તથા શબ્દો ઽપિ કસ્મિંશ્ ચિત્ પ્રત્યાય્યે ઽર્થે વિવક્ષિતે
અવિવક્ષિતમ્ અપ્ય્ અર્થં પ્રકાશયતે સંનિધેઃ ॥

યથૈવાત્યન્તસંસૃષ્ટસ્ ત્યક્તુમ્ અર્થો ન શક્યતે
તથા શબ્દો ઽપિ સંબન્ધી પ્રવિવક્તું ન શક્યતે ॥

અર્થાનાં સંનિધાને ઽપિ સતિ ચૈષાં પ્રકાશને
પ્રયોજકો ઽર્થઃ શબ્દસ્ય રૂપાભેદે ઽપિ ગમ્યતે ॥

ક્વ ચિદ્ ગુણપ્રધાનત્વમ્ અર્થાનામ્ અવિવક્ષિતમ્
ક્વ ચિત્ સાંનિધ્યમ્ અપ્ય્ એષાં પ્રતિપત્તાવ્ અકારણમ્ ॥

*યચ્ ચાનુપાત્તં શબ્દેન તત્ કસ્મિંશ્ ચિત્ પ્રતીયતે
ક્વ ચિત્ પ્રધાનમ્ એવાર્થો ભવત્ય્ અયસ્ય લક્ષણમ્ ॥

*આખ્યાતં તદ્ધિતાર્થસ્ય યત્ કિં ચિદ્ ઉપદર્શકમ્
ગુણપ્રધાનભાવસ્ય તત્ર દૃષ્ટો વિપર્યયઃ ॥

*નિર્દેશે લિઙ્ગસંખ્યાનાં સંનિધાનમ્ અકારણમ્
પ્રમાણમ્ અર્ધહ્રસાદાવ્ અનુપાત્તં પ્રતીયતે ॥

હ્રસ્વસ્યાર્ધં ચ યદ્ દૃષ્ટં તત્ તસ્યાસંનિધાવ્ અપિ
હ્રસ્વસ્ય લક્ષણાર્થત્વાત્ તદ્વદ્ એવાભિધીયતે ॥

દીર્ઘપ્લુતાભ્યાં તસ્ય સ્યાન્ માત્રયા વા વિશેષણમ્
જાતેર્ વા લક્ષણાય સ્યાત્ સર્વથા સપ્તપર્ણવત્ ॥

ગન્તવ્યં દૃશ્યતાં સૂર્ય ઇતિ કાલસ્ય લક્ષણે
જ્ઞાયતાં કાલ ઇત્ય્ એતત્ સોપાયમ્ અભિધીયતે ॥

વિધ્યત્ય્ અધનુષેત્ય્ અત્ર વિશેષેણ નિદર્શ્યતે
સામાન્યમ્ આશ્રયઃ શક્તેર્ યઃ કશ્ ચિત્ પ્રતિપાદકઃ ॥

કાકેભ્યો રક્ષ્યતાં સર્પિર્ ઇતિ બાલો ઽપિ ચોદિતઃ
ઉપઘાતપરે વાક્યે ન શ્વાદિભ્યો ન રક્ષતિ ॥

પ્રક્ષાલને શરાવાણાં સ્થાનનિર્માર્જનં તથા
અનુક્તમ્ અપિ રૂપેણ ભુજ્યઙ્ગત્વાત્ પ્રતીયતે ॥

વાક્યાત્ પ્રકરણાદ્ અર્થાદ્ ઔચિત્યાદ્ દેશકાલતઃ
શબ્દાર્થાઃ પ્રવિભજ્યન્તે ન રૂપાદ્ એવ કેવલાત્ ॥

સંસર્ગો વિપ્રયોગશ્ ચ સાહચર્યં વિરોધિતા
અર્થઃ પ્રકરણં લિઙ્ગં શબ્દસ્યાન્યસ્ય સંનિધિઃ ॥

સામર્થ્યમ્ ઔચિતી દેશઃ કાલો વ્યક્તિઃ સ્વરાદયઃ
શબ્દાર્થસ્યાનવચ્છેદે વિશેષસ્મૃતિહેતવઃ ॥

ભેદપક્ષે ઽપિ સારૂપ્યાદ્ ભિન્નાર્થાઃ પ્રતિપત્તૃષુ
નિયતા યાન્ત્ય્ અભિવ્યક્તિં શબ્દાઃ પ્રકરણાદિભિઃ ॥

નામાખ્યાતસરૂપા યે કાર્યાન્તરનિબન્ધનાઃ
શબ્દા વાક્યસ્ય તેષ્વ્ અર્થો ન રૂપાદ્ અધિગમ્યતે ॥

યા પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યર્થા સ્તુતિનિન્દાપ્રકલ્પના
કુશલઃ પ્રતિપત્તા તામ્ અયથાર્થાં સમીહતે ॥

વિધીયમાનં યત્ ક્રર્મ દૃષ્ટાદૃષ્ટપ્રયોજનમ્
સ્તૂયતે સા સ્તુતિસ્ તસ્ય કર્તુર્ એવ પ્રયોજિકા ॥

વ્યાઘ્રાદિવ્યપદેશેન યથા બાલો નિવર્ત્યતે
અસત્યો ઽપિ તથા કશ્ ચિત્ પ્રત્યવાયો ઽભિધીયતે ॥

ન સંવિધાનાં કૃત્વાપિ પ્રત્યવાયે તથાવિધે
શાસ્ત્રેણ પ્રતિષિદ્ધે ઽર્થે વિદ્વાન્ કશ્ ચિત્ પ્રવર્તતે ॥

સર્પેષુ સંવિધાયાપિ સિદ્ધૈર્ મન્ત્રૌષધાદિભિઃ
નાન્યથા પ્રતિપત્તવ્યં ન દતો ગમયેદ્ ઇતિ ॥

ક્વ ચિત્ તત્ત્વસમાખ્યાનં ક્રિયતે સ્તુતિનિન્દયોઃ
તત્રાપિ ચ પ્રવૃત્તિશ્ ચ નિવૃત્તિશ્ ચોપદિશ્યતે ॥

રૂપં સર્વપદાર્થાનાં વાક્યાર્થોપનિબન્ધનમ્
સાપેક્ષા યે તુ વાક્યાર્થાઃ પદાર્થૈર્ એવ તે સમાઃ ॥

વાક્યં તદ્ અપિ મન્યન્તે યત્ પદં ચરિતક્રિયમ્
અન્તરેણ ક્રિયાશબ્દં વાક્યાદેર્ દ્વિત્વદર્શનાત્ ॥

આખ્યાતશબ્દે નિયતં સાધનં યત્ર ગમ્યતે
તદ્ અપ્ય્ એકં સમાપ્તાર્થં વાક્યમ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥

શબ્દવ્યવહિતા બુદ્ધિર્ અપ્રયુક્તપદાશ્રયા
અનુમાનં તદર્થસ્ય પ્રત્યયે હેતુર્ ઉચ્યતે ॥

અપરે તુ પદસ્યૈવ તમ્ અર્થં પ્રતિજાનતે
શબ્દાન્તરાભિસંબન્ધમ્ અન્તરેણ વ્યવસ્થિતમ્ ॥

યસ્મિન્ન્ ઉચ્ચરિતે શબ્દે યદા યો ઽર્થઃ પ્રતીયતે
તમ્ આહુર્ અર્થં તસ્યૈવ નાન્યદ્ અર્થસ્ય લક્ષણમ્ ॥

ક્રિયાર્થોપપદેશ્વ્ એવં સ્થાનિનાં ગમ્યતે ક્રિયા
વૃત્તૌ નિરાદિભિશ્ ચૈવં ક્રાન્તાદ્યર્થઃ પ્રતીયતે ॥

તાનિ શબ્દાન્તરાણ્ય્ એવ પર્યાયા ઇવ લૌકિકાઃ
અર્થપ્રકરણાભ્યાં તુ તેષાં સ્વાર્થો નિયમ્યતે ॥

પ્રતિબોધાભ્યુપાયાસ્ તુ યે તં તં પુરુષં પ્રતિ
નાવશ્યં તે ઽભિસંબદ્ધાઃ શબ્દા જ્ઞેયેન વસ્તુના ॥

અસત્યાં પ્રતિપત્તૌ વા મિથ્યા વા પ્રતિપાદને
સ્વૈર્ અર્થૈર્ નિત્યસંબન્ધાસ્ તે તે શબ્દા વ્યવસ્થિતાઃ ॥

યથાપ્રકરણં દ્વારમ્ ઇત્ય્ અસ્યાં કર્મણઃ શ્રુતૌ
બધાન દેહિ વેત્ય્ એતદ્ ઉપાયાદ્ અવગમ્યતે ॥

તત્ર સાધનવૃત્તિર્ યઃ શબ્દઃ સત્ત્વનિબન્ધનઃ
ન સ પ્રધાનભૂતસ્ય સાધ્યસ્યાર્થસ્ય વાચકઃ ॥

સ્વાર્થમાત્રં પ્રકાશ્યાસૌ સાપેક્ષો વિનિવર્તતે
અર્થસ્ તુ તસ્ય સંબન્ધી પ્રકલ્પયતિ સંનિધિમ્ ॥

પારાર્થ્યસ્યાવિશિષ્ટત્વાન્ ન શબ્દાચ્ છબ્દસંનિધિઃ
નાર્થાચ્ છબ્દસ્ય સાંનિધ્યં ન શબ્દાદ્ અર્થસંનિધિઃ ॥

નષ્ટરૂપમ્ ઇવાખ્યાતમ્ આક્ષિપ્તં કર્મવાચિના
યદિ પ્રાપ્તં પ્રધાનત્વં યુગપદ્ ભાવસત્ત્વયોઃ ॥

તૈસ્ તુ નામસરૂપત્વમ્ આખ્યાતસ્યાસ્ય વર્ણ્યતે
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વ્યવહારો વિભજ્યતે ॥

ન ચાપિ રૂપાત્ સંદેહે વાચકત્વં નિવર્તતે
અર્ધં પશોર્ ઇતિ યથા સામર્થ્યાત્ તદ્ ધિ કલ્પતે ॥

સર્વં સત્ત્વપદં શુદ્ધં યદિ ભાવનિબન્ધનમ્
સંસર્ગે ચ વિભક્તો ઽસ્ય તસ્યાર્થો ન પૃથગ્ યદિ ॥

ક્રિયાપ્રધાનમ્ આખ્યાતં નામ્નાં સત્ત્વપ્રધાનતા
ચત્વારિ પદજાતાનિ સર્વમ્ એતદ્ વિરુધ્યતે ॥

વાક્યસ્ય બુદ્ધૌ નિત્યત્વમ્ અર્થયોગં ચ લૌકિકમ્
દૃષ્ટ્વા ચતુષ્ટ્વં નાસ્તીતિ વદત્ય્ ઔદુમ્બરાયણઃ ॥

વ્યાપ્તિમાંશ્ ચ લઘુશ્ ચૈવ વ્યવહારઃ પદાશ્રયઃ
લોકે શાસ્ત્રે ચ કાર્યાર્થં વિભાગેનૈવ કલ્પિતઃ ॥

ન લોકે પ્રતિપત્તૄણામ્ અર્થયોગાત્ પ્રસિદ્ધયઃ
તસ્માદ્ અલૌકિકો વાક્યાદ્ અન્યઃ કશ્ ચિન્ ન વિદ્યતે ॥

અન્યત્ર શ્રૂયમાણૈશ્ ચ લિઙ્ગૈર્ વાક્યૈશ્ ચ સૂચિતાઃ
સ્વાર્થા એવ પ્રતીયન્તે રૂપાભેદાદ્ અલક્ષિતાઃ ॥

ઉત્સર્ગવાક્યે યત્ ત્યક્તમ્ અશબ્દમ્ ઇવ શબ્દવત્
તદ્ બાધકેષુ વાક્યેષુ શ્રુતમ્ અન્યત્ર ગમ્યતે ॥

બ્રાહ્મણાનાં શ્રુતિર્ દધ્નિ પ્રક્રાન્તા માઠરાદ્ વિના
માઠરસ્ તક્રસંબન્ધાત્ તત્રાચષ્ટે યથાર્થતામ્ ॥

અનેકાખ્યાતયોગે ઽપિ વાક્યં ન્યાયાપવાદયોઃ
એકમ્ એવેષ્યતે કૈશ્ ચિદ્ ભિન્નરૂપમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

નિયમઃ પ્રતિષેધશ્ ચ વિધિશેષસ્ તથા સતિ
દ્વિતીયે યો લુગ્ આખ્યાતસ્ તચ્છેષમ્ અલુકં વિદુઃ ॥

નિરાકાઙ્ક્ષાણિ નિર્વૃત્તૌ પ્રધાનાનિ પરસ્પરમ્
તેષામ્ અનુપકારિત્વાત્ કથં સ્યાદ્ એકવાક્યતા ॥

વિશેષવિધિનાર્થિત્વાદ્ વાક્યશેષો ઽનુમીયતે
વિધેયવન્ નિવર્ત્યે ઽર્થે તસ્માત્ તુલ્યં વ્યપેક્ષણમ્ ॥

સંજ્ઞાશબ્દૈકદેશો યસ્ તસ્ય લોપો ન વિદ્યતે
વિશિષ્ટરૂપા સા સંજ્ઞા કૃતા ચ ન નિવર્તતે ॥

સંજ્ઞાન્તરાચ્ ચ દત્તાદેર્ નાન્યા સંજ્ઞા પ્રતીયતે
સંજ્ઞિનં દેવદત્તાખ્યં દત્તશબ્દઃ કથં વદેત્ ॥

સર્વૈર્ અવયવૈસ્ તુલ્યં સંબન્ધં સમુદાયવત્
કે ચિચ્ છબ્દસ્વરૂપાણાં મન્યન્તે સર્વસંજ્ઞિભિઃ ॥

વર્ણાનામ્ અર્થવત્ત્વં તુ સંજ્ઞાનાં સંજ્ઞિભિર્ ભવેત્
સંબદ્ધો ઽવયવઃ સંજ્ઞા પ્રવિવેકે ન કલ્પતે ॥

સર્વસ્વરૂપૈર્ યુગપત્ સંબન્ધે સતિ સંજ્ઞિનઃ
નૈકદેશસરૂપેભ્યસ્ તત્પ્રત્યાયનસંભવઃ ॥

એકદેશાત્ તુ સંઘાતે કેષાં ચિજ્ જાયતે સ્મૃતિઃ
સ્મૃતેસ્ તુ વિષયાચ્ છબ્દાત્ સંઘાતાર્થઃ પ્રતીયતે ॥

એકદેશાત્ સ્મૃતિર્ ભિન્ને સંઘાતે નિયતા કથમ્
કથં પ્રતીયમાનઃ સ્યાચ્ છબ્દો ઽર્થસ્યાભિધાયકઃ ॥

એકદેશસરૂપાસ્ તુ તૈસ્ તૈર્ ભેદૈઃ સમન્વિતાઃ
અનુનિષ્પાદિનઃ શબ્દાઃ સંજ્ઞાસુ સમવસ્થિતાઃ ॥

સાધારણત્વાત્ સંધિગ્ધાઃ સામર્થ્યાન્ નિયતાશ્રયાઃ
તેષાં યે સાધવસ્ તેષુ શાસ્ત્રે લોપાદિ શિષ્યતે ॥

તુલ્યાયામ્ અનુનિષ્પત્તૌ જ્યે-દ્રા-ઘા ઇત્ય્ અસાધવઃ
ન હ્ય્ અન્વાખ્યાયકે શાસ્ત્રે તેષુ દત્તાદિવત્ સ્મૃતિઃ ॥

કૃતણત્વાશ્ ચ યે શબ્દા નિત્યાઃ ખરણસાદયઃ
એકદ્રવ્યોપદેશિત્વાત્ તાન્ સાધૂન્ સંપ્રચક્ષતે ॥

ગોત્રાણ્ય્ એવ તુ તાન્ય્ આહુઃ સંજ્ઞાશક્તિસમન્વયાત્
નિમિત્તાપેક્ષણં તેષુ સ્વાર્થે નાવશ્યમ્ ઇષ્યતે ॥

વ્યવહારાય નિયમઃ સંજ્ઞાનાં સંજ્ઞિનિ ક્વ ચિત્
નિત્ય એવ તુ સંબન્ધો ડિત્થાદિષુ ગવાદિવત્ ॥

કૃતકત્વાદ્ અનિત્યત્વં સંબન્ધસ્યોપપદ્યતે
સંજ્ઞાયાં સા હિ પુરુષૈર્ યથાકામં નિયુજ્યતે ॥

યથા હિ પાંસુલેખાનાં બાલકૈર્ મધુક્રાદયઃ
સંજ્ઞાઃ ક્રિયન્તે સર્વાસુ સંજ્ઞાસ્વ્ એષૈવ કલ્પના ॥

વૃદ્ધ્યાદીનાં ચ શાસ્ત્રે ઽસ્મિઞ્ છક્ત્યવચ્છેદલક્ષણઃ
અકૃત્રિમો હિ સંબન્ધો વિશેષણવિશેષ્યવત્ ॥

સંજ્ઞા સ્વરૂપમ્ આશ્રિત્ય નિમિત્તે સતિ લૌકિકી
કા ચિત્ પ્રવર્તતે કા ચિન્ નિમિત્તાસંનિધાવ્ અપિ ॥

શાસ્ત્રે ઽપિ મહતી સંજ્ઞા સ્વરૂપોપનિબન્ધના
અનુમાનં નિમિત્તસ્ય સંનિધાને પ્રતીયતે ॥

આવૃત્તેર્ અનુમાનં વા સારૂપ્યાત્ તત્ર ગમ્યતે
શબ્દભેદાનુમાનં વા શક્તિભેદસ્ય વા ગતિઃ ॥

ક્વ ચિદ્ વિષયભેદેન કૃત્રિમા વ્યવતિષ્ઠતે
સંખ્યાયામ્ એકવિષયં વ્યવસ્થાનં દ્વયોર્ અપિ ॥

વિષયં કૃત્રિમસ્યાપિ લૌકિકઃ ક્વ ચિદ્ ઉચ્ચરન્
વ્યાપ્નોતિ દૂરાત્ સંબુદ્ધૌ તથા હિ ગ્રહણં દ્વયોઃ ॥

સઙ્ઘૈકશેષદ્વન્દ્વેષુ કે ચિત્ સામર્થ્યલક્ષણમ્
પ્રત્યાશ્રયમ્ અવસ્થાનં ક્રિયાણાં પ્રતિજાનતે ॥

ભોજનં ફલરૂપાભ્યામ્ એકૈકસ્મિન્ સમાપ્યતે
અન્યથા હિ વ્યવસ્થાને ન તદર્થઃ પ્રકલ્પ્યતે ॥

અન્નાદાનાદિ રૂપાં ચ સર્વે તૃપ્તિફલાં ભુજિમ્
પ્રત્યેકં પ્રતિપદ્યન્તે ન તુ નાટ્યક્રિયામ્ ઇવ ॥

પાદ્યવત્ સા વિભાગેન સામર્થ્યાદ્ અવતિષ્ઠતે
ભુજિઃ કરોતિ ભુજ્યર્થં ન તન્ત્રેણ પ્રદીપવત્ ॥

દૃશ્યાદિસ્ તુ ક્રિયૈકાપિ તથાભૂતેષુ કર્મસુ
આવૃત્તિમ્ અન્તરેણાપિ સમુદાયાશ્રયા ભવેત્ ॥

ભિન્નવ્યાપારરૂપાણાં વ્યવહારાદિદર્શને
કર્તૄણાં દર્શનં ભિન્નં સંભૂયાર્થસ્ય સાધકમ્ ॥

લક્ષ્યસ્ય લોકસિદ્ધત્વાચ્ છાસ્ત્રે લિઙ્ગસ્ય દર્શનાત્
અર્થિષ્વ્ આદૈક્ષુ ભેદેન વૃદ્ધિસંજ્ઞા સમાપ્યતે ॥

શતાદાનપ્રધાનત્વાદ્ દણ્ડને શતકર્મકે
અર્થિનાં ગુણભેદે ઽપિ સંખ્યેયો ઽર્થો ન ભિદ્યતે ॥

સઙ્ઘસ્યૈવ વિધેયત્વાત્ કાર્યવત્ પ્રતિપાદને
તત્ર તન્ત્રેણ સંબન્ધઃ સમાસાભ્યસ્તસંજ્ઞયોઃ ॥

લક્ષણાર્થા શ્રુતિર્ યેષાં કાં ચિદ્ એવ ક્રિયાં પ્રતિ
તૈર્ વ્યસ્તૈશ્ ચ સમસ્તૈશ્ ચ સ ધર્મ ઉપલક્ષ્યતે ॥

વૃષલૈર્ ન પ્રવેષ્ટવ્યમ્ ઇત્ય્ એતસ્મિન્ ગૃહે યથા
પ્રત્યેકં સંહતાનાં ચ પ્રવેશઃ પ્રતિષિધ્યતે ॥

સંભૂય ત્વ્ અર્થલિપ્સાદિ પ્રતિષેધોપદેશને
પૃથગ્ અપ્રતિષિદ્ધત્વાત્ પ્રવૃત્તિર્ ન વિરુધ્યતે ॥

વ્યવાયલક્ષણાર્થાત્વાદ્ અટ્કુપ્વાઙાદિભિસ્ તથા
પ્રત્યેકં વા સમસ્તૈર્ વા ણત્વં ન પ્રતિષિધ્યતે ॥

અનુગ્રહાર્થા ભોક્તૄણાં ભુજિર્ આરભ્યતે યદા
દેશકાલાદ્યભેદેન નાનુગૃહ્ણાતિ તાન્ અસૌ ॥

પાત્રાદિભેદાન્ નાનાત્વં યસ્યૈકસ્યોપદિશ્યતે
વિપર્યયે વા ભિન્નસ્ય તસ્યૈકત્વં પ્રકલ્પ્યતે ॥

સંહત્યાપિ ચ કુર્વાણા ભેદેન પ્રતિપાદિતાઃ
સ્વં સ્વં ભોજ્યં વિભાગેન પ્રાપ્તં સંભૂય ભુઞ્જતે ॥

વીપ્સાયા વિષયાભાવાદ્ વિરોધાદ્ અન્યસંખ્યયા
દ્વિધા સમાપ્ત્યયોગાચ્ ચ શતમ્ સઙ્ઘે ઽવતિષ્ઠતે ॥

ભુજિર્ દ્વન્દ્વૈકશેષાભ્યાં યત્રાન્યૈઃ સહ શિષ્યતે
તત્રાપિ લક્ષણાર્થત્વાદ્ દ્વિધા વાક્યં સમાપ્યતે ॥

વાક્યાન્તરાણાં પ્રત્યેકં સમાપ્તિઃ કૈશ્ ચિદ્ ઇષ્યતે
રૂપાન્તરેણ યુક્તાનાં વાક્યનાં તેન સંગ્રહઃ ॥

ન વાક્યસ્યાભિધેયાનિ ભેદવાક્યાનિ કાનિ ચિત્
તસ્મિંસ્ તૂચ્ચરિતે ભેદાંસ્ તથાન્યાન્ પ્રતિપદ્યતે ॥

યેષાં સમસ્તો વાક્યાર્થઃ પ્રતિભેદં સમાપ્યતે
તેષાં તદાનીં ભિન્નસ્ય કિં પદાર્થસ્ય સત્તયા ॥

અથ તૈર્ એવ જનિતઃ સો ઽર્થો ભિન્નેષુ વર્તતે
પૂર્વસ્યાર્થસ્ય તેન સ્યાદ્ વિરોધઃ સહ વા સ્થિતિઃ ॥

સહસ્થિતૌ વિરોધિત્વં સ્યાદ્ વિશિષ્ટાવિશિષ્ટયોઃ
વ્યભિચારી તુ સંબન્ધસ્ ત્યાગે ઽર્થસ્ય પ્રસજ્યતે ॥

એકઃ સાધારણો વાચ્યઃ પ્રતિશબ્દમ્ અવસ્થિતઃ
સઙ્ઘે સઙ્ઘિષુ ચાર્થાત્મા સમ્નિધાનનિદેશકઃ ॥

યથા સાધારણે સ્વત્વં ત્યાગસ્ય ચ ફલં ધને
પ્રીતિશ્ ચાવિકલા તદ્વત્ સંબન્ધો ઽર્થેન તદ્વતામ્ ॥

વર્ણાનામ્ અર્થવત્તાયાં તેનૈવાર્થેન તદ્વતિ
સમુદાયે ન ચૈકત્વં ભેદેન વ્યવતિષ્ઠતે ॥

એકેનૈવ પ્રદીપેન સર્વે સાધારણં ધનમ્
પશ્યન્તિ તદ્વદ્ એકેન સુપા સંખ્યાભિધીયતે ॥

નાર્થવત્તા પદે વર્ણે વાક્યે ચૈવં વિશિષ્યતે
અભ્યાસાત્ પ્રક્રમો ઽન્યસ્ તુ વિરુદ્ધ ઇવ દૃશ્યતે ॥

વિનિયોગાદ્ ઋતે શબ્દો ન સ્વાર્થસ્ય પ્રકાશકઃ
અર્થાભિધાનસંબન્ધમ્ ઉક્તિદ્વારં પ્રચક્ષતે ॥

યથા પ્રણિહિતં ચક્ષુર્ દર્શનાયોપકલ્પતે
તથાભિસંહિતઃ શબ્દો ભવત્ય્ અર્થસ્ય વાચકઃ ॥

ક્રિયાવ્યવેતઃ સંબન્ધો દૃષ્ટઃ કરણકર્મભિઃ
અભિધાનિયમસ્ તસ્માદ્ અભિધાનાભિધેયયોઃ ॥

બહુષ્વ્ એકાભિધાનેષુ સર્વેષ્વ્ એકાર્થકારિષુ
યત્ પ્રયોક્તાભિસંધત્તે શબ્દસ્ તત્રાવતિષ્ઠતે ॥

આમ્નાયશબ્દાન્ અભ્યાસે કે ચિદ્ આહુર્ અનર્થકાન્
સ્વરૂપમાત્રવૃત્તીંશ્ ચ પરેષાં પ્રતિપાદને ॥

અભિધાનક્રિયાયોગાદ્ અર્થસ્ય પ્રતિપાદકાન્
નિયોગભેદાન્ મન્યન્તે તાન્ એવૈકત્વદર્શિનઃ ॥

તેષામ્ અત્યન્તનાનાત્વં નાનાત્વવ્યવહારિણઃ
અક્ષાદીનામ્ ઇવ પ્રાહુર્ એકજાતિસમન્વયાત્ ॥

પ્રયોગાદ્ અભિસંધાનમ્ અન્યદ્ એષુ ન વિદ્યતે
વિષયે યતશક્તિત્વાત્ સ તુ તત્ર વ્યવસ્થિતઃ ॥

નાનાત્વસ્યૈવ સંજ્ઞાનમ્ અર્થપ્રકરણાદિભિઃ
ન જાત્વ્ અર્થાન્તરે વૃત્તિર્ અન્યાર્થાનાં કથં ચન ॥

પદરૂપમ્ ચ યદ્ વાક્યમ્ અસ્તિત્વોપનિબન્ધનમ્
કામં વિમર્શસ્ તત્રાયં ન વાક્યાવયવે પદે ॥

યથૈવાનર્થકૈર્ વર્ણૈર્ વિશિષ્ટો ઽર્થો ઽભિધીયતે
પદૈર્ અનર્થકૈર્ એવં વિશિષ્ટો ઽર્થો ઽભિધીયતે ॥

યદ્ અન્તરાલે જ્ઞાનં તુ પદાર્થેષૂપજાયતે
પ્રતિપત્તેર્ ઉપાયો ઽસૌ પ્રક્રમાનવધારણાત્ ॥

પૂર્વૈર્ અર્થૈર્ અનુગતો યથાર્થાત્મા પરઃ પરઃ
સંસર્ગ એવ પ્રક્રાન્તસ્ તથાન્યેષ્વ્ અર્થવસ્તુષુ ॥

અઙ્ગીકૃતે તુ કેષાં ચિત્ સાધ્યેનાર્થેન સાધને
આરાધનિયમાર્થૈવ સાધનાનાં પુનઃ શ્રુતિઃ ॥

આધારે નિયમાભાવાત્ તદાક્ષેપો ન વિદ્યતે
સામર્થ્યાત્ સંભવસ્ તસ્ય શ્રુતિસ્ ત્વ્ અન્યનિવૃત્તયે ॥

ક્રિયા ક્રિયાન્તરાદ્ ભિન્ના નિયતાધારસાધના
પ્રક્રાન્તા પ્રતિપત્તૄણાં ભેદાઃ સંબોધહેતવઃ ॥

અવિભાગં તુ શબ્દેભ્યઃ ક્રમવદ્ભ્યો ઽપદક્રમમ્
પ્રકાશતે તદન્યેષાં વાક્યં વાક્યાર્થ એવ ચ ॥

સ્વરૂપં વિદ્યતે યસ્ય તસ્યાત્મા ન નિરૂપ્યતે
નાસ્તિ યસ્ય સ્વરૂપં તુ તસ્યૈવાત્મા નિરૂપ્યતે ॥

અશબ્દમ્ અપરે ઽર્થસ્ય રૂપનિર્ધારણં વિદુઃ
અર્થાવભાસરૂપા ચ શબ્દેભ્યો જાયતે સ્મૃતિઃ ॥

અન્યથૈવાગ્નિસંબન્ધાદ્ દાહં દગ્ધો ઽભિમન્યતે
અન્યથા દાહશબ્દેન દાહાર્થઃ સંપ્રતીયતે ॥

પૃથઙ્નિવિષ્ટતત્ત્વાનાં પૃથગર્થાનુપાતિનામ્
ઇન્દ્રિયાણાં યથા કાર્યમ્ ઋતે દેહાન્ ન કલ્પતે ॥

તથા પદાનાં સર્વેષાં પૃથગર્થનિવેશિનામ્
વાક્યેભ્યઃ પ્રવિભક્તાનામ્ અર્થવત્તા ન વિદ્યતે ॥

સંસર્ગરૂપં સંસૃષ્ટેષ્વ્ અર્થવસ્તુષુ ગૃહ્યતે
નાત્રોપાખ્યાયતે તત્ત્વમ્ અપદાર્થસ્ય દર્શનાત્ ॥

દર્શનસ્યાપિ યત્ સત્યં ન તથા દર્શનં સ્થિતમ્
વસ્તુ સંસર્ગરૂપેણ તદ્ અરૂપં નિરૂપ્યતે ॥

અસ્તિત્વેનાનુષક્તો વા નિવૃત્ત્યાત્મનિ વા સ્થિતઃ
અર્થો ઽભિધીયતે યસ્માદ્ અતો વાક્યં પ્રયુજ્યતે ॥

ક્રિયાનુષઙ્ગેણ વિના ન પદાર્થઃ પ્રતીયતે
સત્યો વા વિપરીતો વા વ્યવહારે ન સો ઽસ્ત્ય્ અતઃ ॥

સદ્ ઇત્ય્ એતત્ તુ યદ્ વાક્યં તદ્ અભૂદ્ અસ્તિ નેતિ વા
ક્રિયાભિધાનસંબન્ધમ્ અન્તરેણ ન ગમ્યતે ॥

આખ્યાતપદવાચ્યે ઽર્થે સાધનોપનિબન્ધને
વિના સત્ત્વાભિધાનેન નાકાઙ્ક્ષા વિનિવર્તતે ॥

પ્રાધાન્યાત્ તુ ક્રિયા પૂર્વમ્ અર્થસ્ય પ્રવિભજ્યતે
સાધ્યપ્રયુક્તાન્ય્ અઙ્ગાનિ ફલં તસ્ય પ્રયોજકમ્ ॥

પ્રયોક્તૈવાભિસંધત્તે સાધ્યસાધનરૂપતામ્
અર્થસ્ય ચાભિસંબન્ધ કલ્પનાં પ્રસમીહતે ॥

પચિક્રિયાં કરોતીતિ કર્મત્વેનાભિધીયતે
પક્તિઃ કરણરૂપં તુ સાધ્યત્વેન પ્રતીયતે ॥

યો ઽંશો યેનોપકારેણ પ્રયોક્તૄણાં વિવક્ષિતઃ
અર્થસ્ય સર્વશક્તિત્વાત્ સ તથૈવ વ્યવસ્થિતઃ ॥

આરાદ્વૃત્તિષુ સંબન્ધઃ કદા ચિદ્ અભિધીયતે
આશ્લિષ્ટો યો ઽનુપશ્લિષ્ટઃ સ કદા ચિત્ પ્રતીયતે ॥

સંસૃષ્ટાનાં વિભક્તત્વં સંસર્ગશ્ ચ વિવેકિનામ્
નાનાત્મકાનામ્ એકત્વં નાનાત્વં ચ વિપર્યયે ॥

સર્વાત્મકત્વાદ્ અર્થસ્ય નૈરાત્મ્યાદ્ વા વ્યવસ્થિતમ્
અત્યન્તયતશક્તિત્વાચ્ છબ્દ એવ નિબન્ધનમ્ ॥

વસ્તૂપલક્ષણઃ શબ્દો નોપકારસ્ય વાચકઃ
ન સ્વશક્તિઃ પદાર્થાનાં સંસ્પ્રષ્ટું તેન શક્યતે ॥

સંબન્ધિધર્મા સંયોગઃ સ્વશબ્દેનાભિધીયતે
સંબન્ધઃ સમવાયસ્ તુ સંબન્ધિત્વેન ગમ્યતે ॥

લક્ષણાદ્ વ્યવતિષ્ઠન્તે પદાર્થા ન તુ વસ્તુતઃ
ઉપકારાત્ સ એવાર્થઃ કથં ચિદ્ અનુગમ્યતે ॥

વાક્યાર્થો યો ઽભિસંબન્ધો ન તસ્યાત્મા ક્વ ચિત્ સ્થિતઃ
વ્યવહારે પદાર્થાનાં તમ્ આત્માનં પ્રચક્ષતે ॥

પદાર્થે સમુદાયે વા સમાપ્તો નૈવ વા ક્વ ચિત્
પદાર્થરૂપભેદેન તસ્યાત્મા પ્રવિભજ્યતે ॥

અન્વાખ્યાનાય યો ભેદઃ પ્રતિપત્તિનિબન્ધનમ્
સાકાઙ્ક્ષાવયવં ભેદે તેનાન્યદ્ ઉપવર્ણ્યતે ॥

અનેકશક્તેર્ એકસ્ય પ્રવિભાગો ઽનુગમ્યતે
એકાર્થત્વં હિ વાક્યસ્ય માત્રયાપિ પ્રતીયતે ॥

સંપ્રત્યયાર્થાદ્ બાહ્યો ઽર્થઃ સન્ન્ અસન્ વા વિભજ્યતે
બાહ્યીકૃત્ય વિભાગસ્ તુ શક્ત્યપોદ્ધારલક્ષણઃ ॥

પ્રત્યયાર્થાત્મનિયતાઃ શક્તયો ન વ્યવસ્થિતાઃ
અન્યત્ર ચ તતો રૂપં ન તાસામ્ ઉપલભ્યતે ॥

બહુશ્વ્ અપિ તિઙન્તેષુ સાકાઙ્ક્ષેષ્વ્ એકવાક્યતા
તિઙા તિઙ્ભ્યો નિઘાતસ્ય પર્યુદાસસ્ તથાર્થવાન્ ॥

એકતિઙ્ યસ્ય વાક્યં તુ શાસ્ત્રે નિયતલક્ષણમ્
તસ્યાતિઙ્ગ્રહણેનાર્થો વાક્યભેદાન્ ન વિદ્યતે ॥

તિઙન્તાન્તરયુક્તેષુ યુક્તયુક્તેષુ વા પુનઃ
મૃગઃ પશ્યત યાતીતિ ભેદાભેદૌ ન તિષ્ઠતઃ ॥

ઇતિકર્તવ્યતાર્થસ્ય સામર્થ્યાદ્ યત્ર કાઙ્ક્ષ્યતે
અશબ્દલક્ષણાકાઙ્ક્ષં સમાપ્તાર્થં તદ્ ઉચ્યતે ॥

તત્ત્વાન્વાખ્યાનમાત્રે તુ યાવાન્ અર્થો ઽનુષજ્યતે
વિનાપિ તત્પ્રયોગેણ શ્રુતેર્ વાક્યં સમાપ્યતે ॥

ચિઙ્ક્રમ્યમાણો ઽધીષ્વાત્ર જપંશ્ ચઙ્ક્રમણં કુરુ
તાદર્થ્યસ્યાવિશેષે ઽપિ શબ્દાદ્ ભેદઃ પ્રતીયતે ॥

ફલવન્તઃ ક્રિયાભેદાઃ ક્રિયાન્તરનિબન્ધનાઃ
અસંખ્યાતાઃ ક્રમોદ્દેશૈર્ એકાખ્યાતનિદર્શિતાઃ ॥

નિવૃતભેદા સર્વૈવ ક્રિયાખ્યાતે ઽભિધીયતે
શ્રુતેર્ અશક્યા ભેદાનાં પ્રવિભાગપ્રકલ્પના ॥

અશ્વમેધેન યક્ષ્યન્તે રાજાનઃ સત્ત્રમ્ આસતે
બ્રાહ્મણા ઇતિ નાખ્યાત રૂપાદ્ ભેદઃ પ્રતીયતે ॥

સકૃચ્ છ્રુતા સપ્તદશસ્વ્ અનાવૃત્તાપિ યા ક્રિયા
પ્રજાપત્યેષુ સામર્થ્યાત્ સા ભેદં પ્રતિપદ્યતે ॥

દેવદત્તાદિષુ ભુજિઃ પ્રત્યેકમ્ અવતિષ્ઠતે
પ્રતિસ્વતન્ત્રં વાક્યં વા ભેદેન પ્રતિપદ્યતે ॥

ઉચ્ચારણે તુ વાક્યાનામ્ અન્યદ્ રૂપં ન ગૃહ્યતે
પ્રતિપત્તૌ તુ ભિન્નાનામ્ અન્યદ્ રૂપં પ્રતીયતે ॥

એકં ગ્રહણવાક્યં ચ સામાન્યેનાભિધીયતે
કર્તરીતિ યથા તચ્ ચ પશ્વાદિષુ વિભજ્યતે ॥

યદિ આકાઙ્ક્ષા નિવર્તેત તદ્ભૂતસ્ય સકૃચ્ છ્રુતૌ
નૈવાન્યેનાભિસંબન્ધં તદ્ ઉપેયાત્ કથં ચન ॥

એકરૂપમ્ અનેકાર્થં તસ્માદ્ ઉપનિબન્ધનમ્
યોનિર્ વિભાગવાક્યાનાં તેભ્યો ઽનન્યદ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

ક્વ ચિત્ ક્રિયા વ્યક્તિભાગૈર્ ઉપકારે પ્રવર્તતે
સામાન્યભાગ એવાસ્યાઃ ક્વ ચિદ્ અર્થસ્ય સાધકઃ ॥

કાલભિન્નાશ્ ચ યે ભેદા યે ચાપ્ય્ ઉષ્ટ્રાસિકાદિષુ
પ્રક્રમે જાતિભાગસ્ય શબ્દાત્મા તૈર્ ન ભિદ્યતે ॥

એકસંખ્યેષુ ભેદેષુ ભિન્ના જાત્યાદિભિઃ ક્રિયાઃ
ભેદેન વિનિયુજ્યન્તે તચ્છબ્દસ્ય સકૃચ્ છ્રુતૌ ॥

અક્ષાદેષુ યથા ભિન્ના ભક્ષિભઞ્જિદિવિક્રિયાઃ
પ્રયોગકાલાભેદે ઽપિ પ્રતિભેદં પૃથક્ સ્થિતાઃ ॥

અક્ષિણાં તન્ત્રિણાં તન્ત્રમ્ ઉપાયસ્ તુલ્યરૂપતા
એષાં ક્રમો વિભક્તાનાં તન્નિબદ્ધા સકૃચ્ છ્રુતિઃ ॥

દ્વાવ્ અપ્ય્ ઉપાયૌ શબ્દાનાં પ્રયોગે સમવસ્થિતૌ
ક્રમો વા યૌગપદ્યં વા યૌ લોકો નાતિવર્તતે ॥

ક્રમે વિભજ્યતે રૂપં યૌગપદ્યે ન ભિદ્યતે
ક્રિયા તુ યૌગપદ્યે ઽપિ ક્રમરૂપાનુપાતિની ॥

ભેદસંસર્ગશક્તી દ્વે શબ્દાદ્ ભિન્ને ઇવ સ્થિતે
યૌગપદ્યે ઽપ્ય્ અનેકેન પ્રયોગે ભિદ્યતે શ્રુતિઃ ॥

અભિન્નો રૂપભેદેન ય એકો ઽર્થો વિવક્ષિતઃ
તસ્યાવયવધર્મેણ સમુદાયો ઽનુગમ્યતે ॥

ભેદનિર્વચને ત્વ્ અસ્ય પ્રત્યેદં વા સમાપ્યતે
શ્રુતિર્ વચનભિન્ના વા વાક્યભેદે ઽવતિષ્ઠતે ॥

તત્રૈકવચનાન્તો વા સો ઽક્ષશબ્દઃ પ્રયુજ્યતે
પ્રત્યેકં વા બહુત્વેન પ્રવિભાગો યથાશ્રુતિ ॥

દ્વિષ્ઠાનિ યાનિ વાક્યાનિ તેષ્વ્ અપ્ય્ એકત્વદર્શિનામ્
અનેકશક્તેર્ એકસ્ય સ્વશક્તિઃ પ્રવિભજ્યતે ॥

અત્યન્તભિન્નયોર્ વા સ્યાત્ પ્રયોગે તન્ત્રલક્ષણઃ
ઉપાયસ્ તત્ર સંસર્ગઃ પ્રતિપત્તૃષુ ભિદ્યતે ॥

ભેદેનાધિગતૌ પૂર્વં શબ્દૌ તુલ્યશ્રુતી પુનઃ
તન્ત્રેણ પ્રતિપત્તારઃ પ્રયોક્ત્રા પ્રતિપાદિતાઃ ॥

એકસ્યાપિ વિવક્ષાયામ્ અનુનિષ્પદ્યતે પરઃ
વિનાભિસંધિના શબ્દઃ શક્તિરૂપઃ પ્રકાશતે ॥

અનેકા શક્તિર્ એકસ્ય યુગપચ્ છ્રૂયતે ક્વ ચિત્
અગ્નિઃ પ્રકાશદાહાભ્યામ્ એકત્રાપિ નિયુજ્યતે ॥

આવૃત્તિશક્તિભિન્નાર્થે વાક્યે સકૃદ્ અપિ શ્રુતે
લિઙ્ગાદ્ વા તન્ત્રધર્માદ્ વા વિભાગો વ્યવતિષ્ઠતે ॥

સંપ્રસારણસંજ્ઞાયાં લિઙ્ગાભ્યાં વર્ણવાક્યયોઃ
પ્રવિભાગસ્ તથા સૂત્ર એકસ્મિન્ન્ એવ જાયતે ॥

તથા દ્વિર્વચને ઽચીતિ તન્ત્રોપાયાદ્ અલક્ષણઃ
એકશેષેણ નિર્દેશો ભાષ્ય એવ પ્રદર્શિતઃ ॥

પ્રાયેણ સંક્ષેપરુચીન્ અલ્પવિદ્યાપરિગ્રહાન્
સંપ્રાપ્ય વૈયાકરણાન્ સંગ્રહે ઽસ્તમ્ ઉપાગતે ॥

કૃતે ઽથ પાતઞ્જલિના ગુરુણા તીર્થદર્શિના
સર્વેસં ન્યાયબીજાનાં મહાભાષ્યે નિબન્ધને ॥

અલબ્ધગાધે ગામ્ભીર્યાદ્ ઉત્તાન ઇવ સૌષ્ઠવાત્
તસ્મિન્ન્ અકૃતબુદ્ધીનામ્ નૈવાવાસ્થિત નિશ્ચયઃ ॥

વૈજિસૌભવહર્યક્ષૈઃ શુષ્કતર્કાનુસારિભિઃ
આર્ષે વિપ્લાવિતે ગ્રન્થે સંગ્રહપ્રતિકઞ્ચુકે ॥

યઃ પાતઞ્જલિશિષ્યેભ્યો ભ્રષ્ટો વ્યાકરણાગમઃ
કાલેન દાક્ષિણાત્યેષુ ગ્રન્થમાત્રો વ્યવસ્થિતઃ ॥

પર્વતાદ્ આગમં લબ્ધ્વા ભાષ્યબીજાનુસારિભિઃ
સ નીતો બહુશાખત્વં ચાન્દ્રાચાર્યાદિભિઃ પુનઃ ॥

ન્યાયપ્રસ્થાનમાર્ગાંસ્ તાન્ અભ્યસ્ય સ્વમ્ ચ દર્શનમ્
પ્રણીતો ગુરુણાસ્માકમ્ અયમ્ આગમસંગ્રહઃ ॥

વર્ત્મનામ્ અત્ર કેષામ્ ચિદ્ વસ્તુમાત્રમ્ ઉદાહૃતમ્
કાણ્ડે તૃતીયે ન્યક્ષેન ભવિષ્યતિ વિચારણા ॥

પ્રજ્ઞા વિવેકં લભતે ભિન્નૈર્ આગમદર્શનૈઃ
કિયદ્ વા શક્યમ્ ઉન્નેતું સ્વતર્કમ્ અનુધાવતા ॥

તત્ તદ્ ઉત્પ્રેક્ષમાણાનાં પુરાણૈર્ આગમૈર્ વિના
અનુપાસિતવૃદ્ધાનાં વિદ્યા નાતિપ્રસીદતિ ॥