Ujjvalanīlamaṇi · Chapter 6

iti śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇau
nāyikā-bheda-prakaraṇam
||5||
(6)
atha yūtheśvarī-bheda-prakaraṇam
etāsāṃ yūtha-mukhyānāṃ viśeṣo varṇito'py asau |
suhṛd-ādau vyavahṛti-vyaktaye varṇyate punaḥ

saubhāygāder ihādhikyād adhikā sāmyataḥ samā |
laghutvāl laghur ity uktās tridhā gokula-subhruvaḥ

pratyekaṃ prakharā madhyā mṛdvī ceti punas tridhā

pragalbha-vākyā prakharā khyātā dulaṅghya-bhāṣitā |
tad-ūnatve bhaven mṛdvī madhyā tat-sāmyam āgatā

tatra adhikā-trikam-
ātyantikī tathaivāpekṣikī cety adhikā tridhā

sarvathaivāsamordhā yā sā syād ātyantikādhikā |
sā rādhā sa tu madhyaiva yan nānyā sadṛśī vraje

tatra ātyantādhikā-
yathā-
tāvad bhadrā vadati caṭulaṃ phullatām eti pālī
śālīnatvaṃ tyajati vimalā śyāmalāhaṅkaroti |
svairaṃ candrāvalir api calaty unnamayyottamāṅgaṃ
yāvat karṇe na hi niviśate hanta rādheti mantraḥ

atha āpekṣikādhikā-
madhye yūthādhināthānām apekṣyaikatamām iha |
yā syād anyatamā śreṣṭhā sā proktāpekṣikādhikā

atha adhika-prakharā, yathā-
paśya kṣauṇī-dharād upaiti purataḥ kṛṣṇo bhujaṅgāgraṇī-
stūrṇaṃ bhīrubhir ālibhiḥ samam itas tvaṃ yāhi mantrojjhite |
ācāryāham aṭāmi bhogi-ramaṇī-vṛndasya vṛndāṭavīṃ
kiṃ naḥ kāmini kārmaṇena vaśatāṃ nītaḥ kariṣyaty asau

atha adhika-madhyā-
ālībhir me tvam asi viditā pūrṇimāyā pradoṣe
roṣeṇāsau prathayasi kathaṃ pāṭavenāvahitthām |
dhṛtvā dhūrte saha-parijanāṃ mad-gṛhe tvāṃ nirundhyāṃ
vartma-prekṣī guṇayatu sa te jāgaraṃ kuñja-rājaḥ

atha adhika-mṛdvī-
nyañcan-mūrdhā saha parijanair dūrato mā prayāsī-
rmām ālokya priya-sakhi yataḥ prema-pātrī mamāsi |
mālā maulau tava paricitā mat-kalā-kauśalāḍhyā
dyūte jitvā danuja-damanaṃ yā tvayā svīkṛtāsti

atha samā-trikam-
sāmyaṃ bhaved adhikayos tathā laghu-yugasya ca

tatra sama-prakharā-
na bhavati tava pārśve cet sakhī kāpi mābhūt
parihara hṛdi kampaṃ kiṃ haris te vidhātā |
aham aticaturābhir veṣṭitālī-ghaṭābhiḥ
priya-sakhi puratas te dustarā bāhudāsmi

atha sama-madhyā-
lole na spṛśa māṃ tavālika-taṭe dhātur yad ālakṣyate
tvaṃ spṛśyāsi kathaṃ bhujaṅga-ramaṇī dūrād atas tyajyase |
dhig vāmaṃ vadasi tvam eva kuhaka-preṣṭhāsi bhogāṅkite
yenādya cyutakañcukāḥ śuṣir ataḥsakhyo'pi sarpanti te

atha sama-mṛdvī-
pratyākhyātu suhṛjjanaḥ katham ayaṃ tārābhidhatte giraṃ
prāṇās tvaṃ hi mamoccakair urasi śape dharmāya līlāvati |
kintu tām aham arthaye param idaṃ kalyāṇi taṃ vallabhaṃ
svīyaṃ śādhi yathā sa gauri sarale kuryāj jane na cchalam

yathā vā-
prahitya kaṭhine nijaṃ parijanaṃ madāryā tvayā
nikāmam upajapyatāṃ kim u vibhīṣikāḍambaraiḥ |
vrajāmi ravijā-taṭe guru-girā mṛṣā-śaṅkini
pradoṣa-samaye samaṃ savayasā śivāṃ sevitum

atha laghu-trikam-
laghur āpekṣikī cātyantikī ceti dvidhoditā

tatra āpekṣikī laghuḥ-
madhye yūthādhināthānām apekṣyaikatamām iha |
yā syād anyatamā nyūnā sā proktāpekṣikī laghuḥ

tatra laghu-prakharā-
tvaṃ mithyā-guṇa-kīrtanena caṭule vṛndāṭavī-taskare
gāḍhaṃ devi nibadhya māṃ kim adhunā tuṣṭā taṭasthāyase |
hṛtvā dhairya-dhanāni hanta rabhasād ācchidya hrī-vaibhavaṃ
yenāyaṃ sakhi vañcito'pi bahudhā duḥkhī jano vañcyate

atha laghu-madhyā-
goṣṭhādhīśa-sutasya sā nava-nava-preṣṭhasya yāvad-dṛśoḥ
panthānaṃ vṛṣabhānujā sakhi vaśīkārauṣdhijñā yayau |
tāvat tvayy api kūrkṣam asya balavad-dākṣiṇyam evekṣyate
kā candrāvali evi durbhagatayā dūnātmanāṃ naḥ kathā

atha laghu-mṛdvī-
apasaraṇam ito naḥ sāmprataṃ syād
yad api hari-cakoraṃ citram ālaocayāmaḥ |
kalayata sahacaryaḥ paryaṭad-gaura-dīpti-
staṭa-bhuvi nava-śobhāṃ sauti candrāvalīyam

atha ātyantikī laghuḥ-
anyā yato'sti na nyūnā sā syād ātyantikī laghuḥ |
traividhya-sambhave'py asyā mṛdutaivocitā bhavet

yathā-
nija-nikhila-sakhīnām āgraheṇāgha-vairī
katham api sa mayādya vyaktam āmantrito'sti |
kṣaṇam uru-karuṇābhiḥ saṃvarītuṃ trapāṃ me
mad-udavasita-lakṣmīṃ goṣṭha-devyas tanudhvam

na samā na laghuś cādyā bhaven naivādhikāntimā |
anyās tridhādhikāś ca syuḥ samāś ca laghavaś ca tāḥ

vinātyantādhikāṃ tena sarvāsu laghutā bhavet |
sarvāsv adhikatā ca syād vinaivātyantikīṃ laghum

ādyaikaivāntimā dvedhā madhyasthā navadhoditāḥ |
ity asau yūthanāthānāṃ bhidā dvādaśadhoditā