Vakyapadiya · Chapter 3.1

dvidhā kaiś cit padaṃ bhinnaṃ caturdhā pañcadhāpi vā
apoddhṛtyaiva vākyebhyaḥ prakṛtipratyayādivat //

padārthānām apoddhāre jātir vā dravyam eva vā
padārthau sarvaśabdānāṃ nityāv evopavarṇitau //

keṣāṃ cit sāhacaryeṇa jātiḥ śaktyupalakṣaṇam
khadirādiṣv aśakteṣu śaktaḥ pratinidhīyate //

asvātantryaphalo bandhiḥ pramāṇādīva śiṣyate
ato jātyabhidhāne 'pi śaktihīnaṃ na gṛhyate //

saṃśleṣamātraṃ badhnātir yadi syāt tu vivakṣitaḥ
śaktyāśraye tato liṅgaṃ pramāṇādyanuśāsanam //

svā jātiḥ prathamaṃ śabdaiḥ sarvair evābhidhīyate
tato 'rthajātirūpeṣu tadadhyāropakalpanā //

yathā rakte guṇe tattvaṃ kaṣāye vyapadiśyate
saṃyogisannikarṣāc ca vastrādiṣv api gṛhyate //

tathā śabdārthasaṃbandhāc chabde jātir avasthitā
vyapadeśe 'rthajātīnāṃ jātikāryāya kalpate //

jātiśabdaikaśeṣe sā jātīnāṃ jātir iṣyate
śabdajātaya ity atra tajjātiḥ śabdajātiṣu //

yā śabdajātiḥ śabdeṣu śabdebhyo bhinnalakṣaṇā
jātiḥ sā śabdajātitvam avyatikramya vartate //

arthajātyabhidhāne 'pi sarve jātyabhidhāyinaḥ
vyāpāralakṣaṇā yasmāt padārthāḥ samavasthitāḥ //

jātau padārthe jātir vā viśeṣo vāpi jātivat
śabdair apekṣyate yasmād atas te jātivācinaḥ //

dravyadharmā padārthe tu dravye sarvo 'rtha ucyate
dravyadharmāśrayād dravyam ataḥ sarvo 'rtha iṣyate //

anupravṛttidharmo vā jātiḥ syāt sarvajātiṣu
vyāvṛttidharmasāmānyaṃ viśeṣe jātir iṣyate //

saṃyogidharmabhedena deśe ca parikalpite
teṣu deśeṣu sāmānyam ākāśasyāpi vidyate //

adeśānāṃ ghaṭādīnāṃ deśāḥ saṃbandhino yathā
ākāśasyāpy adeśasya deśāḥ saṃbandhinas tathā //

bhinnavastvāśrayā buddhiḥ saṃyogiṣv anuvartate
samavāyiṣu bhedasya grahaṇaṃ vinivartate //

ataḥ saṃyogideśānāṃ gauṇatvaṃ parikalpyate
avivekāt pradeśebhyo mukhyatvaṃ samavāyinām //

anupravṛttirūpā yā prakhyā tām ākṛtiṃ viduḥ
ke cid vyāvṛttirūpāṃ tu dravyatvena pracakṣate //

bhinnā iti paropādhir abhinnā iti vā punaḥ
bhāvātmasu prapañco 'yaṃ saṃsṛṣṭeṣv eva jāyate //

naikatvaṃ nāpi nānātvaṃ na sattvam na ca nāstitā
ātmatattveṣu bhāvānām asaṃsṛṣṭeṣu vidyate //

sarvaśaktyātmabhūtatvaṃ ekasyaiveti nirṇaye
bhāvānām ātmabhedasya kalpanā syād anarthikā //

tasmād dravyādayaḥ sarvāḥ śaktayo bhinnalakṣaṇāḥ
saṃsṛṣṭāḥ puruṣārthasya sādhikā na tu kevalāḥ //

yathaiva cendriyādīnām ātmabhūtā samagratā
tathā saṃbandhisaṃbandha saṃsarge 'pi pratīyate //

na tad utpadyate kiṃ cid yasya jātir na vidyate
ātmābhivyaktaye jātiḥ kāraṇānāṃ prayojikā //

kāraṇeṣu padaṃ kṛtvā nityānityeṣu jātayaḥ
kva cit kāryeṣv abhivyaktim upayānti punaḥ punaḥ //

nirvarttyamānaṃ yat karma jātis tatrāpi sādhanam
svāśrayasyābhiniṣpattyai sā kriyāṇāṃ prayojikā //

vidhau vā pratiṣedhe vā brāhmaṇatvādi sādhanam
vyaktyāśritāsritā jāteḥ saṃkhyājātir viśeṣikā //

yathā jalādibhir vyaktaṃ mukham evābhidhīyate
tathā dravyair abhivyaktā jātir evābhidhīyate //

yathendriyagato bheda indriyagrahaṇād ṛte
indriyārtheṣv adṛśyo 'pi jñānabhedāya kalpate //

tathātmarūpagrahaṇāt keṣāṃ cid vyaktayo vinā
sāmānyajñānabhedānām upayānti nimittatām //

satyāsatyau tu yau bhāgau pratibhāvaṃ vyavasthitau
satyaṃ yat tatra sā jātir asatyā vyaktayaḥ smṛtāḥ //

saṃbandhibhedāt sattaiva bhidyamānā gavādiṣu
jātir ity ucyate tasyāṃ sarve śabdā vyavasthitāḥ //

tāṃ prātipadikārthaṃ ca dhātvarthaṃ ca pracakṣate
sā nityā sā mahān ātmā tām āhus tvatalādayaḥ //

prāptakramā viśeṣeṣu kriyā saivābhidhīyate
kramarūpasya saṃhāre tat sattvam iti kathyate //

saiva bhāvavikāreṣu ṣaḍ avasthāḥ prapadyate
krameṇa śaktibhiḥ svābhir evaṃ pratyavabhāsate //

ātmabhūtaḥ kramo 'py asyā yatredaṃ kāladarśanam
paurvāparyādirūpeṇa pravibhaktam iva sthitam //

tirobhāvābhyupagame bhāvānāṃ saiva nāstitā
labdhakrame tirobhāve naśyatīti pratīyate //

pūrvasmāt pracyutā dharmād aprāptā cottaraṃ padam
tadantarāle bhedānām āśrayāj janma kathyate //

āśrayaḥ svātmamātrā vā bhāvā vā vyatirekinaḥ
svaśaktayo vā sattāyā bhedadarśanahetavaḥ //

pṛthivyādiṣv abhivyaktau na saṃsthānam apekṣate
anucchinnāśrayāj jātir anitye 'py āśraye sthitā //

anucchedyāśrayām eke sarvāṃ jātiṃ pracakṣate
na yaugapadyaṃ pralaye sarvasyeti vyavasthitāḥ //

prakṛtau pravilīneṣu bhedeṣv ekatvadarśinām
dravyasattvaṃ prapadyante svāśrayā eva jātayaḥ //

brāhmaṇatvādayo bhāvāḥ sarvaprāṇiṣv avasthitāḥ
abhivyaktāḥ svakāryāṇāṃ sādhakā ity api smṛtiḥ //

citrādiṣv apy abhivyaktir jātīnāṃ kaiścid iṣyate
prāṇyāśritās tu tāḥ prāptau nimittaṃ puṇyapāpayoḥ //

jñānaṃ tv asmad viśiṣṭānāṃ tāsu sarvendriyam viduḥ
ābhyāsān maṇirūpyādi viśeṣeṣv iva tadvidām //

jātyutpalādigandhādau bhedatattvaṃ yad āśritam
tad bhāvapratyayair loke 'nityatvān nābhidhīyate //

asvaśabdābhidhānās tu narasiṃhādijātayaḥ
sarūpāvayavevānyā tāsu śrutir avasthitā //

jātyavasthāparicchede saṃkhyā saṃkhyātvam eva vā
viprakarṣe 'pi saṃsargād upakārāya kalpate //

lakṣaṇā śabdasaṃskāre vyāpāraḥ kāryasiddhaye
saṃkhyākarmādiśaktīnāṃ śrutisāmye 'pi dṛśyate //

na vinā saṃkhyayā kaś cit sattvabhūto 'rtha ucyate
ataḥ sarvasya nirdeśe saṃkhyā syād avivakṣitā //

ekatvaṃ vā bahutvaṃ vā keṣāṃ cid avivakṣitam
tad dhi jātyabhidhānāya dvitvaṃ tu syād vivakṣitam //

yady etau vyādhitau syātāṃ deyaṃ syād idam auṣadham
ity evaṃ lakṣaṇe 'rthasya dvitvaṃ syād avivakṣitam //

ekādiśabdavācyāyāḥ karmasv aṅgatvam iṣyate
saṃkhyāyāḥ khanati dvābhyām iti rūpād dhi sāśritā //

yajeta paśunety atra saṃskārasyāpi saṃbhave
yathā jātis tathaikatvaṃ sādhanatvena gamyate //

liṅgāt tu syāt dvitīyādes tad ekatvaṃ vivakṣitam
ekārthaviṣayatve ca tal liṅgaṃ jātisaṃkhyayoḥ //

anyatrāvihitasyaiva sa vidhiḥ prathamaṃ paśoḥ
kriyāyām aṅgabhāvaś ca tat tv etasmād vivakṣitam //

grahās tv anyatra vihitā bhinnasaṃkhyāḥ pṛthak pṛthak
prājāpatyā navety evam ādibhedasamanvitāḥ //

aṅgatvena pratītānāṃ saṃmārge tv aṅgināṃ punaḥ
nirdeśaṃ prati yā saṃkhyā sā kathaṃ syād vivakṣitā //

nānyatra vidhir astīti saṃskāro nāpi cāṅgitā
hetuḥ saṃkhyāvivakṣāyā yatnāt sā hi vivakṣitā //

saṃmārjane viśeṣaś ca na grahe kva cid āśritaḥ
vihitās te ca saṃskāryāḥ sarveṣām āśrayas tataḥ //

pratyāśrayaṃ samāptāyāṃ jātāv ekena cet kriyā
paśunā na prakalpeta tat syād eva prakalpanam //

ekena ca prasiddhāyāṃ kriyāyāṃ yadi saṃbhavāt
paśvantaram upādeyam upādānam anarthakam //

yathaivāhitagarbhāyāṃ garbhādhānām anarthakam
tathaikena prasiddhāyāṃ paśvantaram anarthakam //

tāvatārthasya siddhatvād ekatvasyāvyatikramam
ke cid icchanti na tv atra saṃkhyāṅgatvena gṛhyate //

dvitīyādi tu yal liṅgam uktanyāyānuvādi tat
na saṃkhyā sādhanatvena jātivat tena gamyate //

anvayavyatirekābhyāṃ saṃkhyābhyupagame sati
yuktaṃ yat sādhanatvaṃ syān na tv anyārthopalakṣaṇaṃ //

sādhanatve padārthasya sāmarthyaṃ na prahīyate
saṃkhyāvyāpāradharmo 'tas tena liṅgena gamyate //

apūrvasya vidheyatvāt prādhānyam avasīyate
vihitasya parārthatvāc cheśabhāvaḥ pratīyate //

saṃmārgasya vidheyatvāt anyatra vihite grahe
vidhivākye śrutā saṃkhyā lakṣaṇāyāṃ na bādhyate //

vidhivākyāntare saṃkhyā paśor nāsti virodhinī
tasmāt saguṇa evāsau sahaikatvena gamyate //

nirjñātadravyasaṃbandhe yaḥ karmaṇy upadiśyate
gunas tenārthitā tasya dravyeṇeva pratīyate //

kaścid eva guṇo dravye yathā sāmarthyalakṣaṇaḥ
ādhāro 'pi guṇasyaivaṃ prāptaḥ sāmarthyalakṣaṇaḥ //

tayos tu pṛthagarthitve saṃbandho yaḥ pratīyate
na tasminn upaghāto 'sti kalpyam anyan na cāśrutam //

kriyayā yo 'bhisaṃbandhaḥ sa śrutiprāpitas tayoḥ
āśrayāśrayiṇor vākyān niyamas tv avatiṣṭhate //

tatra dravyaguṇābhāve pratyekaṃ syād vikalpanam
śrutiprāpto hi saṃbandho balavān vākyalakṣaṇāt //

yadā tu jātiḥ śaktir vā kriyāṃ praty upadiśyate
sāmarthyāt saṃnidhīyete tatra dravyaguṇau tadā //

jātīnāṃ ca guṇānāṃ ca tulye 'ṅgatve kriyāṃ prati
guṇāḥ pratinidhīyante chāgādīnāṃ na jātayaḥ //

vyaktiśakteḥ samāsannā jātayo na tathā guṇāḥ
sākṣād dravyaṃ kriyāyogi guṇas tasmād vikalpate //

sāmyenānyatarābhāve vikalpaḥ kaiścid iṣyate
atadguṇo 'taś chāgaḥ syān meṣo vā tadguṇo bhavet //

jāter āśritasaṃkhyāyāḥ pravṛttir upalabhyate
saṃkhyāviśeṣam utsṛjya kvacit saiva pravartate //

parāṅgabhūtaṃ sāmānyaṃ yujyate dravyasaṃkhyayā
svārthaṃ pravartamānaṃ tu na saṃkhyām avalambate //

yajeta paśunety atra yajyarthāyāṃ paśuśrutau
kṛtārthaikena paśunā pradhānaṃ bhavati kriyā //

yāvatāṃ saṃbhavo yasya sa kuryāt tāvatāṃ yadi
ālambhanaṃ guṇais tena pradhānaṃ syāt prayojitam //

saṃmṛjyamānatantre tu grahe yatra kriyāśrutiḥ
saṃkhyāviśeṣagrahaṇaṃ naiva tatrādriyāmahe //

śiṣyamāṇapare vākye yad ekagrahaṇaṃ kṛtam
śeṣe viśiṣṭasaṃkhye 'pi vyaktaṃ tal liṅgadarśanam //

samāsapratyayavidhau yathā nipatitā śrutiḥ
guṇānāṃ paratantrāṇāṃ nyāyenaivopapadyate //

guṇe 'pi nāṅgīkriyate pradhānāntarasiddhaye
saṃkhyā kartā tathā karmaṇy aviśiṣṭaḥ pratīyate //

yasyānyasya prasaktasya niyamārthā punaḥ śrutiḥ
nivṛttau caritārthatvāt saṃkhyā tatrāvivakṣitā //

sarūpasamudāyāt tu vibhaktir yā vidhīyate
ekas tatrārthavān siddhaḥ samudāyasya vācakaḥ //

pratyayasya pradhānasya samāsasyāpi vā vidhau
siddhaḥ saṃkhyāvivakṣāyāṃ sarvathānugraho guṇe //

abhedarūpaṃ sādṛśyam ātmabhūtāś ca śaktayaḥ
jātiparyāyavācitvam eṣām apy upavarṇyate //

daṇḍopāditsayā daṇḍaṃ yady api pratipadyate
na tasmād eva sāmarthyāt sa daṇḍīti pratīyate //

necchānimittād icchāvān iti jñānam pravartate
tasmāt saty api sāmarthye buddhir arthāntarāśrayā //

svabhāvo vyapadeśyo vā sāmarthyaṃ vāvatiṣṭhate
sarvasyānte yatas tasmād vyavahāro na kalpate //

yadā bhedān parityajya buddhyaika iva gṛhyate
vyaktyātmaiva tadā tatra buddhir ekā pravartate //

bhedarūpair anusyūtaṃ yadaikam iva manyate
samūhāvagrahā buddhir bahubhyo jāyate tadā //

*yadā sahavivakṣāyām ekabuddhinibandhanaḥ
baddhāvayavavicchedaḥ samudāyo 'bhidhīyate //

*pratikriyaṃ samāptatvād eko bhedasamanvitaḥ
dvandve dvitvādibhedena tadāsāv upagamyate //

sakṛtpravṛttāv ekatvam āvṛttau sadṛśātmatām
bhinnātmakānāṃ vyaktīnāṃ bhedāpohāt prapadyate //

anupravṛtteti yathā bhinnā buddhiḥ pratīyate
artho vyāvṛttarūpo 'pi tathā tattvena gṛhyate //

sarūpāṇāṃ ca sarveṣāṃ na bhedopanipātinaḥ
vidyante vācakāḥ śabdā nāpi bhedo 'vadhāryate //

jñānaśabdārthaviṣayā viśeṣā ye vyavasthitāḥ
teṣāṃ duravadhāratvāj jñānādyekatvadarśanam //

jñāneṣv api yathārtheṣu tathā sarveṣu jātayaḥ
saṃsargadarśane santi tāś cārthasya prasādhikāḥ //

jñeyastham eva sāmānyaṃ jñānānām upakārakam
na jātu jñeyavaj jñānaṃ pararūpeṇa rūpyate //

yathā jyotiḥ prakāśena nānyenābhiprakāśyate
jñānākāras tathānyena na jñānenopagṛhyate //

*na cātmasamavetasya sāmānyasyāvadhāraṇe
jñānaśaktiḥ samarthā syāj jñātasyānyasya vastunaḥ //

*ayaugapadye jñānānām asyety agrahaṇaṃ na ca
yathopalabdhi smaraṇam upalabdhe ca jāyate //

ghaṭajñānam iti jñānaṃ ghaṭajñānavilakṣaṇam
ghaṭa ity api yaj jñānaṃ viṣayopanipāti tat //

yato viṣayarūpeṇa jñānarūpaṃ na gṛhyate
artharūpaviviktaṃ ca svarūpaṃ nāvadhāryate //