Vakyapadiya · Chapter 1

anādinidhanam brahma śabdatattvaṃ yad akṣaram
vivartate 'rthabhāvena prakriyā jagato yataḥ //

ekam eva yad āmnātaṃ bhinnaśaktivyapāśrayāt
apṛthaktve 'pi śaktibhyaḥ pṛthaktveneva vartate //

adhyāhitakalāṃ yasya kālaśaktim upāśritāḥ
janmādayo vikārāḥ ṣaḍ bhāvabhedasya yonayaḥ //

ekasya sarvabījasya yasya ceyam anekadhā
bhoktṛbhoktavyarūpeṇa bhogarūpeṇa ca sthitiḥ //

prāptyupāyo 'nukāraś ca tasya vedo maharṣibhiḥ
eko 'py anekavartmeva samāmnātaḥ pṛthak pṛthak //

bhedānāṃ bahumārgatvaṃ karmaṇy ekatra cāṇgatā
śabdānāṃ yataśaktitvaṃ tasya śākhāsu dṛṣyate //

smṛtayo bahurūpās ca dṛṣṭādṛṣṭaprayojanāḥ
tam evāśritya liṅgebhyo vedavidbhiḥ prakalpitāḥ //

tasyārthavādarūpāṇi niśritāḥ svavikalpajāḥ
ekatvināṃ dvaitināṃ ca pravādā bahudhāgatā //

satyā visuddhis tatroktā vidyaivekapadāgamā
yuktā praṇavarūpeṇa sarvavādāvirodhinā //

vidhātus tasya lokānām aṅgopāṅganibandhanāḥ
vidyābhedāḥ pratāyante jnānasaṃskārahetavaḥ //

āsannaṃ brahmaṇas tasya tapasām uttamaṃ tapaḥ
prathamaṃ chandasām aṅgam āhur vyākaraṇaṃ budhāḥ //

prāptarūpavibhāgāyā yo vācaḥ paramo rasaḥ
yat tat puṇyatamaṃ jyotis tasya mārgo 'yam ānjasasḥ //

arthapravṛttitattvānāṃ śabdā eva nibandhanam
tattvāvabodjaḥ śabdānaṃ nāsti vyākaraṇād ṛte //

tad dvāram apavargasya vāṅmalānāṃ cikitsitam
pavitraṃ sarvavidyānām adhividyaṃ prakāsate //

yathārthajātayaḥ sarvāḥ sabākṛtinibandhanāḥ
tathaiva loke vidyānām esā vidyā parāyanam //

idam ādyaṃ padasthānaṃ siddhisopānaparvaṇām
iyaṃ sā mokṣamāṇānām ajihmā rājapaddhatiḥ //

atrātītaviparyāsaḥ kevalām anupasyati
chandasyas chandasāṃ yonim ātmā chandomayīṃ tanum //

pratyasthamitabhedāyā yad vāco rūpam uttamam
yad asminn eva tamasi jyotiḥ suddhaṃ vivartate //

vaikṛtaṃ samati krāntā mūrtivyāpāradarśanam
vyatītyālokatamasī prakāśaṃ yam upāsate //

yatra vāco nimettāni cihnānīvākṣarasmṛteḥ
śabdapūrveṇa yogena bhāsante pratibimbavat //

atharvaṇām aṅgirasāṃ sāṃnām ṛgyajuṣasya ca
yasminn uccāvacā varṇāḥ pṛthaksthitaparigrahāḥ //

yad ekaṃ prakriyābhedair bahudhā pravibhajyate
tad vyākaraṇaṃ āgamya paraṃ brahmādhigamyate //

nityāḥ śabdārthasaṃbandhās tatrāmnātā maharṣibhiḥ
sūtrāṇāṃ sānutantrāṇāṃ bhāṣyāṇāṃ ca praṇetṛbhiḥ //

apoddhārapadārthāḥ ye ye cārthāḥ sthitalakṣaṇāḥ
anvākhyeyāś ca ye śabdā ye cāpi pratipādakāḥ //

kāryakāraṇabhāvena yogyabhāvena ca sthitāḥ
dharme ye pratyaye cāṅgaṃ saṃbandhāḥ sādhvasādhuṣu //

te liṅgaiś ca svaśabdaiś ca śāstre 'sminn upavarṇitāḥ
smṛtyartham anugamyante ke cid eva yathāgamam //

śiṣṭebhya āgamāt siddhāḥ sādhavo dharmasādhanam
arthapratyāyanābhede viparītās tv asādhavaḥ //

nityatve kṛtakatve vā teṣām ādir na vidyate
prāṇinām iva sā caiṣā vyavasthānityatocyate //

nānarthikām imāṃ kaś cid vyavasthāṃ kartum arhati
tasmān nibadhyate śiṣṭaiḥ sādhutvaviṣayā smṛtiḥ //

na cāgamād ṛte dharmas tarkeṇa vyavatiṣṭhate
ṛṣīṇām api yaj jñānaṃ tad apy āgamapūrvakam //

dharmasya cāvyavacchinnāḥ panthāno ye vyavasthitāḥ
na tāṃl lokaprasiddhatvāt kaś cit tarkeṇa bādhate //

avasthādeśakālānāṃ bhedād bhinnāsu śaktiṣu
bhāvānām anumānena prasiddhir atidurlabhā //

nirjñātaśakter dravyasya tāṃ tān arthakriyāṃ prati
viśiṣṭadravyasaṃbandhe sā śaktiḥ pratibadhyate //

yatnenānumito 'py arthaḥ kuśalair anumātṛbhiḥ
abhiyuktatarair anyair anyathaivopapādyate //

pareṣām asamākhyeyam abhyāsād eva jāyate
maṇirūpyādivijñānaṃ tadvidāṃ nānumānikam //

pratyakṣam anumānaṃ ca vyatikramya vyavasthitāḥ
pitṛrakṣaḥpiśācānāṃ karmajā eva siddhayaḥ //

āvirbhūtaprakāśānām anupaplutacetasām
atītānāgatajñānaṃ pratyakṣān na viśiṣyate //

atīndriyān asaṃvedyān paśyanty ārṣeṇa cakṣuṣā
ye bhāvān vacanaṃ teṣāṃ nānumānena bādhate //

yo yasya svam iva jñānaṃ darśanaṃ nātiśaṅkate
sthitaṃ pratyakṣapakṣe taṃ katham anyo nivartayet //

idaṃ puṇyam idaṃ pāpam ity etasmin padadvaye
ācaṇḍālamanuṣyāṇām alpaṃ śāstraprayojanam //

caitanyam iva yaś cāyam avicchedena vartate
āgamas tam upāsīno hetuvādair na bādhyate //

hastasparśād ivāndhena viṣame pathi dhāvatā
anumānapradhānena vinipāto na durlabhaḥ //

tasmād akṛtakaṃ śāstraṃ smṛtiṃ ca sanibandhanām
āśrityārabhyate śiṣṭaiḥ sādhutvaviṣayā smṛtiḥ //

dvāv upādānaśabdeṣu śabdau śabdavido viduḥ
eko nimittaṃ śabdānām aparo 'rthe prayujyate //

avibhakto vibhaktebhyo jāyate 'rthasya vācakaḥ
śabdas tatrārtharūpātmā saṃbandham upagacchati //

ātmabhedaṃ tayoḥ ke cid astīty āhuḥ purāṇagāḥ
buddhibhedād abhinnasya bhedam eke pracakṣate //

araṇisthaṃ yathā jyotiḥ prakāśāntarakāraṇam
tadvac chabdo 'pi buddhisthaḥ śrutīnāṃ kāraṇaṃ pṛthak //

vitarkitaḥ purā buddhyā kva cid arthe niveśitaḥ
karaṇebhyo vivṛttena dhvaninā so 'nugṛhyate //

nādasya kramajātatvān na pūrvo na paraś ca saḥ
akramaḥ kramarūpeṇa bhedavān iva jāyate //

pratibimbaṃ yathānyatra sthitaṃ toyakriyāvaśāt
tatpravṛttim ivānveti sa dharmaḥ sphoṭanādayoḥ //

ātmarūpaṃ yathā jñāne jñeyarūpaṃ ca dṛśyate
artharūpaṃ tathā śabde svarūpaṃ ca prakāśate //

āṇḍabhāvam ivāpanno yaḥ kratuḥ śabdasaṃjñakaḥ
vṛttis tasya kriyārūpā bhāgaśo bhajate kramam //

yathaikabuddhiviṣayā mūrtir ākriyate paṭe
mūrtyantarasya tritayam evaṃ śabde 'pi dṛśyate //

yathā prayoktuḥ prāg buddhiḥ śabdeṣv eva pravartate
vyavasāyo grahītṝṇām evaṃ teṣv eva jāyate //

arthopasarjanībhūtān abhidheyeṣu keṣu cit
caritārthān parārthatvān na lokaḥ pratipadyate //

grāhyatvaṃ grāhakatvaṃ ca dve śaktī tejaso yathā
tathaiva sarvaśabdānām ete pṛthag avasthite //

viṣayatvam anāpannaiḥ śabdair nārthaḥ prakāśyate
na sattayaiva te 'rthānām agṛhītāḥ prakāśakāḥ //

ato 'nirjñātarūpatvāt kim āhety abhidhīyate
nendriyāṇāṃ prakāśye 'rthe svarūpaṃ gṛhyate tathā //

bhedenāvagṛhītau dvau śabdadharmāv apoddhṛtau
bhedakāreṣu hetutvam avirodhena gacchataḥ //

vṛddhyādayo yathā śabdāḥ svarūpopanibandhanāḥ
ādaicpratyāyitaiḥ śabdaiḥ saṃbandhaṃ yānti saṃjñibhiḥ //

agniśabdas tathaivāyam agniśabdanibandhanaḥ
agniśrutyaiti saṃbandham agniśabdābhidheyayā //

yo ya uccāryate śabdo niyataṃ na sa kāryabhāk
anyapratyāyane śaktir na tasya pratibadhyate //

uccaran paratantratvād guṇaḥ kāryair na yujyate
tasmāt tadarthaiḥ kāryāṇāṃ saṃbandhaḥ parikalpyate //

sāmānyam āśritaṃ yad yad upamānopameyayoḥ
tasya tasyopamāneṣu dharmo 'nyo vyatiricyate //

guṇaḥ prakarṣahetur yaḥ svātantryeṇopadiśyate
tasyāśritād guṇād eva prakṛṣṭatvaṃ pratīyate //

tasyābhidheyabhāvena yaḥ śabdaḥ samavasthitaḥ
tasāpy uccāraṇe rūpam anyat tasmād vivicyate //

prāk samjñinābhisaṃbandhāt saṃjñā rūpapadārthikā
ṣaṣṭyāś ca prathamāyāś ca nimittatvāya kalpate //

tatrārthavattvāt prathamā saṃjñāśabdād vidhīyate
asyete vyatirekaś ca tadarthād eva jāyate //

svaṃ rūpam iti kaiś cit tu vyaktiḥ saṃjñopadiśyate
jāteḥ kāryāṇi saṃsṛṣṭā jātis tu pratipadyate //

saṃjñinīṃ vyaktim icchanti sūtre grāhyām athāpare
jātipratyāyitā vyaktiḥ pradeśeṣūpatiṣṭhate //

kāryatve nityatāyāṃ vā ke cid ekatvavādinaḥ
kāryatve nityatāyāṃ vā ke cin nānātvavādinaḥ //

padabhede 'pi varṇānām ekatvaṃ na nivartate
vākyeṣu padam ekaṃ ca bhinneṣv apy upalabhyate //

na varṇavyatirekeṇa padam anyac ca vidyate
vākyaṃ varṇapadābhyāṃ ca pravibhāgo na kaś cana //

pade na varṇā vidyante varṇeṣv avayavā na ca
vākyāt padānām atyantaṃ pravibhāgo na kaś cana //

bhinnadarśanam āśritya vyavahāro 'nugamyate
tatra yan mukhyam ekeṣāṃ tatrānyeṣāṃ viparyayaḥ //

sphotasyābhinnakālasya dhvanikālānupātinaḥ
grahaṇopādhibhedena vṛttibhedaṃ pracakṣate //

svabhāvabhedān nityatve hrasvadīrghaplutādiṣu
prākṛtasya dhvaneḥ kālaḥ śabdasyety upacaryate //

śabdasya grahaṇe hetuḥ prākṛto dhvanir iṣyate
sthitibhedanimittatvaṃ vaikṛtaḥ pratipadyate //

śabdasyordhvam abhivyakter vṛttibhedaṃ tu vaikṛtaḥ
dhvanayaḥ samupohante sphoṭātmā tair na bhidyate //

indriyasyaivasaṃskāraḥ śabdasyaivobhavasya vā
kriyate dhvanibhir vādās trayo 'bhivyaktivādinām //

indriyasyaiva saṃskāraḥ samādhānāñjanādibhiḥ
viṣayasya tu saṃskāraḥ tadgandhapratipattaye //

cakṣuṣaḥ prāpyakāritve tejasā tu dvayor api
viṣayendriyayor iṣṭā saṃskāraḥ sa kramo dhvaneḥ //

sphoṭarūpāvibhāgena dhvaner grahaṇam iṣyate
kaiś cit dhvanir asaṃvedyaḥ svatantro 'nyaiḥ prakalpitaḥ //

yathānuvākaḥ śloko vā soḍhatvam upagacchate
āvṛttyā na tu sa granthaḥ pratyāvṛtti nirūpyate //

pratyayair anupākhyeyair grahaṇānuguṇais tathā
dhvaniprakāśite śabde svarūpam avadhāryate //

nādair āhitabījāyām antyena dhvaninā saha
āvṛttaparipākāyāṃ buddhau śabdo 'vadhāryate //

asataś cāntarāle yāñ chabdān astīti manyate
pratipattur aśaktiḥ sā grahaṇopāya eva saḥ //

bhedānukāro jñānasya vācaś copaplavo dhruvaḥ
kramopasṛṣṭarūpā vāg jñānaṃ jñeyavyapāśrayam //

*jñeyena na vinā jñānaṃ vyavahāre 'vatiṣṭhate
nālabdhakramayā vācā kaś cid artho 'bhidhīyate //

yathādyasaṃkhyāgrahaṇam upāyaḥ pratipattaye
saṃkhyāntarāṇāṃ bhede 'pi tathā śabdāntaraśrutiḥ //

pratyekaṃ vyañjakā bhinna varṇavākyapadeṣu ye
teṣām atyantabhede 'pi saṃkīrṇā iva śaktayaḥ //

yathaiva darśanaiḥ pūrvair dūrāt saṃtamase 'pi vā
anyathākṛtya viṣayam anyathaivādhyavasyati //

vyajyamāne tathā vākye vākyābhivyaktihetubhiḥ
bhāgāvagraharūpeṇa pūrvaṃ buddhiḥ pravartate //

yathānupūrvīniyamo vikāre kṣīrabījayoḥ
tathaiva pratipattṝṇāṃ niyato buddhiṣu kramaḥ //

bhāgavatsv api teṣv eva rūpabhedo dhvaneḥ kramāt
nirbhāgeṣv abhyupāyo vā bhāgabhedaprakalpanam //

anekavyaktyabhivyaṅgyā jātiḥ sphoṭa iti smṛtā
kaiś cit vyaktaya evāsya dhvanitvena prakalpitāḥ //

avikārasya śabdasya nimittair vikṛto dhvaniḥ
upalabdhau nimittatvam upayāti prakāśavat //

na cānityeṣv abhivyaktir niyamena vyavasthitā
āśrayair api nityānāṃ jātīnāṃ vyaktir iṣyate //

deśādibhiś ca saṃbandho dṛṣṭaḥ kāyavatām api
deśabhedavikalpe 'pi na bhedo dhvaniśabdayoḥ //

grahaṇagrāhyayoḥ siddhā yogyatā niyatā yathā
vyaṅgyavyañjakabhāve 'pi tathaiva sphoṭanādayoḥ //

sadṛśagrahaṇānāṃ ca gandhādīnāṃ prakāśakam
nimittaṃ niyataṃ loke pratidravyam avasthitam //

prakāśakānāṃ bhedāṃś ca prakāśyo 'rtho 'nuvartate
tailodakādibhede tat pratyakṣaṃ pratibimbake //

viruddhaparimāṇeṣu vajrādarśatalādiṣu
parvatādisarūpāṇāṃ bhāvānāṃ nāsti saṃbhavaḥ //

tasmād abhinnakāleṣu varṇavākyapadādiṣu
vṛttikālaḥ svakālaś ca nādabhedād vibhajyate //

yaḥ saṃyogavibhāgābhyāṃ karaṇair upajanyate
sa sphoṭaḥ śabdajāḥ śabdā dhvanayo 'nyair udāhṛtāḥ //

alpe mahati vā śabde sphoṭakālo na bhidyate
paras tu śabdasaṃtānaḥ pracayāpacayātmakaḥ //

dūrāt prabheva dīpasya dhvanimātraṃ tu lakṣyate
ghaṇṭādūnāṃ ca śabdeṣu vyakto bhedaḥ sa dṛśyate //

dravyābhighātāt pracitau bhinnau dīrghaplutāv api
kampe tūparate jātā nādā vṛtter viśeṣakāḥ //

anavasthitakampe 'pi karaṇe dhvanayo 'pare
sphoṭād evopajāyante jvālā jvālāntarād iva //

vāyor aṇūnāṃ jñānasya śabdatvāpattir iṣyate
kaiś cid darśanabhedo hi pravādeṣv anavasthitaḥ //

*labdhakriyāḥ prayatnena vaktur icccānuvartinā
sthāneṣv abhihato vāyuḥ śabdatvaṃ pratipadyate //

*tasya kāraṇasāmarthyād vegapracayadharmaṇaḥ
saṃnipātād vibhajyante sāravatyo 'pi mūrtayaḥ //

*aṇavaḥ sarvaśaktitvād bhedasaṃsargavṛttayaḥ
chāyātapatamaḥśabda bhāvena pariṇāminaḥ //

*svaśaktau vyajyamānāyāṃ prayatnena samīritāḥ
abhrāṇīva pracīyante śabdākhyāḥ paramāṇavaḥ //

*athāyam āntaro jñātā sūkṣmavāgātmani sthitaḥ
vyaktaye svasya rūpasya śabdatvena vivartate //

*sa manobhāvam āpadya tejasā pākam āgataḥ
vāyum āviśati prāṇam athāsau samudīryate //

*antaḥkaraṇatattvasya vāyur āśrayatāṃ gataḥ
taddharmeṇa samāviṣṭas tejasaiva vivartate //

*vibhajan svātmano granthīñ chrutirūpaiḥ pṛthagvidhaiḥ
prāṇo varṇān abhivyajya varṇeṣv evopalīyate //

*ātmā buddhyā samarthyārthān mano yuṅkte vivakṣayā
manaḥ kāyāgnim āhanti sa prerayati mārutam //

ajasravṛttir yaḥ śabdaḥ sūkṣmatvān nopalabhyate
vyajanād vāyur iva sa svanimittāt pratīyate //

tasya prāṇe ca yā śaktir yā ca buddhau vyavasthitā
vivartamānā sthāniṣu saiṣā bhedaṃ prapadyate //

śabdeṣv evāśritā śaktir viśvasyāsya nibandhanī
yannetraḥ pratibhātmāyaṃ bhedarūpaḥ pratāyate //

śabdādibhedaḥ śabdena vyākhyāto rūpyate yataḥ
tasmād arthavidhāḥ sarvāḥ śabdamātrāsu niśritāḥ //

śabdasyapariṇāmo 'yam ity āmnāyavido viduḥ
chandobhya eva prathamam etad viśvaṃ pravartate //

vibhajya bahudhātmānaṃ sa cchandasyaḥ prajāpatiḥ
chandomayībhir mātrābhir bahudhaiva viveśa tam //

sādhvī vāg bhūyasī yeṣu puruṣeṣu vyavasthitā
adhikaṃ vartate teṣu puṇyaṃ rūpaṃ prajāpateḥ //

prājāpatyaṃ mahat tejas tatpātrair iva saṃvṛttam
śarīrabhede viduṣāṃ svāṃ yonim upadhāvati //

yad etan maṇḍalaṃ bhāsvad dhāma citrasya rādhasaḥ
tadbhāvam abhisaṃbhūya vidyāyāṃ pravilīyate //

itikartavyatā loke sarvā śabdavyapāśrayā
yāṃ pūrvāhitasaṃskāro bālo 'pi pratipadyate //

ādyaḥ kāraṇavinyāsaḥ prāṇasyordhvaṃ samīraṇam
sthānānām abhighātaś ca na vinā śabdabhāvanām //

na so 'sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamād ṛte
anuviddham iva jñānaṃ sarvaṃ śabdena bhāsate //

vāgrūpatā cet utkrāmed avabodhasya śāśvatī
na prakāśaḥ prakāśeta sā hi pratyavamarśinī //

sā sarvavidyāśilpānāṃ kalānāṃ copabandhanī
tadvaśād abhiniṣpannaṃ sarvaṃ vastu vibhajyate //

saiṣā saṃsāriṇāṃ saṃjñā bahir antaś ca vartate
tanmātrām avyatikrāntaṃ caitanyaṃ sarvajātiṣu //

arthakriyāsu vāk sarvān samīhayati dehinaḥ
tadutkrāntau visaṃjño 'yaṃ dṛśyate kāṣṭakuḍyavat //

*bhedodgrāhavivartena labdhākāraparigrahā
āmnātā sarvavidyāsu vāg eva prakṛtiḥ parā //

*ekatvam anatikrāntā vāṅnetrā vāṅnibandhanāḥ
pṛthak pratyavabhāsante vāgvibhāgā gavādayaḥ //

*ṣaḍdvāraṃ ṣaḍadhiṣṭhānāṃ [ṣaṭpra]bodhāṃ ṣaḍavyayām
te mṛtyum ativartante ye vai vācam upāsate //

pravibhāge yathā kartā tayā kārye pravartate
avibhāge tathā saiva kāryatvenāvatiṣṭhate //

*pravibhajyātmanātmānaṃ sṛṣṭvā bhāvān pṛthagvidhān
sarveśvaraḥ sarvamayaḥ svapne bhoktā pravartate //

svamātrā paramātrā vā śrutyā prakramyate yathā
tathaiva rūḍhatām eti tayā hy artho vidhīyate //

atyantam atathābhūte nimitte śrutyapāśrayāt
dṛśyate 'lātacakrādau vastvākāranirūpaṇā //

api prayoktur ātmānaṃ śabdam antar avasthitam
prāhur mahāntam ṛṣabhaṃ yena sāyujyam iṣyate //

tasmād yaḥ śabdasaṃskāraḥ sā siddhiḥ paramātmanaḥ
tasya pravṛttitattvajñas tad brahmāmṛtam aśnute //

*prāṇavṛttim atikrānte vācas tattve vyavasthitaḥ
kramasaṃhārayogena saṃhṛtyātmānam ātmani //

*vācaḥ saṃskāram ādhāya vācaṃ jñāne niveśya ca
vibhajya bandhanāny asyāḥ kṛtvā tāṃ chinnabandhanām //

*jyotir āntaram āsādya cchinnagranthiparigrahaḥ
kāraṇajyotiṣaikatvaṃ chittvā granthīn pravartate //

na jātv akartṛkam kaś cid āgamaṃ pratipadyate
bījaṃ sarvāgamāpāye trayy evāto vyavasthitā //

astaṃ yāteṣu vādeṣu kartṛṣv anyeṣv asatsv api
śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ loko na vyativartate //

jñāne svābhāvike nārthaḥ śāstraiḥ kaś cana vidyate
dharmo jñānasya hetuś cet tasyāmnāyo nibandhanam //

vedaśāstrāvirodhī ca tarkaś cakśur apaśyatām
rūpamātrād dhi vākyārthaḥ kevalaṃ nātitiṣṭhati //

sato 'vivakṣā pārārthyaṃ vyaktir arthasya laiṅgikī
iti nyāyo bahuvidhas tarkeṇa pravibhajyate //

śabdānām eva sā śaktis tarko yaḥ puruṣāśrayaḥ
sa śabdānugato nyāyo 'nāgameṣv anibandhanaḥ //

*yad udumbaravarṇānāṃ ghaṭīnāṃ maṇḍalaṃ mahat
pītaṃ na gamayet svargaṃ kiṃ tat kratugataṃ nayet //

rūpādayo yathā dṛṣṭāḥ paryarthaṃ yataśaktayaḥ
śabdās tathaiva dṛśyante viṣāpaharaṇādiṣu //

yathaiṣāṃ tatra sāmarthyaṃ dharme 'py evaṃ pratīyatām
sādhūnāṃ sādhubhis tasmād vācyam abhyudayārthinām //

sarvo 'dṛṣṭaphalān arthān āgamāt pratipadyate
viparītaṃ ca sarvatra śakyate vaktum āgame //

sādhutvajñānaviṣayā seyaṃ vyākaraṇasmṛtiḥ
avicchedena śiṣṭānām idaṃ smṛtinibandhanam //

vaikharyā madhyamāyāś ca paśyantyāś caitad adbhutam
anekatīrthabhedāyās trayyā cācaḥ paraṃ param //

*gaur iva prakṣaraty ekā rasam uttamaśālinī
divyādivyena rūpeṇa bhāratī gauḥ śucismitā //

*etayor antaraṃ paśya sūkṣmayoḥ spandamānayoḥ
prāṇāpānāntare nityam ekā sarvasya tiṣṭhati //

*anyā tv apreryamāṇaiva vinā prāṇena vartate
jāyate hi tataḥ prāṇo vācam āpyāyayan punaḥ //

*prāṇenāpyāyitā saivaṃ vyavahāranibandhanī
sarvasyocchvāsam āsādya na vāg vadati karhi cit //

*ghoṣiṇī jātanirghoṣā aghoṣā ca pravartate
tayor api ca ghoṣiṇyā nirghoṣaiva garīyasī //

*sthāneṣu vivṛte vāyau kṛtavarṇaparigrahā
vaikharī vāk prayoktṝṇāṃ prāṇavṛttinibandhanā //

*kevalaṃ buddhyupādāna kramarūpānupātinī
prāṇavṛttim atikramya madhyamā vāk pravartate //

*avibhāgā tu paśyantī sarvataḥ saṃhṛtakramā
svarūpajyotir evāntaḥ sūkṣmā vāg anapāyinī //

*pīyūṣāpūryamāṇāpi nityam āgantubhir malaiḥ
antyā kaleva somasya nātyantam abhidhīyate //

*yasyāṃ dṛṣṭasvarūpāyām adhikāro nivartate
puruṣe ṣoḍaśakale tām āhur amṛtāṃ kalām //

*prāptoparāgarūpā sā viplavair anuṣaṅgibhiḥ
vaikharī sattvamātreva guṇair na vyavakīryate //

tadvibhāgāvibhāgābhyāṃ kriyamāṇām avasthitam
svabhāvajñais tu bhāvānāṃ dṛśyante śabdaśaktayaḥ //

anādim avyavacchinnāṃ śrutim āhur akartṛkām
śiṣṭair nibadhyamānā tu na vyavacchidyate smṛtiḥ //

avibhāgād vivṛttānām abhikhyā svapnavac chrutau
bhāvatattvaṃ tu vijñāya liṅgebhyo vihitā smṛtiḥ //

kāyavāgbuddhiviṣayā ye malāḥ samavasthitāḥ
cikitsālakṣaṇādhyātma śāstrais teṣāṃ viśuddhayaḥ //

śabdaḥ saṃskārahīno yo gaur iti prayuyukṣyate
tam apabhraṃśam icchanti viśiṣṭārthaniveśinam //

asvagoṇyādayaḥ śabdāḥ sādhavo viṣayāntare
nimittabhedāt sarvatra sādhutvaṃ ca vyavasthitam //

te sādhuṣv anumānena pratyayotpattihetavaḥ
tādātmyam upagamyeva śabdārthasya prakāśakāḥ //

na śiṣṭair anugamyante paryāyā iva sādhavaḥ
te yataḥ smṛtiśāstreṇa tasmāt sākṣād avācakāḥ //

aṃbvaṃbv iti yathā bālaḥ śikṣamāṇo 'pabhāṣate
avyaktaṃ tadvidāṃ tena vyaktau bhavati niścayaḥ //

evaṃ sādhau prayoktavye yo 'pabhraṃśaḥ prayujyate
tena sādhuvyavahitaḥ kaś cid artho 'bhidhīyate //

pāraṃparyād apabhraṃśā viguṇeṣv abhidhātṛṣu
prasiddhim āgatā yena teṣāṃ sādhur avācakaḥ //

daivī vāg vyatikīrṇeyam aśaktair abhidhātṛbhiḥ
anityadarśināṃ tv asmin vāde buddhiviparyayaḥ //

ubhayeṣām avicchedād anyaśabdavivakṣayā
yo 'nyaḥ prayujyate śabdo na so 'rthasyābhidhāyakaḥ //