Language

ENहिગુ
Scripture Library

Ujjvalanīlamaṇi · Chapter 9

9.1

iti śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇau
sakhī-bheda-prakaraṇam
||8||
(9)
atha hari-vallabhā-prakaraṇam
āsāṃ caturvidho bhedaḥ sarvāsāṃ vraja-subhruvām |
syāt sva-pakṣaḥ suhṛt-pakṣas taṭasthaḥ pratipakṣakaḥ

9.2

suhṛt-pakṣa-taṭasthau tu prāsaṅgikatyoditau |
dvau sva-pakṣa-vipakṣākhyau bhedāv eva rasa-pradau

9.3

proktas tatra svapakṣasya viśeṣaḥ pūrvam eva hi |
suhṛt-pakṣādi-bhedānāṃ dig eva kila darśyate

9.4

tatra suhṛt-pakṣaḥ-
suhṛt-pakṣo bhaved iṣṭa-sādhako'niṣṭa-bādhakaḥ

9.5

tatra iṣṭa-sādhakatvam, yathā-
adyākarṇaya mad-giraṃ parijanair ebhiḥ samaṃ śyāmale
rādhāyās tvayi sauhṛdaṃ sakhi jagac citteṣu citrīyate |
ullāsād bhavad ākhyayā yad aniśaṃ tasyāṅgarāgas tayā
sāndraś candraka-śekharasya samaye candrānvitaḥ preṣyate

9.6

aniṣṭa-bādhakatvaṃ, yathā-
gīrbhir mūḍha-janasya khaṇḍitam atibhāṇḍīra-mūle mudhā
kiṃ gantāsmi tavodite balavatī śyāme pratītir mama |
nirvyājaṃ baṭa-rāja-rodhasi vadhū-veśa-kriyodbhāsinī
kaṃsāriḥ subalena goṣṭha-nagarī-vaihāsikaḥ krīḍati

9.7

atha taṭasthaḥ-
yo vipakṣa-suhṛt-pakṣaḥ sa taṭastha ihocyate

9.8

yathā-
khedaṃ na vyasane tanoṣi vahase nollāsam asyāḥ śubhe
doṣāṇāṃ prakaṭīkṛtau na hi dhiyaṃ dhatse guṇānām api |
avyākṣipta-mano-gatiḥ suvadane dveṣeṇa rāgeṇa ca
tvaṃ śyāme muni-vṛttir atra satataṃ candrāvalau dṛśyase

9.9

atha vipakṣaḥ-
mitho-dveṣī vipakṣaḥ syād iṣṭahāniṣṭha-kārakaḥ

9.10

tatra iṣṭahantṛtvaṃ, yathā-
rādhe tvat-padavī-niveśita-dṛśaṃ kuñje hariṃ jānatī
padmā tatra nināya hanta kuṭilā candrāvalīṃ chadmanā |
ity ākarṇya mukunda sā subalataḥ stabdhā tathādya sthitā
dṛṣṭvā nīla-paṭīṃ tanau jaṭilayā prātar yathā tarjitā

9.11

atha aniṣṭha-kāritvaṃ, yathā-
kutaḥ padme putri kṣiti-dhara-taṭād amba jaṭile
vadhūr dṛṣṭvā kva nu ravi-niketasya purataḥ |
ciraṃ nāyāty eṣā katham iva niruddhātra hariṇā
tavādhvānaṃ paśyaty ahaha bhavatī dhāvatu ruṣā

9.12

chadmerṣyā-cāpalāsūyā-matsarāmarṣa-garvitam |
vyaktiṃ yāty ukti-ceṣṭābhiḥ pratipakṣa-sakhīṣv idam

9.13

tatra chadma, yathā-
śrutvā kīcakam adri-mūrdhni paśavaḥ śyāmaṃ ca dṛṣṭvāmbudaṃ
dhāvantv adhiyaḥ kathaṃ tvam api dhig dhīrādhikaṃ dhāvasi |
ity uccair anṛtottareṇa taralāṃ prayāyya padmām asau
prāptā paśya gṛhaṃ karoti lalitā rādhā-prayāṇe tvarām

9.14

atha īrṣyā, yathā-
udghaṭayya kuṭilaṃ kaca-pakṣaṃ
devi darśayasi kiṃ vana-mālām |
nīla-yaṣṭivad amuṃ mad-alinde
lokayāli vana-mālinam eva

9.15

yathā vā-
nirbandha-pravaṇena kaṃsa-ripuṇā prāg arpyamāṇo'pi yaḥ
prājyaṃ doṣam avekṣya nāyaka-maṇau na svīkṛto'bhūn mayā |
hāraḥ samprati so'yam eva viṣamo lubdhe kva labdhas tvayā
drāgiṣṭho'py uraga-kṣatāṅguli-nibho duṣṭaḥ sakhi tyajyatām

9.16

atha cāpalam-
nātmānaṃ vyathaya vṛthā nikuñja-madhye
khadyoti dutim iha kurvatī sarāgam |
kṛṣṇābhre girivara-saṅgate'nurūpā
somābhā vilāsitum atra vidyud eva

9.17

atha āsūyā-
yad bhāṇḍīre tava sahacarī tāṇḍavaṃ sā vyatānīt
padme śaivyā samajani na tat kasya vismāpanāya |
sā cet tanvī prakṛti-laḍahā śikṣitā cābhaviṣya-
nmanye sarvaṃ jagad api tataḥ prekṣayāmohayiṣyat

9.18

atha matsaraḥ-
alaṃ cakre rādhā-hṛdayam uru-hāreṇa hariṇā
srajā dhūrteneyaṃ tava tu kavara-śrīr avarayā |
mano dvandvātītaṃ munivad avikalpaṃ ca dadhatī
tathāpi tvaṃ mugdhe na vipina-vinodād viramasi

9.19

atha amarṣaḥ-
sphuṭadbhir iva korakair alaghubhiś ca guñjā-phalia-
rmayādya viracayya yan-muraharāya viśrāṇitam |
tvayātra pakhi rādhikāśravasi vīkṣya tat-kuṇḍalaṃ
manaḥ svam udaghāṭi yat tad atilāghavāyaiva naḥ

9.20

atha garvitam-
ahaṅkāro'bhimānaś ca darpa uddhasitaṃ tathā |
mada auddhatyam ity eṣa garvaḥ ṣoḍhā nigadyate

9.21

atra ahaṅkāraḥ-
ahaṅkāraḥ parākṣepaḥ svapakṣa-guṇa-varṇanāt

9.22

yathā-
ākāśe ruci-lavam indra-nīla-śobhe
somābhā janayati tāvad-asphuṭa-śrīḥ |
netrāṇāṃ timira-harā vareṇya-dīptiḥ
sā yāvan na hi vṛṣabhānujābhyudeti

9.23

abhimānaḥ-
abhimāno nija-premotkarṣākhyānaṃ tu bhaṅgitaḥ

9.24

tatra kṛṣṇe svapakṣa-premākhyānaṃ, yathā-
tvaṃ dhīra-dhīḥ phaṇi-hrade hari-jhampa-gāthāṃ
niṣkampam eva yad iyaṃ gadituṃ pravṛttā |
tatrānuṣaṅgikatayāpy udite kadambe
vakṣaḥ pinaṣṭi rudatī taralā sakhī me

9.25

svapakṣe kṛṣṇa-premākhyānaṃ, yathā-
dhanyāsi kṛṣṇa-kara-kalpita-patra-vallī
ramālikā viharase mada-mantharāṅgī |
hā vañcitāsmi kalite lalitā-mukhendau
jāḍyaṃ sa yāty akhila-śilpa-dhurandharo'pi

9.26

darpaḥ-
garvam ācakṣate darpaṃ vihārotkarṣa-sūcakam

9.27

yathā-
vidmaḥ puṇyavatī-śikhāmaṇim iha tvām eva harmye yayā
nīyante śaradindu-dhāma-dhavalāḥ svāpotsavena kṣapāḥ |
ko'yaṃ naḥ phalati sma karma-viṭapī vṛndāṭavī-kandare
śyāmaḥ ko'pi karī karoti hṛdayonmādena nidrā-kṣayam

9.28

uddhasitam-
upahāso vipakṣasya sākṣād uddhasitaṃ bhavet

9.29

yathā-
noccair niḥśvasihi prasīda parame muñca grahaṃ durlabhe
mlāniṃ te sakhi vīkṣya hanta kṛpayā mac-cittam uttāmyati |
baddhaḥ paśya vibhaṅgure'tra lalitā-vāg-vāgurāḍambare
jānīte na kila svam eva sarale śyāmaḥ kuraṅgī-patiḥ

9.30

madaḥ-
sevādy-utkarṣakṛd garvo mada ity abhidhīyate

9.31

yathā-
jagati lalite dhanyā yūyaṃ sugandhibhir adbhutai-
raviraviratiṃ yābhiḥ puṣpair amībhir upāsyate |
bata vidhi-vaśāj jātaṃ vanya-sraji vyasanaṃ tathā
dalam api na naḥ kātyāyanyai yathā pariśiṣyate

9.32

auddhatyam-
spaṣṭaṃ svotkṛṣṭatākhyānam auddhatyam iti kīrtyate

9.33

yathā-
kas tāvad vraja-maṇḍale sa valate gāndharvikā spardhatāṃ
sārdhaṃ hanta janena yena jagatī-jaṅghāla-kīrti-dhvajā |
kulyāyāḥ kṛpaṇāvalīṣu kṛpayā kāmaṃ dravac-cetaso
yasyāḥ preraṇayā kṣaṇaṃ bhavati vaḥ padme niṣevyo hariḥ

9.34

kiṃ ca-
śliṣṭoktiś ca kvacit tāsāṃ nindā-garbhopajāyate

9.35

yathā-
govindāhita-maṇḍanā vidhuratāvāpti-prasaṅgojjhitā
dakṣānalpa-kalā vayo-ghana-ruciṃ tanvā muhus tanvatī |
sarvānuttama-sādhu-tāpada-kṛtir bhavye bhavatyāḥ sakhī
nāsau bhāgya-bharāt kadāpi viratiṃ prāpnoti saudāminī

9.36

yathā vā-
samasta-jana-locanotsava-vinoda-niṣpādinī
vilakṣaṇa-gati-kriyā-vicalitāṅga-hāra-sthitiḥ |
nirasya haritālajaṃ ruci-taraṅgam ātmorjitaiḥ
sakhī naṭati te rasa-skhalitam atra khelāvatī

9.37

yās tu yūthābhināthāḥ syuḥ sākṣān nerṣyanti tāḥ sphuṭam |
vipakṣāya sva-gāmbhīrya-maryādādi-guṇodayāt

9.38

yathā-
vipakṣa-ramaṇī-sakhīṃ piśunitorugarvacchaṭāṃ
vilokya kila maṅgalā virala-hāsa-phenojjvalam |
tatāna tam anākulaṃ vinaya-nirjharaṃ yena sā
nije tarasi majjitā sapadi lajjitā vivyathe

9.39

vipakṣa-yūtha-nāthāyāḥ purataḥ prakaṭaṃ na hi |
jalpanti laghavaḥ serṣyaṃ prāyaśaḥ prakharā api

9.40

yathā-
diṣṭyā dustarato mad-ukti-nigaḍān muktāsi mugdhe kṣaṇā-
dabhyarṇe vṛṣabhānujā vijayate yad bhānujāyās taṭe |
nātathyaṃ prathayāmi devy api girāṃ vāg-dyūta-kelīṣu me
nirdhūta-pratibhodgamā bhagavatī lajjārṇave majjati

9.41

hari-priya-jane bhāvā dveṣādyā nocitā iti |
ye vyāharanti te jñeyā apūrva-rasikāḥ kṣitau

9.42

yathā vā-
sammohanasya kandarpa-vṛndebhyo'py agha-vidviṣaḥ |
mūrto narma-priya-sakhaḥ śṛṅgāro vartate vraje

9.43

kṣipen mitho vijātīya-bhāvayor eṣa pakṣayoḥ |
īrṣyādīn svaparivārān yoge sva-preṣṭha-tuṣṭaye |
ataeva hi viśleṣe snehas tāsāṃ prakāśate

9.44

yathā lalita-mādhave (3.39)-
sāndraiḥ sundari vṛndaśo hari-pariṣvaṅgair idaṃ maṅgalaṃ
dṛṣṭaṃ te hata-rādhayāṅgam anayā diṣṭyādya candrāvali |
drāg enāṃ nihitena kaṇṭham abhitaḥ śīrṇena kaṃsa-dviṣaḥ
karṇottaṃsa-sugandhinā nija-bhuja-dvandvena sandhukṣaya

9.45

yūtheśāyāḥ sva-pakṣādi-bheda-hetur athocyate |
bhāvasya sarvathaivātra sājātye syāt sapakṣatā

9.46

manāg etasya vaijātye suhṛt-pakṣatvam īritam |
sājātyasya tathālpatve sati jñeyā taṭasthatā |
sarvathā khalu vaijātye niścitā pratipakṣatā

9.47

mitho-bhāvasya vaijātye na bhāvo rocate mithaḥ |
arocakatayaivāyam akṣāntiṃ janayet parām

9.48

yathā-
yā madhyastha-padena saṅkulatarā śuddhā prakṛtyā jaḍā
vaidagdhī-nalinī-nimīlana-paṭur doṣāntarollāsinī |
āśāyāḥ sphuraṇaṃ harer janayituṃ yuktātra candrāvalī
sāpi syād iti locayan sakhi janaḥ kaḥ soḍhum īṣṭe kṣitau

9.49

ṣoḍaśyās tvam uḍor vimuñca sahasā nāmāpi vāmāśaye
tasyā durvinayair muner api manaḥ śāntātmanaḥ kupyati |
dhig goṣṭhendra-sute samasta-guṇināṃ maulau vrajābhyarcite
pādānte patite'pi naiva kurute bhrū-kṣepam apy atra yā

9.50

yatra syān nija-bhāvasya prāyas tulya-pramāṇatā |
pakṣaḥ sa eva maitrāya vidveṣāya ca yujyate

9.51

nāṃśo'py anyatra rādhāyāḥ premādi-guṇa-sampadām |
rasenaiva vipakṣādau mithaḥ sāmyam ivārpyate

9.52

bhāvasyātyantikādhikye sājātyaṃ sarvathā dvayoḥ |
tathā tulya-pramāṇatvam evaṃ prāyaḥ sudurghaṭam

9.53

syāc ced ghūṇākṣra-nyāyāt suhṛttaiveha sammatā |
rasa-svabhāvād atrāpi vaipakṣyam iti kecana

Original text: Ujjvalanīlamaṇi · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc