Ujjvalanīlamaṇi · Chapter 8
iti śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇau
yūtheśvarī-bheda-prakaraṇam
||6||
(8)
atha sakhī-prakaraṇam
prema-līlā-vihārāṇāṃ samyag vistārikā sakhī |
viśrambha-ratna-peṭī ca tataḥ suṣthu vivicyate
eka-yūthānuṣaktānāṃ sakhīnām eva madhyataḥ |
adhikāder bhidā jñeyā prakharādeś ca pūrvavat
prema-saubhāgya-sādguṇyādy-ādhikyād adhikā sakhī |
samā tat-sāmyato jñeyā tal-laghutvāt tathā laghuḥ
durlaṅghya-vākya-prakharā prakhyātā gauravocitā |
tad-ūnatve bhaven mṛdvī madhyā tat-sāmyam āgatā
ātyantikādhikatvādi-bhedaḥ pūrvavad atra saḥ |
sva-yūthe yūtha-nāthaiva syād atrātyantikādhikā |
sā kvāpi prakharā yūthe kvāpi madhyā mṛduḥ kvacit
tatra ātyantikādhikā-trikam-
tat trikaṃ sakalāpekṣyaṃ nātīvānyavaśaṃ tathā |
sva-yūthe tad-vyavahṛti-vyaktaye punar ucyate
tatra ātyantikādhika-prakharā-
nīle nīla-nicolam arthaye maghe dehi srajaṃ dāmanīṃ
tvaṃ kālāguru-kardamaiḥ sakhi tanuṃ limpasva campe mama |
jānīhi bhramarākṣi kutra guravaḥ paśya pradoṣodgame
kuñjābhikramaṇāya māṃ tvarayate sphārāndhakārāvalī
adhika-prakharāḥ śyāmā-maṅgalādyāḥ prakīrtitāḥ
tatra ātyantikādhika-madhyā-
anaṅga-śara-jarjaraṃ sphuṭati cen mano vas tadā
mad-arthana-kadarthanaiḥ kṛtam itaḥ svayaṃ gacchata |
dṛśāṃ pathi bhavādṛśī-praṇayitānurūpaḥ sukhaṃ
yad atra rata-hiṇḍakaḥ sa kila pāti go-maṇḍalam
bhavanty adhika-madhyās tu śrī-rādhā-pālikādayaḥ
tatra ātyantikādhika-mṛdvī-
śṛṇu sakhi vacas tathyaṃ māna-grahe mama kā kṣatiḥ
sphurati muralī-nāde ko vā śramaḥ śravaṇāvṛtau |
atikaṭhinatā-durvādaṃ te niśamya mayā vraje
damayitum amuṃ kintu kṣipraṃ dṛg-ardham agha-dviṣi
adhikā mṛdavaś candrāvalī-bhadrādayo matāḥ
atha āpekṣikādhikā-trikam-
yauthikīṣu sakhīṣv eva yūtheśāto laghuṣv iha |
yādhikaikām apekṣānyā sā syād āpekṣikādhikā
tatra adhika-prakharā-
sumadhye mā yāsīs tvam adhikam amībhir mṛdulatāṃ
madasyopādānaiḥ śaṭha-kula-guror jalpa-madhubhiḥ |
ayi krīḍā-lubdhe kim u nibhṛta-bhṛṅgendra-bhaṇite
kuḍuṅge rādhāyāḥ klamam api visasmāra bhavatī
yathā vā-
mugdhe tūṣṇīṃ bhava śaṭha-kalā-maṇḍalākhaṇḍalena
tvaṃ mantreṇa sphuṭam iha vaśīkṛtya tenānuśiṣṭā |
kuñje govardhana-śikhariṇo jāgareṇādya rādhāṃ
dṛṣṭvāpy uccaiḥ sakhi yad asi me cāṭu-vāde pravṛttā
lalitādyās tu gāndharvā-yūthe'tra prakharādhikāḥ
atha adhika-madhyā-
dāmārpyatāṃ priya-sakhī-prahitāṃ tvayaiva
dāmodare kusumam atra mayāvaceyam |
nāhaṃ bhramāc caturike sakhi sūcanīyā
kṛṣṇaḥ kadarthayati mām adhikaṃ yad eṣaḥ
yathā vā-
gīro gambhīrārthāḥ katham iva hitās te na śṛṇuyāṃ
nigūḍho māṃ kintu vyathayati murārer avinayaḥ |
mayollāsāt tasmai svayam upahṛtā hanta sakhi yā
kuraṅgākṣī-keśopari paricitā sā srag adhunā
atra yūthe viśākhādyā bhavanty adhika-madhyamāḥ
atha adhika-mṛdvī-
darāpi na dṛg-arpitā sakhi śikhaṇḍa-cūḍe mayā
prasīda bata mā kṛthā mayi vṛthā purobhāgitām |
naṭan-makara-kuṇḍalaṃ sapadi caṇḍi līlā-gatiṃ
tanoty ayam adūrataḥ kim iha saṃvidheyaṃ mayā
adhikā mṛdavaś cātra citrā madhurikādayaḥ
atha samā-trikam-
gāḍha-viśrambha-nirbheda-prema-bandhaṃ samā-trikam
tatra sama-prakharā-
praviśati harir eṣa prekṣya nau hṛṣṭa-cetāḥ
sakhi sapadi mudhā tvaṃ sambhramān mā prayāsīḥ |
pṛthu-bhuja-parighābhyāṃ skandhayor arpitābhyāṃ
taṭa-bhuvi sukham āvāṃ maṇḍite paryaṭāvaḥ
atha sama-madhyā-
śyāme gauri hariḥ kva dīvyati sakhi kṣauṇībhṛtaḥ kandare
kiṃ pañcāsya-nakhāḥ sva-vikrama-madhur vakṣoja-kumbhe tava |
ākarṣaty abhitaḥ sa nāga-mathanas tvām eva kṛtvā ravaṃ
mithyālāsya-naṭi tvam eva ramase tasmin sukaṇṭhi-rave
atha sama-mṛdvī-
prālambam indumukhi yādṛśam eva dattaṃ
kṛṣṇena tubhyam aparaṃ sakhi tādṛśaṃ me |
tvaṃ cen madīyam api ditsasi nādya mā dā
hāsyaṃ vimuñca calitā tava pārśvato'smi
atha laghu-trikam-
laghu-trikaṃ priya-sakhī-saukhyotkarṣārtha-ceṣṭitam
yadapy anyonya-niṣṭhaṃ syāt sakhyaṃ tad api yujyate |
sadā sāhāyya-hetutvān mukhyaṃ tat tu laghu-trike
laghur āpekṣikī cātyantikī ceti dvidheritā
tatra āpekṣika-laghuḥ-
āpekṣika-laghuś cātra kathitā lalitādikā
tatra laghu-prakharā, yathā vidagdha-mādhave (5.32)-
dhārā bāṣpa-mayī na yāti viratiṃ lokasya nimitsataḥ
premāsminn iti nanda-nandana-rataṃ lobhonmanā mā kṛthāḥ |
itthaṃ bhūri nivāritāpi tarale mad-vāci sācīkṛta-
bhrū-dvandvā na hi gauravaṃ tvam akaroḥ kiṃ nādya rodiṣyasi
sā laghu-prakharā dvedhā bhaved vāmātha dakṣiṇā
tatra vāmā-
māna-grahe sadodyuktā tac chaithilye ca kopanā |
abhedyā nāyake prāyaḥ krūrā vāmeti kīrtyate
tatra māna-grahe sadodyuktā, yathā padyāvalyāṃ (222)-
kañcana vañcana-cature
prapañcaya tvaṃ murāntake mānam |
bahu-vallabhe hi puruṣe
dākṣiṇyaṃ duḥkham udvahati
māna-śaithilye kopanā, yathā-
sarabhasam abhivyaktiṃ yāte navāvinayotkare
caṭupaṭimabhir nītā mṛdvī prasādam agha-dviṣā |
asarala-sakhī-cillī-vyālī-paribhrama-kampitā
vimukhitamukhī bhūyo bhadrā haṭhād bhrukuṭiṃ dadhe
nāyakābhedyā, yathoddhava-sandeśe (52)-
kāmaṃ dūre vasatu paṭimā cāṭu-vṛndas tatrāyaṃ
rājyaṃ svāmin viracaya mama prāṅgaṇaṃ mā prayāsīḥ |
hanta klāntā mama sahacarī rātrim ekākinī iyaṃ
nītā kuñje nikhila-paśupī-nāgarojjāgareṇa
nāyake krūrā, yathā dāna-keli-kaumudyāṃ (57)-
amūr vraja-mṛgekṣaṇāś catur-aśīti-lakṣādhikāḥ
pratisvam iti kīrtitaṃ savayasā tavaivāmunā |
ihāpi bhuvi viśrutā priya-sakhī mahārghyety asau
kathaṃ tad api sāhasī śaṭha! jighṛkṣur enām asi
yūthe ætra vāma-prakharā lalitādyāḥ prakīrtitāḥ
atha dakṣiṇā-
asahā māna-nirbandhe nāyake yukta-vādinī |
sāmabhis tena bhedyā ca dakṣiṇā parikīrtitā
tatra māna-nirbandhāsahā, yathā śrī-gīta-govinde (9.10)-
snigdhe yat paruṣāsi praṇamati stabdhāsi yad rāgiṇi
dveṣasthāsi yad unmukhe vimukhatāṃ yātāsi tasmin priye |
tad yuktaṃ viparīta-kāriṇi tava śrī-khaṇḍa-carcā viṣaṃ
śītāṃśus tapano himaṃ hutavahaḥ krīḍā-mudo yātanāḥ
nāyake yukta-vādini, yathā padyāvalyām (297)-
adoṣād doṣād vā tyajati vipine tāṃ yadi bhavān
abhadraṃ bhadraṃ vā tribhuvana-pate tvāṃ vadatu kaḥ |
idaṃ tu krūraṃ me smarati hṛdayaṃ yat kila tayā
tvad-arthaṃ kāntāre kula-tilaka nātmāpi gaṇitaḥ
nāyaka-bhedyā, yathā-
na vyarthāṃ kuruṣe mamaiva bhaṇitiṃ madhye sakhīnām iti
śrutvā khyātim asau kṛtī madhuripur māṃ bāḍham āśiśriye |
dṛṣṭvā mad-vadanaṃ prasīda rabhasād enaṃ puraḥ kātaraṃ
kalyāṇībhir alaṃ kṛśodari dṛśor bhaṅgībhir aṅgīkuru
tuṅgavidyādikā cātra dakṣiṇa-prakharā bhavet
atha laghu-madhyā-
tvayā racita-saṃkathāṃ pathi samīkṣya māṃ māninī
sakhī mama viṣaṇṇa-dhīḥ kṛta-kaṭākṣam ākṣepyati |
vrajādhipati-nandana tvam avadhehi mantraṃ bruve
vinātra lalitāśrayaṃ bhavad-upakramo'yaṃ vṛthā
atha laghu-mṛdvī-
sakhi tava muhur mūrdhnā pāda-graho'pi mayā kṛta-
stad api ca harau jātāsi tvaṃ prasāda-parāṅ-mukhī |
bhavatu yamunā-tīre veṇor udañcati pañcame
vicalita-dhṛtis tvaṃ lolākṣī mayāpi hasiṣyase
atha ātyantika-laghuḥ-
ātyantika-laghus tatra proktā kusumikādikā |
sarvathā mṛdur eveyaṃ yan nitānta-laghīyasī
yathā-
vande sundari sandiśa priya-sakhīṃ mānaṃ vimuñcatv asau
sotkaṇṭhāpi manasvinīva vasati tvac-chaṅkayā veśmani |
dūre tvan-mukham īkṣate harir iyaṃ maunaṃ śukaḥ śikṣate
lāsyaṃ necchati candrakī savayasaḥ kvāsīmit na svaṃ viduḥ
prakharādiṣv anyatamā yūtheśaikaiva kīrtitā |
madhyasthā navadhaivantyā samā laghur iti dvidhā
ekaikasminn ato yūthe bhidā dvādaśadhā bhavet |
atha dūtyārtham etāsāṃ viśeṣaḥ punar ucyate
dūtyam atra tu tad-dūrād yūnor yad abhisāram |
tatra tu prathamā nitya-nāyikāvātra kīrtitā
syur nāyikāś ca sakhyaś ca tisro madhyasthitās tataḥ
tatrādyā nāyikā-prāyā dvitīyā dvi-samā tataḥ |
tṛtīyā tu sakhī-prāyā nitya-sakhyeva pañcamī
ādyāyāṃ nikhilāḥ sakhyo dūtya eva na nāyikāḥ |
pūrvoktā nāyikā eva pañcamyāṃ na tu dūtikāḥ
tatra nitya-nāyikā-
yātra yūtheśvarī proktā sā bhaven nitya-nāyikā |
apekṣyatvād atīvāsyā mukhyaṃ dūtyaṃ na vidyate
svayauthikya-sakhī-madhye yā yatrātīva rāgiṇī |
niyuktair asti tad dūtye suṣṭhu sā yūtha-mukhyayā |
tathāpi praṇayāṃ kvāpi kadācid gauṇam īkṣyate
dūre gatāgatam ṛte yad dūtyaṃ gauṇam atra tat |
gauṇaṃ hareḥ samakṣaṃ ca parokṣaṃ ceti tad dvidhā
tatra samakṣam-
sāṅketikaṃ vācikaṃ ca samakṣaṃ dvividhaṃ matam
tatra sāṅketikam-
tatrādyaṃ syād dṛgantādyaiḥ kṛṣṇaṃ prerya sva-nihnutiḥ
yathā-
priya-sakhi viditaṃ te karma yat prerayantī
tvam aghadamanam akṣṇā kṣiptram antarhitāsi |
ahaha na hi latāḥ syus tatra cet kaṇṭakinyo
mama gatir abhaviṣyat tat-karāt kā na vedmi
--idam adhika-mṛdvī-dūtyam
atha vācikam-
mithaḥ puro vā paścād vā vākyam ekatra vācikam
tatra mithaḥ puraḥ kṛṣṇe vācikam-
mayāpalapanaṃ kiyat tvayi kariṣyate yā sakhī
mamāniśam upendra te kusuma-mañjarīr luñcati |
iyaṃ guṇavatī kare tava vidhṛtya dattādya sā
yathecchasi tathā kuru svayam ito gṛhaṃ gamyate
--idam adhika-prakharā-dūtyam
kṛṣṇasya paścāt sakhyaṃ, yathā-
mat-kaṇṭhād iha mauktikāni vicinu tvaṃ vīrudārodhataḥ
srastāny eṣa kilāsti mālya-racanāvyāsakta-citto hariḥ |
diṣṭyā kṣemam upasthitaṃ sumukhi naḥ sānau yad asya cyuto
hastād veṇur iti prayāmi kapaṭān nihnotum enaṃ girau
--idam adhika-madhyā-dūtyam
sakhyāḥ paścāt kṛṣṇe, yathā-
vicakilam avacetuṃ sā sakhī mad-vacobhiḥ
katham api taṭa-puṣpāraṇyam ekā gatāsti |
aghahara mama genād yāntam abhyarthaye tvāṃ
punar iyam atimugdhā na tvayā khedanīyā
atha hareḥ parokṣam-
tata parokṣaṃ hareḥ sakhyāḥ sakhī-dvārā yad arpaṇam |
vyapadeśādinā vāpi tat-pārśve preṣaṇādikam
tatra sakhī-dvārā, yathā-
ruddhāṃ viddhi guror girā śaśikalām ātma-dvitīyām ata-
stvām udyamya nayāmi śarmaṇi sadā jāgarti te rādhikā |
bhṛṅgāḥ subhru tad-aṅga-saurabha-bharair ākṛṣyamāṇāḥ kramāt
panthānaṃ prathayanti te kuru puraḥ kuñja-praveśe tvarām
atha vyapadeśaḥ-
vyapadeśo harau lekhopāyanādy-arpaṇa-kriyā |
nija-prayojanāścarya-darśanādiś ca kīrtitaḥ
tatra lekhya-vyapadeśena, yathā-
dūtī-paddhatim uddhate parihara tvaṃ sāci kiṃ prekṣase
vāmākṣi svayam āhṛtaṃ priya-sakhī-lekhaṃ puro vācaya |
śayyā puṣpamayī nikuñja-bhavane saurabhya-puñjāvṛtā
mṛdvī tvām iyam āhvayaty ali-ghaṭā kolāhala-vyājataḥ
upāyana-vyapadeśena, yathā-
prasīda vasanāñcalaṃ mama vimuñca nirmañchanaṃ
vrajāmi nanu nirdaya sphurati paśya sandhyorjitā |
vidaty api tavonnataṃ guṇam upāharaṃ manda-dhīḥ
srajaṃ priya-sakhī-girā vrajapate na te dūṣaṇam
nija-prayojana-vyapadeśena, yathā-
muktāvalī niśi mayā dayitā kadamba-
bāṭī-kuṭīra-kuhare sakhi vism.rtāsti |
tām āhareti v.r.sabhānujayā niyuktā
tāṃ projjhya kiṃ śaśikale g.rham āgatāsi
āścarya-darśana-vyapadeśena, yathā-
sakhi vyālīṃ vaktre dyumaṇi-paṭalaṃ kaṇṭha-savidhe
dadhac-candrān mūrdhopari sakala-ratnāni vamati |
ali-śyāmo haṃsaḥ sphuṭam iti mad-uktāsi calitā
tad āścaryaṃ draṣṭuṃ kim iva kupitevātra milasi
atha nāyikā-prāyātrikam-
āpekṣikādhikānāṃ yat tisṝṇāṃ laghuṣu sphuṭam |
kadācid eva dūtyaṃ tā nāyikā-prāyikās tataḥ
tatra adhika-prakharā-dūtyam-
pāṇau me patitāsi śambhali cirād atyākulaṃ mā kṛthāḥ
kākuṃ te karavāṇi niṣkrayam ahaṃ śīrṇābhisāraiḥ sadā |
tvaṃ diṣṭyātra nikuñja-sīmani samānītā kim u stambhase
muktās tvat-kuca-kumbhagāḥ kṣapatu śyāmaḥ sa siṃhī-patiḥ
tatra adhika-madhyā-dūtyam-
vyathayasi sadā māṃ vāg-bhaṅgyā śanair anuśiṣya yaṃ
chalayasi ca māṃ bhrū-nartakyā vinudya yam uddhate |
aham iha vaśīkṛtya svairī mayāpy upalambhita-
stvayi vitanutāṃ kṛṣṇaḥ padmī sa padmini vibhramam
tatra adhika-mṛdvī-dūtyam-
anudinam abhisāraṃ kāritāsmi tvayāhaṃ
kusumita-ravi-kanyātīra-vanyā-kuṭīṣu |
sakṛd aham akṛtajñā tvāṃ puraḥ kuñja-madhye
yad iyam upanaye kā niṣkṛtis te tato'bhūt
atha dvisamātrikam-
samānāṃ prakharā-madhyā-mṛdvīnāṃ tu parasparam |
dūtyaṃ ca nāyikātvaṃ ca samaṃ tā dvisamās tataḥ
tatra sama-prakharā-dūtyam-
prāg ekāntaram eva niścitam abhūd anyonya-dūtyaṃ hi nau
vāras tatra tavāyam astu karavai dūtyaṃ tathāpy adya te |
bhrū-bhaṅgaṃ sakhi muñca maṇḍaya tanuṃ yad yācate mām asau
savyā te sphuratī dṛg adya mṛgaye goṣṭhāṅgane mādhavam
atha sama-madhyā-dūtyam-
tvaṃ nyastāsi muradviṣaḥ śaśikale pāṇau mayā gamyate
dūtī hanta tavāham eva kamale kiṃ dhiṅ mṛṣā jalpasi |
ity anyonya-vikṣepaṇa-praṇayitā-mādhurya-mugdho hari-
rdorbhyāṃ te hṛdaye nidhāya yugapat paśyonmadaḥ khelati
yathā vā-
kva mālatikayārpitā calasi mādhavi tvaṃ mama
kva mādhavikayārpitā tvam api yāsy alaṃ mālati |
asambhava-sahodgame rahasi kṛṣṇa-bhṛṅgo yuvā
yuvām iha dhayann ayaṃ vahatu kañcid ānandathum
atīvābheda-madhuraṃ sauhṛdaṃ sama-madhyayoḥ |
viralaṃ śakyate jñātuṃ kintu prema-viśeṣibhiḥ
atha sama-mṛdvī-dūtyam-
drutam anusaran mandārākṣīṃ mukunda nivartaya
vrajati nibhṛtaṃ yā kuñjāntaḥ-kuṭīm upanīya mām |
iti tava sakhī-vākyena tvām ahaṃ sukham āhvaye
sphurati hi muhur madhye tiṣṭhan vidhuḥ sama-tārayoḥ
atha sakhī-prāyātrikam-
laghūnāṃ prakharā-madhyā-mṛdvīnāṃ prāyaśaḥ sadā |
dūtyaṃ bhavati tenemāḥ sakhī-prāyāḥ prakīrtitāḥ
tatra laghu-prakharā-dūtyaṃ, yathā śrī-gīta-govinde (11.22)-
tvaṃ cittena ciraṃ vahann ayam atiśrānto bhṛśaṃ tāpitaḥ
kandarpeṇa ca pātum icchati sudhā-sambādha-bimbādharam |
asyāṅkaṃ tad alaṅkuru kṣaṇam iha bhrū-kṣepa-lakṣmī-lava-
krīte dāsa ivopasevita-padāmbhoje kutaḥ sambhramaḥ
atha laghu-madhyā-dūtyam-
kim iti kuṭilita-bhrūś caṇḍi vṛttādya sadya-
stvam iha kusuma-hetoḥ sauhṛdād āhṛtāsi |
vraja-nara-pati-putraṃ santam antar nilīya
priya-sakhi taṭa-kuñje hanta jāne kathaṃ vā
atha laghu-mṛdvī-dūtyam-
kuñja-geham avagāhya mādhavaṃ
suptam atra sicayena vījaya |
phullam indu-kiraṇaiḥ kumudvatī-
koraka-prakaram āharāmy aham
āsāṃ madhye bhavet kācin nāyikātve darāgrahā |
tasminn anāgrahā kācit sakhya-saukhyābhilāṣiṇī
tatra ādyā, yathā-
lekhām āhara nīpa-kuñja-kuharāt tvaṃ candrakāṇāṃ mayā
nyastānām iti mad-girā sarabhasaṃ smerā svayaṃ prasthitā |
tām unmucya mad-īritāṃ śaśikale kiṃ candralekhā-śataṃ
celenāvṛtam anyad eva dadhatī labdhāsi namrā gṛham
dvitīyā, yathā-
māṃ puṣpāṇām avacayam iyād vṛndaśo mā prahaiṣī-
rvṛndāraṇye param iha bhavad-duḥkha-bhītyā prayāmi |
satyaṃ satyaṃ sumukhi sakhitā-saukhyatas te mama syā-
nna svādīyān agha-vijayinaḥ keli-śayyādhirohaḥ
atha nitya-sakhī-
sakhyenaiva sadā prītā nāyikātvānapekṣiṇī |
bhaven nitya-sakhī sā tu dvidhaikātyantikī laghuḥ |
āpekṣika-laghūnāṃ ca madhye'nyā kācid īritā
yathā-
rādhā-raṅga-lasat-tvad-ujjvala-kalā-sañcāraṇa-prakriyā
cāturyottaram eva sevanam ahaṃ govinda samprārthaye |
yenāśeṣa-vadhū-janodbhaṭa-mano-rājya-prapañcāvadhau
nautsukyaṃ bhavad-aṅga-saṅgama-rase'py ālambate man-manaḥ
yathā vā-
tvayā yad upabhujyate murajid-aṅga-saṅge sukhaṃ
tad eva bahu jānatī svayam avāptitaḥ śuddha-dhīḥ |
mayā kṛta-vilobhanāpy adhika-cāturī-caryayā
kadāpi maṇi-mañjarī na kurute'bhisāra-spṛhām
tatra tad-dūtyaṃ, yathā-
antaḥ praviśati sa sakhī
kupyati me kuñja-dehalī-līnā |
tadimāṃ bhaṅgurita-bhruva-
manunaya vṛndāṭavī-candra
prākhyaryaṃ mārdavaṃ cāpi yadyapy āpekṣikaṃ bhavet |
tathāpi vistara-bhayāt tad viśeṣo'tra neritaḥ
prākharyādi-svabhāvo'yaṃ yathāyatham udīritaḥ |
deśa-kālādi-vaiśiṣṭye syād asyāpi viparyayaḥ
tatra prākharyasya viparyayo, yathā-
dhvāntair gāḍhatamāṃ tamīm agaṇayan vṛṣṭiṃ ca dhārā-mayīṃ
caṇḍaṃ cānila-maṇḍalaṃ sakhi hari-dvāraṃ tavāsau śritaḥ |
hā krodhaṃ visṛja prasīda tarasā kaṇṭhe gṛhāṇa priyaṃ
mūrdhnāyaṃ lalitābhidhas tava padaṃ natvā jano yācate
mārdavasya viparyayo, yathā-
guṇa-stavana-kūṭataḥ kuṭila-dhīḥ sakhi tvām asau
kaṭākṣitavatī kathaṃ tad api nojjhasi praśrayam |
ruṣaṃ kuru karoṣi cen mṛdutarādya citrāpy asau
vidhāsyati tadaucitīṃ hima-ghaṭeva padmopari
dūtyaṃ tu kurvatī sakhyāḥ sakhī rahasi saṅgatā |
kṛṣṇena prārthyamānāpi syāt kadāpi na sammatā
yathā-
dūtyenādya suhṛj-janasya rahasi prāptāsmi te sannidhiṃ
kiṃ kandarpa-dhanur bhayaṅkaram amuṃ bhrū-guccham udyacchasi |
prāṇān arpayitāsmi samprati varaṃ vṛndāṭavīcandra te
na tv etām asamāpita-priya-sakhī-kṛtyānubandhāṃ tanum
mithaḥ prema-gunotkīrtis tayor āsakti-kāritā |
abhisāro dvayor eva sakhyāḥ kṛṣṇe samarpaṇam
narmāśvāsana-nepathyaṃ hṛdayodghāṭa-pāṭavam |
chidra-saṃvṛtir etasyāḥ paty-ādeḥ parivañcanā
śikṣā saṅgamanaṃ kāle sevanaṃ vyajanādibhiḥ |
tayor dvayor upālambhaḥ sandeśa-preṣaṇaṃ tathā |
nāyikā-prāṇa-saṃrakṣā prayatnādyāḥ sakhī-kriyāḥ
tatra kṛṣṇe sakhī-premotkīrtiḥ, yathā padyāvalyāṃ (189)-
murahara sāhasa-garimā
katham iva vācyaḥ kuraṅga-śāvākṣyāḥ |
khedārṇava-patitāpi
prema-madhurāṃ te na sā tyajati
sakhyāṃ kṛṣṇa-premotkīrtiḥ, yathā tatraiva (191)-
kelikalāsu kuśalā nagare murārer
ābhīra-nīraja-dṛśaḥ kati vā na santi |
rādhe tvayā mahad akāri tapo yad eṣa
dāmodaras tvayi paraṃ paramānurāgaḥ
tatra tasyā guṇotkīrtiḥ, yathā-
ninindi nijam indirā vapur avekṣya yasyāḥ śriyaṃ
vicārya guṇa-cāturīm acalajā ca lajjāṃ gatā |
aghārdana tvayā vinā jagati kvānurūpāsti te
paraṃ parama-durlabhā milatu kasya sā me sakhī
tasyāṃ tasya guṇotkīrtiḥ, yathā lalita-mādhave (1.49)-
mahendra-maṇi-maṇḍalī[#1]-mada-viḍambi-deha-dyutir
vrajendra-kula-candramāḥ[#2] sphurati ko æpi navyo yuvā
sakhi sthira-[#3]kulāṅganā-nikara-nīvi-bandhārgala-
cchidākaraṇa-kautukī jayati yasya vaṃśī-dhvaniḥ
[#1: navāmbudhara-maṇḍalī-]
[#2: -nandanaḥ]
[#3: pati-vratā]
kṛṣṇe sakhyā āsakti-kāritā, yathā vidagdha-mādhave (2.10)-
sā saurabhormi-paridigdha-digantarāpi
bandhyaṃ januḥ sutanu gandha-phalī bibharti |
rādhe na bibhrama-bharaḥ kriyate yad-aṅke
kāmaṃ nipīta-madhunā madhusūdanena
tasyāṃ tasyāsakti-kāritā, yathā-
yady etasyāṃ vara-parimalārabdha-viśvotsavāyāṃ
na tvaṃ kṛṣṇa-bhramara ramase rādhikām alpikāyām |
arthaḥ ko vā nava-taruṇimodbhāsinas te tataḥ syād
vṛndāṭavyām iha viharaṇa-prakriyā-cāturībhiḥ
kṛṣṇasyābhisāraṇaṃ, yathā-
avaruddha-sudhāṃśu-vaibhavaṃ
vinudantaṃ sakhi sarvato-mukham |
iha kṛṣṇa-ghanaṃ pragṛhya taṃ
lalitā-prāvṛḍ iyaṃ samāgatā
sakhyā abhisāraṇaṃ, yathā śrī-gīta-govinde (5.18)-
tvad-vāmyena samaṃ samagram adhunā tigmāṃśur astaṃ gato
govindasya manorathena ca samaṃ prāptaṃ tamaḥ sāndratām |
kokānāṃ karuṇa-svanena sadṛśī dīrgha-mad-abhyarthanā
tan mugdhe viphalaṃ vilambanam asau ramyo'bhisāra-kṣaṇaḥ
kṛṣṇe sakhyāḥ samarpaṇaṃ, yathā-
tad-antaram upāsituṃ kamala-yonim ījur guṇā
yad aṅgam upasevituṃ taruṇimāpi cakre tapaḥ |
nava-praṇaya-mādhurī-pramada-medureyaṃ sakhī
mayādya bhavataḥ kare muraharopahārīkṛtā
narma, yathā vidagdha-mādhave (1.33)-
dehaṃ te bhuvanāntarāla-virala-cchāyā-vilāsāspadaṃ
mā kautūhala-cañcalākṣi latikā-jāle praveśaṃ kṛthāḥ |
navyām añjana-puñja-mañjula-ruciḥ kuñjecarī devatā
kāntāṃ kāntibhir aṅkitām iha vane niḥśaṅkam ākarṣati
āśvāsanaṃ, yathā-
mā gāḥ klamaṃ sakhi muhur vṛṣabhānu-putri
bhānuṃ pratīhi caramācala-caṅkramotkam |
ānandayan-nayanam uddhura-dhenu-dhūlī-
dhvāntaṃ vidhūya vidhur eṣa purojjihīte
nepathyaṃ, yathā-
hṛdayodghāṭa-pāṭavaṃ, yathā-
yathā vā-
chidra-saṃvṛtir, yathā vidagdha-mādhave (6.1)-
mudā kṣiptaiḥ parvottarala-hṛdayābhir yuvatibhiḥ
payaḥ-pūyaiḥ pītīkṛtam atiharidrā-drava-mayaiḥ |
dukūlaṃ dor-mūlopari paridadhānāṃ priya-sakhīṃ
kathaṃ rādhām ārye kuṭilita-dṛgantaṃ kalayasi
paty-ādeḥ parivañcanā, yathā-
śikṣā, yathā-
yathā vā-
atha kāle saṅgamanaṃ, yathā-
atha vyajanādinā sevā, yathā-
atha tayor dvayor upālambhaḥ | tatra harer upālambho, yathā-
sakhyā upālambho, yathā-
atha sandeśa-preṣaṇaṃ, yathā haṃsadūte (75)-
tvayā goṣṭhaṃ goṣṭhītilaka kila cedvismṛtamidaṃ
na tūrṇaṃ dhūmorṇāpatirapi vidhatte yadi kṛpām |
aharvṛndaṃ vṛndāvanakusumapālīparimalair
darālokaṃ śokāspadamiva kathaṃ neṣyati sakhī
atha nāyikā-prāṇa-saṃrakṣā-prayatno, yathā-
tvām āyāntaṃ kathayasi mṛṣā kurvatī divyam ugraṃ
mūrcchārambhe tava maṇimayīṃ darśayaty āśu mūrtim |
vanye veṇau dhvanti marutā karṇa-rodhaṃ vidhatte
rakṣaty asyāḥ katham api tanuṃ mādhavī yādavendra
iti sakhī-kriyā-prakaraṇam |
athāsām aparaḥ ko'pi viśeṣaḥ punar ucyate |
asamaṃ ca samaṃ ceti snehaṃ sakhyaṃ svapakṣagāḥ |
kṛṣṇe yūthādhipāyāṃ ca vahantyo dvividhā matāḥ
atha asama-snehāḥ-
adhikaṃ priya-sakhyās tu harau tasyāṃ tatas tathā |
vahantyaḥ sneham asama-snehās tu dvividhā matāḥ
tatra harau snehādhikāḥ-
ahaṃ harer iti svānte gūḍhānabhimatiṃ gatāḥ |
anyatra kvāpy anāsaktyā sveṣṭāṃ yūtheśvarīṃ śritāḥ
manāg evādhikaṃ snehaṃ vahantyas tatra mādhave |
tad dūtyādi-ratāś cemā harau snehādhikā matāḥ
yathā-
na me cetasy anyad-vacasi punar anyaṃ katham api
sthavīyān mānas te sakhi mayi sukhaṃ prathayati |
raves tāpeneva kṣaṇam udayatā yena janito
bakārer vaktrendu-cchavi-śavalimā māṃ glapayati
yathā vā-
sura-kulam akhilaṃ praṇamya mūrdhnā
pravaram amuṃ varam arthaye varāṅgi |
muhur abhimata-sevayā yathāhaṃ
subala-sakhaṃ sukhayāmi rādhikāṃ ca
yāḥ pūrvaṃ sakhya ity uktās tās tu snehādhikā harau
atha priya-sakhyāṃ snehādhikāḥ-
tadīyatābhimāninyo yāḥ snehaṃ sarvadāśritāḥ |
sakhyām alpādhikaṃ kṛṣṇāt sakhī-snehādhikās tu tāḥ
yathā-
viramatu tava vṛnde dūtya-cāturya-caryā
sahacari vinivṛtya brūhi goṣṭhendra-sūnum |
viṣama-viṣadhareyaṃ śarvarī prāvṛṣeṇyā
katham iha giri-kuñje bhīrur eṣā praheyā
yathā vā-
vayam idam anubhūya śikṣayāma
kuru cature saha rādhayaiva sakhyam |
priya-sahacari yatra bāḍham anta-
rbhavati hari-praṇaya-pramoda-lakṣmīḥ
yāḥ pūrvaṃ prāṇa-sakhyaś ca nitya-sakhyaś ca kīrtitāḥ |
sakhī-snehādhikā jñeyās tā evātra manīṣibhiḥ
atha sama-snehāḥ-
kṛṣṇe sva-prya-sakhyāṃ ca vahantyaḥ kam api sphuṭam |
sneham anyūnatādhikyaṃ sama-snehās tu bhūriśaḥ
yathā-
vinā kṛṣṇaṃ rādhā vyathayati samantān mama mano
vinā rādhāṃ kṛṣṇo æpy ahaha sakhi māṃ viklavayati |
janiḥ sā me mā bhūt kṣaṇam api na yatra kṣaṇaduhau
yugenākṣṇor lihyāṃ yugapad anayor vaktra-śaśinau
tulya-pramāṇakaṃ prema vayantyo'pi dvayor imāḥ |
rādhāyā vayam ity uccair abhimānam upāśritāḥ |
parama-preṣṭha-sakhyaś ca priya-sakhyaś ca tā matāḥ
Original text: Ujjvalanīlamaṇi · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0