ઉજ્જ્વલનીલમણિ · અધ્યાય 9

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ઉજ્જ્વલ-નીલમણૌ
સખી-ભેદ-પ્રકરણમ્
॥8॥
(9)
અથ હરિ-વલ્લભા-પ્રકરણમ્
આસાં ચતુર્વિધો ભેદઃ સર્વાસાં વ્રજ-સુભ્રુવામ્ ।
સ્યાત્ સ્વ-પક્ષઃ સુહૃત્-પક્ષસ્ તટસ્થઃ પ્રતિપક્ષકઃ

સુહૃત્-પક્ષ-તટસ્થૌ તુ પ્રાસઙ્ગિકત્યોદિતૌ ।
દ્વૌ સ્વ-પક્ષ-વિપક્ષાખ્યૌ ભેદાવ્ એવ રસ-પ્રદૌ

પ્રોક્તસ્ તત્ર સ્વપક્ષસ્ય વિશેષઃ પૂર્વમ્ એવ હિ ।
સુહૃત્-પક્ષાદિ-ભેદાનાં દિગ્ એવ કિલ દર્શ્યતે

તત્ર સુહૃત્-પક્ષઃ-
સુહૃત્-પક્ષો ભવેદ્ ઇષ્ટ-સાધકોઽનિષ્ટ-બાધકઃ

તત્ર ઇષ્ટ-સાધકત્વમ્, યથા-
અદ્યાકર્ણય મદ્-ગિરં પરિજનૈર્ એભિઃ સમં શ્યામલે
રાધાયાસ્ ત્વયિ સૌહૃદં સખિ જગચ્ ચિત્તેષુ ચિત્રીયતે ।
ઉલ્લાસાદ્ ભવદ્ આખ્યયા યદ્ અનિશં તસ્યાઙ્ગરાગસ્ તયા
સાન્દ્રશ્ ચન્દ્રક-શેખરસ્ય સમયે ચન્દ્રાન્વિતઃ પ્રેષ્યતે

અનિષ્ટ-બાધકત્વં, યથા-
ગીર્ભિર્ મૂઢ-જનસ્ય ખણ્ડિતમ્ અતિભાણ્ડીર-મૂલે મુધા
કિં ગન્તાસ્મિ તવોદિતે બલવતી શ્યામે પ્રતીતિર્ મમ ।
નિર્વ્યાજં બટ-રાજ-રોધસિ વધૂ-વેશ-ક્રિયોદ્ભાસિની
કંસારિઃ સુબલેન ગોષ્ઠ-નગરી-વૈહાસિકઃ ક્રીડતિ

અથ તટસ્થઃ-
યો વિપક્ષ-સુહૃત્-પક્ષઃ સ તટસ્થ ઇહોચ્યતે

યથા-
ખેદં ન વ્યસને તનોષિ વહસે નોલ્લાસમ્ અસ્યાઃ શુભે
દોષાણાં પ્રકટીકૃતૌ ન હિ ધિયં ધત્સે ગુણાનામ્ અપિ ।
અવ્યાક્ષિપ્ત-મનો-ગતિઃ સુવદને દ્વેષેણ રાગેણ ચ
ત્વં શ્યામે મુનિ-વૃત્તિર્ અત્ર સતતં ચન્દ્રાવલૌ દૃશ્યસે

અથ વિપક્ષઃ-
મિથો-દ્વેષી વિપક્ષઃ સ્યાદ્ ઇષ્ટહાનિષ્ઠ-કારકઃ

તત્ર ઇષ્ટહન્તૃત્વં, યથા-
રાધે ત્વત્-પદવી-નિવેશિત-દૃશં કુઞ્જે હરિં જાનતી
પદ્મા તત્ર નિનાય હન્ત કુટિલા ચન્દ્રાવલીં છદ્મના ।
ઇત્ય્ આકર્ણ્ય મુકુન્દ સા સુબલતઃ સ્તબ્ધા તથાદ્ય સ્થિતા
દૃષ્ટ્વા નીલ-પટીં તનૌ જટિલયા પ્રાતર્ યથા તર્જિતા

અથ અનિષ્ઠ-કારિત્વં, યથા-
કુતઃ પદ્મે પુત્રિ ક્ષિતિ-ધર-તટાદ્ અમ્બ જટિલે
વધૂર્ દૃષ્ટ્વા ક્વ નુ રવિ-નિકેતસ્ય પુરતઃ ।
ચિરં નાયાત્ય્ એષા કથમ્ ઇવ નિરુદ્ધાત્ર હરિણા
તવાધ્વાનં પશ્યત્ય્ અહહ ભવતી ધાવતુ રુષા

છદ્મેર્ષ્યા-ચાપલાસૂયા-મત્સરામર્ષ-ગર્વિતમ્ ।
વ્યક્તિં યાત્ય્ ઉક્તિ-ચેષ્ટાભિઃ પ્રતિપક્ષ-સખીષ્વ્ ઇદમ્

તત્ર છદ્મ, યથા-
શ્રુત્વા કીચકમ્ અદ્રિ-મૂર્ધ્નિ પશવઃ શ્યામં ચ દૃષ્ટ્વામ્બુદં
ધાવન્ત્વ્ અધિયઃ કથં ત્વમ્ અપિ ધિગ્ ધીરાધિકં ધાવસિ ।
ઇત્ય્ ઉચ્ચૈર્ અનૃતોત્તરેણ તરલાં પ્રયાય્ય પદ્મામ્ અસૌ
પ્રાપ્તા પશ્ય ગૃહં કરોતિ લલિતા રાધા-પ્રયાણે ત્વરામ્

અથ ઈર્ષ્યા, યથા-
ઉદ્ઘટય્ય કુટિલં કચ-પક્ષં
દેવિ દર્શયસિ કિં વન-માલામ્ ।
નીલ-યષ્ટિવદ્ અમું મદ્-અલિન્દે
લોકયાલિ વન-માલિનમ્ એવ

યથા વા-
નિર્બન્ધ-પ્રવણેન કંસ-રિપુણા પ્રાગ્ અર્પ્યમાણોઽપિ યઃ
પ્રાજ્યં દોષમ્ અવેક્ષ્ય નાયક-મણૌ ન સ્વીકૃતોઽભૂન્ મયા ।
હારઃ સમ્પ્રતિ સોઽયમ્ એવ વિષમો લુબ્ધે ક્વ લબ્ધસ્ ત્વયા
દ્રાગિષ્ઠોઽપ્ય્ ઉરગ-ક્ષતાઙ્ગુલિ-નિભો દુષ્ટઃ સખિ ત્યજ્યતામ્

અથ ચાપલમ્-
નાત્માનં વ્યથય વૃથા નિકુઞ્જ-મધ્યે
ખદ્યોતિ દુતિમ્ ઇહ કુર્વતી સરાગમ્ ।
કૃષ્ણાભ્રે ગિરિવર-સઙ્ગતેઽનુરૂપા
સોમાભા વિલાસિતુમ્ અત્ર વિદ્યુદ્ એવ

અથ આસૂયા-
યદ્ ભાણ્ડીરે તવ સહચરી તાણ્ડવં સા વ્યતાનીત્
પદ્મે શૈવ્યા સમજનિ ન તત્ કસ્ય વિસ્માપનાય ।
સા ચેત્ તન્વી પ્રકૃતિ-લડહા શિક્ષિતા ચાભવિષ્ય-
ન્મન્યે સર્વં જગદ્ અપિ તતઃ પ્રેક્ષયામોહયિષ્યત્

અથ મત્સરઃ-
અલં ચક્રે રાધા-હૃદયમ્ ઉરુ-હારેણ હરિણા
સ્રજા ધૂર્તેનેયં તવ તુ કવર-શ્રીર્ અવરયા ।
મનો દ્વન્દ્વાતીતં મુનિવદ્ અવિકલ્પં ચ દધતી
તથાપિ ત્વં મુગ્ધે ન વિપિન-વિનોદાદ્ વિરમસિ

અથ અમર્ષઃ-
સ્ફુટદ્ભિર્ ઇવ કોરકૈર્ અલઘુભિશ્ ચ ગુઞ્જા-ફલિઅ-
ર્મયાદ્ય વિરચય્ય યન્-મુરહરાય વિશ્રાણિતમ્ ।
ત્વયાત્ર પખિ રાધિકાશ્રવસિ વીક્ષ્ય તત્-કુણ્ડલં
મનઃ સ્વમ્ ઉદઘાટિ યત્ તદ્ અતિલાઘવાયૈવ નઃ

અથ ગર્વિતમ્-
અહઙ્કારોઽભિમાનશ્ ચ દર્પ ઉદ્ધસિતં તથા ।
મદ ઔદ્ધત્યમ્ ઇત્ય્ એષ ગર્વઃ ષોઢા નિગદ્યતે

અત્ર અહઙ્કારઃ-
અહઙ્કારઃ પરાક્ષેપઃ સ્વપક્ષ-ગુણ-વર્ણનાત્

યથા-
આકાશે રુચિ-લવમ્ ઇન્દ્ર-નીલ-શોભે
સોમાભા જનયતિ તાવદ્-અસ્ફુટ-શ્રીઃ ।
નેત્રાણાં તિમિર-હરા વરેણ્ય-દીપ્તિઃ
સા યાવન્ ન હિ વૃષભાનુજાભ્યુદેતિ

અભિમાનઃ-
અભિમાનો નિજ-પ્રેમોત્કર્ષાખ્યાનં તુ ભઙ્ગિતઃ

તત્ર કૃષ્ણે સ્વપક્ષ-પ્રેમાખ્યાનં, યથા-
ત્વં ધીર-ધીઃ ફણિ-હ્રદે હરિ-ઝમ્પ-ગાથાં
નિષ્કમ્પમ્ એવ યદ્ ઇયં ગદિતું પ્રવૃત્તા ।
તત્રાનુષઙ્ગિકતયાપ્ય્ ઉદિતે કદમ્બે
વક્ષઃ પિનષ્ટિ રુદતી તરલા સખી મે

સ્વપક્ષે કૃષ્ણ-પ્રેમાખ્યાનં, યથા-
ધન્યાસિ કૃષ્ણ-કર-કલ્પિત-પત્ર-વલ્લી
રમાલિકા વિહરસે મદ-મન્થરાઙ્ગી ।
હા વઞ્ચિતાસ્મિ કલિતે લલિતા-મુખેન્દૌ
જાડ્યં સ યાત્ય્ અખિલ-શિલ્પ-ધુરન્ધરોઽપિ

દર્પઃ-
ગર્વમ્ આચક્ષતે દર્પં વિહારોત્કર્ષ-સૂચકમ્

યથા-
વિદ્મઃ પુણ્યવતી-શિખામણિમ્ ઇહ ત્વામ્ એવ હર્મ્યે યયા
નીયન્તે શરદિન્દુ-ધામ-ધવલાઃ સ્વાપોત્સવેન ક્ષપાઃ ।
કોઽયં નઃ ફલતિ સ્મ કર્મ-વિટપી વૃન્દાટવી-કન્દરે
શ્યામઃ કોઽપિ કરી કરોતિ હૃદયોન્માદેન નિદ્રા-ક્ષયમ્

ઉદ્ધસિતમ્-
ઉપહાસો વિપક્ષસ્ય સાક્ષાદ્ ઉદ્ધસિતં ભવેત્

યથા-
નોચ્ચૈર્ નિઃશ્વસિહિ પ્રસીદ પરમે મુઞ્ચ ગ્રહં દુર્લભે
મ્લાનિં તે સખિ વીક્ષ્ય હન્ત કૃપયા મચ્-ચિત્તમ્ ઉત્તામ્યતિ ।
બદ્ધઃ પશ્ય વિભઙ્ગુરેઽત્ર લલિતા-વાગ્-વાગુરાડમ્બરે
જાનીતે ન કિલ સ્વમ્ એવ સરલે શ્યામઃ કુરઙ્ગી-પતિઃ

મદઃ-
સેવાદ્ય્-ઉત્કર્ષકૃદ્ ગર્વો મદ ઇત્ય્ અભિધીયતે

યથા-
જગતિ લલિતે ધન્યા યૂયં સુગન્ધિભિર્ અદ્ભુતૈ-
રવિરવિરતિં યાભિઃ પુષ્પૈર્ અમીભિર્ ઉપાસ્યતે ।
બત વિધિ-વશાજ્ જાતં વન્ય-સ્રજિ વ્યસનં તથા
દલમ્ અપિ ન નઃ કાત્યાયન્યૈ યથા પરિશિષ્યતે

ઔદ્ધત્યમ્-
સ્પષ્ટં સ્વોત્કૃષ્ટતાખ્યાનમ્ ઔદ્ધત્યમ્ ઇતિ કીર્ત્યતે

યથા-
કસ્ તાવદ્ વ્રજ-મણ્ડલે સ વલતે ગાન્ધર્વિકા સ્પર્ધતાં
સાર્ધં હન્ત જનેન યેન જગતી-જઙ્ઘાલ-કીર્તિ-ધ્વજા ।
કુલ્યાયાઃ કૃપણાવલીષુ કૃપયા કામં દ્રવચ્-ચેતસો
યસ્યાઃ પ્રેરણયા ક્ષણં ભવતિ વઃ પદ્મે નિષેવ્યો હરિઃ

કિં ચ-
શ્લિષ્ટોક્તિશ્ ચ ક્વચિત્ તાસાં નિન્દા-ગર્ભોપજાયતે

યથા-
ગોવિન્દાહિત-મણ્ડના વિધુરતાવાપ્તિ-પ્રસઙ્ગોજ્ઝિતા
દક્ષાનલ્પ-કલા વયો-ઘન-રુચિં તન્વા મુહુસ્ તન્વતી ।
સર્વાનુત્તમ-સાધુ-તાપદ-કૃતિર્ ભવ્યે ભવત્યાઃ સખી
નાસૌ ભાગ્ય-ભરાત્ કદાપિ વિરતિં પ્રાપ્નોતિ સૌદામિની

યથા વા-
સમસ્ત-જન-લોચનોત્સવ-વિનોદ-નિષ્પાદિની
વિલક્ષણ-ગતિ-ક્રિયા-વિચલિતાઙ્ગ-હાર-સ્થિતિઃ ।
નિરસ્ય હરિતાલજં રુચિ-તરઙ્ગમ્ આત્મોર્જિતૈઃ
સખી નટતિ તે રસ-સ્ખલિતમ્ અત્ર ખેલાવતી

યાસ્ તુ યૂથાભિનાથાઃ સ્યુઃ સાક્ષાન્ નેર્ષ્યન્તિ તાઃ સ્ફુટમ્ ।
વિપક્ષાય સ્વ-ગામ્ભીર્ય-મર્યાદાદિ-ગુણોદયાત્

યથા-
વિપક્ષ-રમણી-સખીં પિશુનિતોરુગર્વચ્છટાં
વિલોક્ય કિલ મઙ્ગલા વિરલ-હાસ-ફેનોજ્જ્વલમ્ ।
તતાન તમ્ અનાકુલં વિનય-નિર્ઝરં યેન સા
નિજે તરસિ મજ્જિતા સપદિ લજ્જિતા વિવ્યથે

વિપક્ષ-યૂથ-નાથાયાઃ પુરતઃ પ્રકટં ન હિ ।
જલ્પન્તિ લઘવઃ સેર્ષ્યં પ્રાયશઃ પ્રખરા અપિ

યથા-
દિષ્ટ્યા દુસ્તરતો મદ્-ઉક્તિ-નિગડાન્ મુક્તાસિ મુગ્ધે ક્ષણા-
દભ્યર્ણે વૃષભાનુજા વિજયતે યદ્ ભાનુજાયાસ્ તટે ।
નાતથ્યં પ્રથયામિ દેવ્ય્ અપિ ગિરાં વાગ્-દ્યૂત-કેલીષુ મે
નિર્ધૂત-પ્રતિભોદ્ગમા ભગવતી લજ્જાર્ણવે મજ્જતિ

હરિ-પ્રિય-જને ભાવા દ્વેષાદ્યા નોચિતા ઇતિ ।
યે વ્યાહરન્તિ તે જ્ઞેયા અપૂર્વ-રસિકાઃ ક્ષિતૌ

યથા વા-
સમ્મોહનસ્ય કન્દર્પ-વૃન્દેભ્યોઽપ્ય્ અઘ-વિદ્વિષઃ ।
મૂર્તો નર્મ-પ્રિય-સખઃ શૃઙ્ગારો વર્તતે વ્રજે

ક્ષિપેન્ મિથો વિજાતીય-ભાવયોર્ એષ પક્ષયોઃ ।
ઈર્ષ્યાદીન્ સ્વપરિવારાન્ યોગે સ્વ-પ્રેષ્ઠ-તુષ્ટયે ।
અતએવ હિ વિશ્લેષે સ્નેહસ્ તાસાં પ્રકાશતે

યથા લલિત-માધવે (3.39)-
સાન્દ્રૈઃ સુન્દરિ વૃન્દશો હરિ-પરિષ્વઙ્ગૈર્ ઇદં મઙ્ગલં
દૃષ્ટં તે હત-રાધયાઙ્ગમ્ અનયા દિષ્ટ્યાદ્ય ચન્દ્રાવલિ ।
દ્રાગ્ એનાં નિહિતેન કણ્ઠમ્ અભિતઃ શીર્ણેન કંસ-દ્વિષઃ
કર્ણોત્તંસ-સુગન્ધિના નિજ-ભુજ-દ્વન્દ્વેન સન્ધુક્ષય

યૂથેશાયાઃ સ્વ-પક્ષાદિ-ભેદ-હેતુર્ અથોચ્યતે ।
ભાવસ્ય સર્વથૈવાત્ર સાજાત્યે સ્યાત્ સપક્ષતા

મનાગ્ એતસ્ય વૈજાત્યે સુહૃત્-પક્ષત્વમ્ ઈરિતમ્ ।
સાજાત્યસ્ય તથાલ્પત્વે સતિ જ્ઞેયા તટસ્થતા ।
સર્વથા ખલુ વૈજાત્યે નિશ્ચિતા પ્રતિપક્ષતા

મિથો-ભાવસ્ય વૈજાત્યે ન ભાવો રોચતે મિથઃ ।
અરોચકતયૈવાયમ્ અક્ષાન્તિં જનયેત્ પરામ્

યથા-
યા મધ્યસ્થ-પદેન સઙ્કુલતરા શુદ્ધા પ્રકૃત્યા જડા
વૈદગ્ધી-નલિની-નિમીલન-પટુર્ દોષાન્તરોલ્લાસિની ।
આશાયાઃ સ્ફુરણં હરેર્ જનયિતું યુક્તાત્ર ચન્દ્રાવલી
સાપિ સ્યાદ્ ઇતિ લોચયન્ સખિ જનઃ કઃ સોઢુમ્ ઈષ્ટે ક્ષિતૌ

ષોડશ્યાસ્ ત્વમ્ ઉડોર્ વિમુઞ્ચ સહસા નામાપિ વામાશયે
તસ્યા દુર્વિનયૈર્ મુનેર્ અપિ મનઃ શાન્તાત્મનઃ કુપ્યતિ ।
ધિગ્ ગોષ્ઠેન્દ્ર-સુતે સમસ્ત-ગુણિનાં મૌલૌ વ્રજાભ્યર્ચિતે
પાદાન્તે પતિતેઽપિ નૈવ કુરુતે ભ્રૂ-ક્ષેપમ્ અપ્ય્ અત્ર યા

યત્ર સ્યાન્ નિજ-ભાવસ્ય પ્રાયસ્ તુલ્ય-પ્રમાણતા ।
પક્ષઃ સ એવ મૈત્રાય વિદ્વેષાય ચ યુજ્યતે

નાંશોઽપ્ય્ અન્યત્ર રાધાયાઃ પ્રેમાદિ-ગુણ-સમ્પદામ્ ।
રસેનૈવ વિપક્ષાદૌ મિથઃ સામ્યમ્ ઇવાર્પ્યતે

ભાવસ્યાત્યન્તિકાધિક્યે સાજાત્યં સર્વથા દ્વયોઃ ।
તથા તુલ્ય-પ્રમાણત્વમ્ એવં પ્રાયઃ સુદુર્ઘટમ્

સ્યાચ્ ચેદ્ ઘૂણાક્ષ્ર-ન્યાયાત્ સુહૃત્તૈવેહ સમ્મતા ।
રસ-સ્વભાવાદ્ અત્રાપિ વૈપક્ષ્યમ્ ઇતિ કેચન