ઉજ્જ્વલનીલમણિ · અધ્યાય 6

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ઉજ્જ્વલ-નીલમણૌ
નાયિકા-ભેદ-પ્રકરણમ્
॥5॥
(6)
અથ યૂથેશ્વરી-ભેદ-પ્રકરણમ્
એતાસાં યૂથ-મુખ્યાનાં વિશેષો વર્ણિતોઽપ્ય્ અસૌ ।
સુહૃદ્-આદૌ વ્યવહૃતિ-વ્યક્તયે વર્ણ્યતે પુનઃ

સૌભાય્ગાદેર્ ઇહાધિક્યાદ્ અધિકા સામ્યતઃ સમા ।
લઘુત્વાલ્ લઘુર્ ઇત્ય્ ઉક્તાસ્ ત્રિધા ગોકુલ-સુભ્રુવઃ

પ્રત્યેકં પ્રખરા મધ્યા મૃદ્વી ચેતિ પુનસ્ ત્રિધા

પ્રગલ્ભ-વાક્યા પ્રખરા ખ્યાતા દુલઙ્ઘ્ય-ભાષિતા ।
તદ્-ઊનત્વે ભવેન્ મૃદ્વી મધ્યા તત્-સામ્યમ્ આગતા

તત્ર અધિકા-ત્રિકમ્-
આત્યન્તિકી તથૈવાપેક્ષિકી ચેત્ય્ અધિકા ત્રિધા

સર્વથૈવાસમોર્ધા યા સા સ્યાદ્ આત્યન્તિકાધિકા ।
સા રાધા સ તુ મધ્યૈવ યન્ નાન્યા સદૃશી વ્રજે

તત્ર આત્યન્તાધિકા-
યથા-
તાવદ્ ભદ્રા વદતિ ચટુલં ફુલ્લતામ્ એતિ પાલી
શાલીનત્વં ત્યજતિ વિમલા શ્યામલાહઙ્કરોતિ ।
સ્વૈરં ચન્દ્રાવલિર્ અપિ ચલત્ય્ ઉન્નમય્યોત્તમાઙ્ગં
યાવત્ કર્ણે ન હિ નિવિશતે હન્ત રાધેતિ મન્ત્રઃ

અથ આપેક્ષિકાધિકા-
મધ્યે યૂથાધિનાથાનામ્ અપેક્ષ્યૈકતમામ્ ઇહ ।
યા સ્યાદ્ અન્યતમા શ્રેષ્ઠા સા પ્રોક્તાપેક્ષિકાધિકા

અથ અધિક-પ્રખરા, યથા-
પશ્ય ક્ષૌણી-ધરાદ્ ઉપૈતિ પુરતઃ કૃષ્ણો ભુજઙ્ગાગ્રણી-
સ્તૂર્ણં ભીરુભિર્ આલિભિઃ સમમ્ ઇતસ્ ત્વં યાહિ મન્ત્રોજ્ઝિતે ।
આચાર્યાહમ્ અટામિ ભોગિ-રમણી-વૃન્દસ્ય વૃન્દાટવીં
કિં નઃ કામિનિ કાર્મણેન વશતાં નીતઃ કરિષ્યત્ય્ અસૌ

અથ અધિક-મધ્યા-
આલીભિર્ મે ત્વમ્ અસિ વિદિતા પૂર્ણિમાયા પ્રદોષે
રોષેણાસૌ પ્રથયસિ કથં પાટવેનાવહિત્થામ્ ।
ધૃત્વા ધૂર્તે સહ-પરિજનાં મદ્-ગૃહે ત્વાં નિરુન્ધ્યાં
વર્ત્મ-પ્રેક્ષી ગુણયતુ સ તે જાગરં કુઞ્જ-રાજઃ

અથ અધિક-મૃદ્વી-
ન્યઞ્ચન્-મૂર્ધા સહ પરિજનૈર્ દૂરતો મા પ્રયાસી-
ર્મામ્ આલોક્ય પ્રિય-સખિ યતઃ પ્રેમ-પાત્રી મમાસિ ।
માલા મૌલૌ તવ પરિચિતા મત્-કલા-કૌશલાઢ્યા
દ્યૂતે જિત્વા દનુજ-દમનં યા ત્વયા સ્વીકૃતાસ્તિ

અથ સમા-ત્રિકમ્-
સામ્યં ભવેદ્ અધિકયોસ્ તથા લઘુ-યુગસ્ય ચ

તત્ર સમ-પ્રખરા-
ન ભવતિ તવ પાર્શ્વે ચેત્ સખી કાપિ માભૂત્
પરિહર હૃદિ કમ્પં કિં હરિસ્ તે વિધાતા ।
અહમ્ અતિચતુરાભિર્ વેષ્ટિતાલી-ઘટાભિઃ
પ્રિય-સખિ પુરતસ્ તે દુસ્તરા બાહુદાસ્મિ

અથ સમ-મધ્યા-
લોલે ન સ્પૃશ માં તવાલિક-તટે ધાતુર્ યદ્ આલક્ષ્યતે
ત્વં સ્પૃશ્યાસિ કથં ભુજઙ્ગ-રમણી દૂરાદ્ અતસ્ ત્યજ્યસે ।
ધિગ્ વામં વદસિ ત્વમ્ એવ કુહક-પ્રેષ્ઠાસિ ભોગાઙ્કિતે
યેનાદ્ય ચ્યુતકઞ્ચુકાઃ શુષિર્ અતઃસખ્યોઽપિ સર્પન્તિ તે

અથ સમ-મૃદ્વી-
પ્રત્યાખ્યાતુ સુહૃજ્જનઃ કથમ્ અયં તારાભિધત્તે ગિરં
પ્રાણાસ્ ત્વં હિ મમોચ્ચકૈર્ ઉરસિ શપે ધર્માય લીલાવતિ ।
કિન્તુ તામ્ અહમ્ અર્થયે પરમ્ ઇદં કલ્યાણિ તં વલ્લભં
સ્વીયં શાધિ યથા સ ગૌરિ સરલે કુર્યાજ્ જને ન ચ્છલમ્

યથા વા-
પ્રહિત્ય કઠિને નિજં પરિજનં મદાર્યા ત્વયા
નિકામમ્ ઉપજપ્યતાં કિમ્ ઉ વિભીષિકાડમ્બરૈઃ ।
વ્રજામિ રવિજા-તટે ગુરુ-ગિરા મૃષા-શઙ્કિનિ
પ્રદોષ-સમયે સમં સવયસા શિવાં સેવિતુમ્

અથ લઘુ-ત્રિકમ્-
લઘુર્ આપેક્ષિકી ચાત્યન્તિકી ચેતિ દ્વિધોદિતા

તત્ર આપેક્ષિકી લઘુઃ-
મધ્યે યૂથાધિનાથાનામ્ અપેક્ષ્યૈકતમામ્ ઇહ ।
યા સ્યાદ્ અન્યતમા ન્યૂના સા પ્રોક્તાપેક્ષિકી લઘુઃ

તત્ર લઘુ-પ્રખરા-
ત્વં મિથ્યા-ગુણ-કીર્તનેન ચટુલે વૃન્દાટવી-તસ્કરે
ગાઢં દેવિ નિબધ્ય માં કિમ્ અધુના તુષ્ટા તટસ્થાયસે ।
હૃત્વા ધૈર્ય-ધનાનિ હન્ત રભસાદ્ આચ્છિદ્ય હ્રી-વૈભવં
યેનાયં સખિ વઞ્ચિતોઽપિ બહુધા દુઃખી જનો વઞ્ચ્યતે

અથ લઘુ-મધ્યા-
ગોષ્ઠાધીશ-સુતસ્ય સા નવ-નવ-પ્રેષ્ઠસ્ય યાવદ્-દૃશોઃ
પન્થાનં વૃષભાનુજા સખિ વશીકારૌષ્ધિજ્ઞા યયૌ ।
તાવત્ ત્વય્ય્ અપિ કૂર્ક્ષમ્ અસ્ય બલવદ્-દાક્ષિણ્યમ્ એવેક્ષ્યતે
કા ચન્દ્રાવલિ એવિ દુર્ભગતયા દૂનાત્મનાં નઃ કથા

અથ લઘુ-મૃદ્વી-
અપસરણમ્ ઇતો નઃ સામ્પ્રતં સ્યાદ્
યદ્ અપિ હરિ-ચકોરં ચિત્રમ્ આલઓચયામઃ ।
કલયત સહચર્યઃ પર્યટદ્-ગૌર-દીપ્તિ-
સ્તટ-ભુવિ નવ-શોભાં સૌતિ ચન્દ્રાવલીયમ્

અથ આત્યન્તિકી લઘુઃ-
અન્યા યતોઽસ્તિ ન ન્યૂના સા સ્યાદ્ આત્યન્તિકી લઘુઃ ।
ત્રૈવિધ્ય-સમ્ભવેઽપ્ય્ અસ્યા મૃદુતૈવોચિતા ભવેત્

યથા-
નિજ-નિખિલ-સખીનામ્ આગ્રહેણાઘ-વૈરી
કથમ્ અપિ સ મયાદ્ય વ્યક્તમ્ આમન્ત્રિતોઽસ્તિ ।
ક્ષણમ્ ઉરુ-કરુણાભિઃ સંવરીતું ત્રપાં મે
મદ્-ઉદવસિત-લક્ષ્મીં ગોષ્ઠ-દેવ્યસ્ તનુધ્વમ્

ન સમા ન લઘુશ્ ચાદ્યા ભવેન્ નૈવાધિકાન્તિમા ।
અન્યાસ્ ત્રિધાધિકાશ્ ચ સ્યુઃ સમાશ્ ચ લઘવશ્ ચ તાઃ

વિનાત્યન્તાધિકાં તેન સર્વાસુ લઘુતા ભવેત્ ।
સર્વાસ્વ્ અધિકતા ચ સ્યાદ્ વિનૈવાત્યન્તિકીં લઘુમ્

આદ્યૈકૈવાન્તિમા દ્વેધા મધ્યસ્થા નવધોદિતાઃ ।
ઇત્ય્ અસૌ યૂથનાથાનાં ભિદા દ્વાદશધોદિતા