Ujjvalanīlamaṇi · Chapter 5

iti śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇau
śrī-rādhā-prakaraṇam
||4||
(5)
atha nāyikā-bheda-prakaraṇam
yūthe'py avāntara-gaṇās teṣu ca kaścid gaṇas tri-caturābhiḥ |
iha pañca-ṣābhir anyaḥ saptāṣṭābhis tathety ādyāḥ

nāsau nāṭye rase mukhye yat paroḍhā nigadyate |
tat tu syāt prākṛta-kṣudra-nāyikādy-anusārataḥ

tathā coktam-
neṣṭā yad aṅgini rase kavibhir paroḍhā
tad gokulāmbujadṛśāṃ kulam antarena |
āśāṃsayā rasavidher avatāritānāṃ
kaṃsāriṇā rasikamaṇḍalaśekhareṇa

vrajendra-nandanatvena suṣṭhu niṣṭhām upeyayuḥ |
yāsāṃ bhāvasya sā mudrā sad-bhaktair api durgamā

yathā lalita-mādhave (6.14)-
gopīnāṃ paśupendra-nandana-juṣo bhāvasya kas tāṃ krtī
vijñātuṃ kṣamate durūha-padavī-sañcāriṇaḥ prakriyām |
āviṣkurvati vaiṣṇavīm api tanuṃ tasmin bhujair jiṣṇubhi*
ryāsāṃ hanta caturbhir adbhuta-ruciṃ rāgodayaḥ kuñcati

bhujā-catuṣṭayaṃ kvāpi narmaṇā darśayann api |
vṛndāvaneśvarī-premṇā dvibhujaḥ kriyate hariḥ

yathā-
rāsārambha-vidhau nilīya vasatā kuñje mṛgākṣī-gaṇair
dṛṣṭaṃ gopayituṃ svam uddhura-dhiyā yā suṣṭhu sandarśitā |
rādhāyāḥ praṇayasya hanta mahimā yasya śriyā rakṣituṃ
sā śakyā prabhaviṣṇunāpi hariṇā nāsīc catur-bāhutā

api ca-
sāmānyāyā rasābhāsa-prasaṅgāt tādṛg apy asau |
bhāva-yogāt tu sairindhrī parakīyaiva sammatā

yathā ca prāñcaḥ (śṛṅgāra-tilake 1.62,64)-
sāmānyā vanitā veśyā sā dravyaṃ param icchatā |
guṇa-hīne ca na dveṣo nānurāgo guṇiny api |
śṛṅgārābhāsa etāsu na śṛṅgāraḥ kadācana

iti |
svakīyāś ca paroḍhāś ca yā dvidhā parikīrtitāḥ |
mugdhā madhyā pragalbheti pratyekaṃ tās tridhā matāḥ

bheda-trayam idaṃ kaiścit svīyāyā eva varṇitam |
tathāpi sat-kavi-granthe dṛṣṭatvāt tad-anādṛtam

tathā prācīnaiś coktam-
udāhṛti-bhidāṃ kecit sarvāsām eva tanvate |
tās tu prāyeṇa dṛśyante sarvatra vyavahārataḥ

iti |
tatra mugdhā-
mugdhā nava-vayaḥ-kāmā ratau vāmā sakhī-vaśā |
rati-ceṣṭāsu sa-vrīḍa-cāru-gūḍha-prayatna-bhāk

kṛtāparādhe dayite bāṣpa-ruddhāvalokanā |
priyāpriyoktau cāśaktā māne ca vimukhī sadā

tatra nava-vayāḥ-
viramati śaiśava-śiśire, praviśati yauvana-madhau viśākhāyāḥ |
dīvyati locana-kamalaṃ, vadana-sudhāṃśuś ca visphurati

yathā vā-
bālya-dhvānta sakhe prayāhi tarasā rādhā-vapur dvīpata-
stāruṇya-dyumaṇer yad eṣa vijayārambhaḥ puro jṛmbhate |
kṛṣṇa-vyomni rucir darottaralatā tārā-dyutau kāpy uraḥ-
pūrvādrau suṣamonnatiḥ smita-kalā paśyādya vaktrāmbuje

nava-kāmā, yathā-
bāle kaṃsa-bhidaḥ smarotsava-rase prastūyamāne chalāt
prauḍhābhīra-vadhūbhir ānata-mukhī tvaṃ karṇam adhyasyasi |
savyājaṃ vana-mālikā-viracane'py ullāsam ālambase
raṅgaḥ ko'yam avātarad vada sakhi svānte navīnas tava

ratau vāmā, yathā-
nava-bālikāsmi kuru narma nedṛśaṃ
padavīṃ vimuñca śikhi-piñcha-śekhara |
viracanti paśya paṭavas taṭīm imā-
maravinda-bandhu-duhitur nata-bhruvaḥ

yathā vā-
yamunā-puline vilokanān me
calitāṃ smera-sakhī-gṛhīta-hastām |
ayi muñca karaṃ mameti kañjad-
vacanāṃ khañjana-locanāṃ smarāmi

sakhī-vaśā-
vraja-rāja-kumāra karkaśe
sukumārīṃ tvayi nārpayāmy amum |
kalabhendra-kare navodayāṃ
nalinīṃ kaḥ kurute janaḥ kṛtī

yathā vā-
na svīkṛtā sakhi mayā srag ihāsti kaundī
kiṃ dīrgha-roṣa-vikaṭāṃ bhru-kuṭīṃ tanoṣi |
kṣipteyam atra mama maṇḍana-peṭikāyāṃ
ced vṛndayā caṭulayā kim ahaṃ kariṣye

savrīḍa-rata-prayatnā, yathā-
dvitrāṇy etya padāni kuñja-vasater dvāre vilāsonmukhī
sadyaḥ kampa-taraṅgad-aṅga-latikā tiryag-vivṛttā hriyā |
bhūyaḥ snigdha-sakhī-girāṃ parimalais talpāntam āseduṣī
svāntaṃ hanta jahāra hāri-hariṇī-netrā mama śyāmalā

roṣa-kṛta-bāṣpa-maunā, yathā-
siddhāparādham api śuddha-manāḥ sakhī me
tvāṃ vakṣyate katham adakṣiṇam akṣameva |
nemāṃ viḍambaya kadamba-vanī-bhujaṅga
vaktraṃ pidhāya kurutām iyam aśru-mokṣam

atha māne vimukhī-
mṛdvī tathākṣamā ceti sā māne vimukhī dvidhā

tatra mṛdvī, yathā rasa-sudhākāre (1.44)-
vyāvṛtti-kramaṇodyame'pi padayoḥ pratyudgatau vartanaṃ
bhrūbhedo'pi tad īkṣaṇa-vyasaninā vyasmāri me cakṣuṣā |
cāṭūktāni karoti dagdha-rasanā rukṣākṣre'py udyatā
sakhyaḥ kiṃ karavāṇi māna-samaye saṅghāta-bhedo mama

akṣamā, yathā-
ābhīra-paṅkaja-dṛśāṃ bata sāhasikyaṃ
yā keśave kṣaṇam api praṇayanti mānam |
māneti varṇa-yugale'pi mama prayāte
karṇāṅganaṃ vahati vepathum antarātmā

atha madhyā-
samāna-lajjā-madanā prodyat-tāruṇya-śālinī |
kiñcit-pragalbha-vacanā mohānta-surata-kṣamā |
madhyā syāt komalā kvāpi māne kutrāpi karkaśā

tatra samāna-lajjā-madanā, yathā-
vikirati kila kṛṣṇe netra-padmaṃ satṛṣṇe
namayati mukham antaḥ-smeram āvṛtya rādhā |
nidadhati dṛśam asminn anyataḥ prekṣate'muṃ
tad api sarasijākṣī tasya modaṃ vyatānīt

prodyat-tāruṇya-śālinī, yathā-
bhruvor vikṣepas te kavalayati mīna-dhvaja-dhanuḥ-
prabhārambhaṃ rambhā-śriyam upahasaty uru-yugalam |
kuca-dvandvaṃ dhatte ratha-caraṇa-yūnor vilasitaṃ
varorūṇāṃ rādhe taruṇimani cūrāmaṇir asi

kiñcit-pragalbhoktiḥ, yathoddhava-sandeśe (54)-
mad-vaktrāmbhoruha-parimalonmatta-sevānubandhe
patyuḥ kṛṣṇa-bhramara kuruṣe kiṃtarām antarāyam |
tṛṣṇābhis tvam yadi kala-ruta-vyagra-cittas tadāgre
puṣpaiḥ pāṇḍu-cchavim aviralair yāhi puṃnāga-kuñjam

mohānta-surata-kṣamā, yathā-
śrama-jala-niviḍāṃ nimīlitākṣīṃ
ślatha-cikurām anadhīna-bāhu-vallīm |
mudita-manasam asmṛtānya-bhāvāṃ
rati-śayane niśi gopikāṃ smarāmi

māne komalā, yathā-
prāṇās tvam eva kim iva tvayi gopanīyaṃ
mānāya keśi-mathane sakhi nāsmi śaktā |
ehi prayāva ravijā-taṭa-niṣkuṭāya
kalyāṇi phulla-kusumāvacaya-cchalena

māne karkaśā, yathā vidagdha-mādhave (5.30)-
mudhā mānonnāhād glapayasi kim aṅgāni kaṭhine
ruṣaṃ dhatse kiṃvā priya-parijanābhyarthana-vidhau |
prakāmaṃ te kuñjālaya-gṛha-patis tāmyati puraḥ
kṛpā-lakṣmīvantaṃ caṭulaya dṛgantaṃ kṣaṇam iha

tridhāsau māna-vṛtteḥ syād dhīrādhīrobhayātmikā

tatra dhīra-madhyā-
dhīrā tu vakti vakroktyā sotprāsaṃ sāgasaṃ priyam

yathā-
svāmin yuktam idaṃ tavāñjana-navālakta-dravaiḥ sarvataḥ
saṃkrāntair dhṛta-nīla-lohita-tanor yac candralekhā-dhṛtiḥ |
ekaṃ kintv avalocayāmy anucitaṃ haṃho paśūnāṃ pate
dehārdhe dayitāṃ vahan bahumatām atrāsi yan nāgataḥ

atha adhīra-madhyā-
adhīrā paruṣair vākyair nirasyed vallabhaṃ ruṣā

yathā-
uttuṅga-stana-maṇḍalī-sahacaraḥ kaṇṭhe sphurann eṣa te
hāraḥ kaṃsaripo kṣapā-vilasitaṃ niḥsaṃśayaṃ śaṃsati |
dhūrtābhīra-vadhū-pratārita-mate mithyā-kathā-ghargharī-
jhaṅkāronmukhara prayāhi tarasā yuktātra nāvasthitiḥ

atha dhīrādhīra-madhyā-
dhīrādhīra tu vakroktyā sa-bāṣpaṃ vadati priyam

yathā-
gopendranandana na rodaya yāhi yāhi
sā te vidhāsyati ruṣaṃ hṛdayādhidevī |
tvan-mauli-mālya-hṛta-yāvaka-paṅkam asyāḥ
pāda-dvayaṃ punar anena vibhūṣayādya

yathā vā-
tām eva pratipadya kāma-varadāṃ sevasva devīṃ sadā
yasyāḥ prāpya mahā-prasādam adhunā dāmodarāmodase |
pādālaktacitaṃ śiras tava mukhaṃ tāmbūla-śeṣojjvalaṃ
kaṇṭhaś cāyam uroja-kuṭmala-suhṛn-nirmālya-mālyāṅkitaḥ

sarva eva rasotkarṣo madhyāyām eva yujyate |
yad asyāṃ vartate vyaktā maugdhya-prāgalbhyayor yutiḥ

atha pragalbhā-
pragalbhā pūrṇa-tāruṇyā madāndhoru-ratotsukā |
bhūri-bhāvodgamābhijñā rasenākrānta-vallabhā |
atiprauḍhokti-ceṣṭāsau māne cātyanta-karkaśā

tatra pūrṇa-tāruṇyā, yathā-
muṣṇāti stana-yugmam abhram upateḥ kumbha-sthalī-vibhramaṃ
visphāraṃ ca nitamba-maṇḍalam idaṃ rodhaḥ-śriyaṃ luṇṭhati |
dvandvaṃ locanayoś ca lola-śapharī-visphūrjitaṃ spardhate
tāruṇyāmṛta-sampadā tvam adhikaṃ candrāvali kṣālitā

atha madāndhā-
niṣkrānte rati-kuñjataḥ parijane śayyām avāpayya māṃ
svairaṃ gauri riraṃsayā mayi dṛśaṃ dīrghāṃ kṣipaty acyute |
sadyaḥ-prodyad-uru-pramoda-laharī-vismāritātma-sthiti-
rnāhaṃ tatra vidāmbabhūva kim abhūt kṛtyaṃ kilātaḥparam

uru-ratotsukā, yathā-
udañcad-vaiyātyāṃ pṛthu-nakha-padākīrṇa-mithunāṃ
skhalad-barhākalpāṃ dalad-amala-guñjā-maṇisarām |
mamānaṅga-krīḍāṃ sakhi valaya-riktī-kṛta-karāṃ
manas tām evoccair maṇita-ramaṇīyāṃ mṛgayate

bhūri-bhāvodgamābhijñā-
sāci-preṅkhad-apāṅga-śṛṅkhala-śikhā visphārita-bhrū-latā
sākūta-smita-kuḍmalāvṛta-mukhī protkṣipta-romāṅkurā |
kuñje guñja-dalau virājasi cirāt kūjad-vipañcī-svarā
baddhuṃ bandhura-gātri kṛṣṇa-hariṇaṃ śaṅke tvam ākāṅkṣasi

rasākrānta-vallabhā, yathā-
avacinu kusumāni prekṣya cāruṇy araṇye
viracaya punar ebhir maṇḍanāny ujjvalāni |
madhumathana mad-aṅge kalpayākalpam etai-
ryuvatiṣu mama bhīmaṃ rautu saubhāgya-bherī

atiprauḍhoktiḥ, yathā padyāvalyāṃ (280)-
kākuṃ karoṣi gṛha-koṇa-karīṣa-puñja-
gūḍhāṅga kiṃ nanu vṛthā kitava prayāhi |
kutrādya jīrṇa-taraṇi-bhramaṇātibhīta-
gopāṅganā-gaṇa-viḍambana-cāturī te

atiprauḍha-ceṣṭā, yathā-
sakhyās tavānaṅga-raṇotsave'dhunā
nanarta muktā-latikā stanopari |
utplutya yasyāḥ sakhi nāyakaś calo
dhīraṃ muhur me prajahāra kaustubham

māne'tyanta-karkaśā, yathā uddava-sandeśe (53)-
medinyāṃ te luṭhati dayitā mālatī mlāna-puṣpā
tiṣṭhan dvāre ramaṇi vimanāḥ khidyate padmanābhaḥ |
tvaṃ connidrā kṣapayasi niśām rodayantī vayasyā
māne kas te nava-madhurimā taṃ tu nālokayāmi

māna-vṛtteḥ pragalbhāpi tridhā dhīrādi-bhedataḥ

tatra dhīra-pragalbhā-
udāste surate dhīrā sāvahitthā ca sādarā

yathā-
devī nādya mayārciteti na hare tāmbūlam āsvāditaṃ
śilpaṃ te paricitya tapsyati gṛhīty aṅgī kṛtā na srajaḥ |
āhūtāsmi gṛhe vrajeśitur iti kṣipraṃ vrajantyā vaca-
stasyāśrāvi na bhadrayeti vinayair mānaḥ pramāṇīkṛtaḥ

yathā vā-
kaṇṭhe nādya karomi durvrata-hatā ramyām imāṃ te srajaṃ
vaktuṃ suṣṭhu na hi kṣamāsmi kaṭhinair maunaṃ dvijair grāhitā |
kā tvāṃ projjhya calet khaleyam aciraṃ śvaśrūr na ced āhvaye-
ditthaṃ pālikayā harau vinayato manyur gabhīrīkṛtaḥ

yathā vā-
kucālambhe pāṇir na hi mama bhavatyā vighaṭito
muhuś cumbārambhe mukham api na sācīkṛtam abhūt |
parīrambhe candrāvali na ca vapuḥ kuñcitam idaṃ
kva labdhā mānasya sthitir iyam anālokita-carī

atha adhīra-pragalbhā-
santarjya niṣṭhuraṃ roṣād adhīrā tāḍayet priyam

yathā-
mugdhāḥ kaṃsaripo vayaṃ racayituṃ jānīmahe nocitaṃ
tāṃ nīti-krama-kovidāṃ priya-sakhīṃ vandemahi śyāmalām |
mallī-dāmabhir ucchalan-madhukaraiḥ saṃyamya kaṇṭhe yayā
sākṣepaṃ cakitekṣaṇas tvam asakṛt karṇotpalais tāḍyase

atha dhīrādhīra-pragalbhā-
dhīrādhīra-guṇopteā dhīrādhīreti kathyate

yathā-
sphurati na mama jātu krodha-gandho'pi citte
vratam anu gahanābhūt kintu maune manīṣā |
aghahara laghu yāhi vyāja āstāṃ yad etāḥ
kusuma-rasanayā tvāṃ bandhum icchanti sakhyaḥ

yathā vā-
kṛtāgasi harau puraḥ sphurati taṃ bhramad-bhrū-latā
titāḍayiṣur uddhurā śruti-taṭād vikṛṣyotpalam |
na tena tam atāḍayat kim api yāhi yāhīti sā
bruvaty ajani maṅgalā sakhi paraṃ parāñcan-mukhī

kiśorikāṇām apy āsām ākṛteḥ prakṛter api |
prāgalbhyād iva kāsāṃcit pragalbhātvam udīryate

madhyā tathā pragalbhā ca dvidhā sā paribhidyate |
jyeṣṭhā cāpi kaniṣṭhā ca nāyaka-praṇayaṃ prati

yathā-
supte prekṣya pṛthak puraḥ priyatame tatrārpayan puṣpajaṃ
līlāyā nayanāñcale kila rajaś cakre prabodhodyamam |
kṛṣṇaḥ śītala-tāla-vṛnta-racanopāyena paśyāgrata-
stārāyāḥ praṇayād iva praṇayate nidrābhivṛddhi-kramam

yathā vā-
dīvyantyau dayite samīkṣya rabhasād akṣais tryahātma-glahai-
rgaurīṃ ghūrṇitayopadiśya hitavad-dāya-prayogaṃ bhruvā |
tasyās tūrṇam upārjayann iva jayaṃ śikṣā-vaśenācyutaḥ
śyāmām eva cakāra dhūrta-nagarī-saṅketa-vij jitvarām

kācit kāñcid apekṣya syāj jyeṣṭhety āpekṣikī bhidā |
ato bheda-dvayam idaṃ na kṛtaṃ gaṇanāntare

kanyā mugdhaiva sā kintu svīyānyoḍhe ubhe budhaiḥ |
mugdhā-madhyādibhedena ṣaḍ-bhede parikīrtite

madhyā-prauḍhe dviṣaḍ-bhede prokte dhīrādi-bhedataḥ |
kanyā svīyā paroḍheti mugdhā ca trividhā matā |
iti tāḥ kīrtitā pañcadaśa bhedā ihākhilāḥ

athāvasthāṣṭakaṃ sarva-nāyikānāṃ nigadyate |
tatrābhisārikā vāsa-sajjā cotkaṇṭhitā tathā

khaṇḍitā vipralabdhā ca kalahāntaritāpi ca |
proṣita-preyasī caiva tathā svādhīna-bhartṛkā

tatra abhisārikā, yathā-
yābhisārayate kāntaṃ svayaṃ vābhisaraty api |
sā jyotsnī tāmasī yāna-yogya-veṣābhisārikā

lajjayā svāṅga-līneva niḥśabdākhila-maṇḍanā |
kṛtāvaguṣṭhā snigdhaika-sakhī-yuktā priyaṃ vrajet

tatra abhisārayitrī, yathā-
jānīte na harir yathā mama manaḥ-kandarpa-kaṇḍūm imāṃ
māṃ prītyābhisaraty ayaṃ sakhi yathā kṛtvā tvayi prārthanām |
cāturyaṃ tarasā prasāraya tathā sasneham āsādya taṃ
yāvat prāṇaharo na candrahatakaḥ prācī-mukhaṃ cumbati

atha jyotsnyāṃ svayam abhisārikā, yathā-
indus tundila-maṇḍalaṃ praṇayate vṛndāvane candrikāṃ
sāndrāṃ sundari nandano vraja-pates tvad vīthim udvīkṣate |
tvaṃ candrāñcita-candanena khacitā kṣaumeṇa cālaṅkṛtā
kiṃ vartmany aravinda-cāru-caraṇa-dvandvaṃ na sandhitsasi

tāmasyāṃ, yathā vidagdha-mādhave (4.22)-
timira-masibhiḥ saṃvītāṅgyaḥ kadamba-vanāntare
sakhi baka-ripuṃ puṇyātmānaḥ saranty abhisārikāḥ |
tava tu parito vidyud-varṇās tanu-dyuti-sūcayo
hari hari ghana-dhvāntānyetāḥ svavairiṇi bhindate

atha vāsaka-sajjā-
svavāsaka-vaśāt kānte sameṣyati nijaṃ vapuḥ |
sajjī-karoti gehaṃ ca yā sā vāsaka-sajjikā

ceṣṭā cāsyāḥ smara-krīḍā-saṅkalpo vartma-vīkṣaṇam |
sakhī-vinoda-vārttā ca muhur dūti-kṣaṇādayaḥ

yathā-
rati-krīḍā-kuñjaṃ kusuma-śayanīyojjvala-ruciṃ
vapuḥ sālaṅkāraṃ nijam api vilokya smita-mukhī |
muhur dhyāyaṃ dhyāyaṃ kim api hariṇā saṅgama-vidhiṃ
samṛddhyantī rādhā madana-mada-mādyan matir abhūt

atha utkaṇṭhitā-
anāgasi priyatame cirayaty utsukā tu yā |
virahotkaṇṭhitā bhāva-vedibhiḥ sā samīritā

asyās tu ceṣṭā hṛt-tāpo vepathur hetu-tarkaṇam |
aratir vāṣpa-mokṣaṇ ca svāvasthā-kathanādayaḥ

yathā-
sakhi kim abhavad baddho rādhā-kaṭākṣa-guṇair ayaṃ
samaram athavā kiṃ prārabdhaṃ surāribhir uddhuraiḥ |
ahaha bahulāṣṭamyāṃ prācī-mukhe'py udite vidhau
vidhu-mukhi! na yan māṃ sasmāra vrajeśvara-nandanaḥ

vāsa-sajjā-daśāśeṣe mānasya viratāv api |
pāratantrye tathā yūnor utkaṇṭhā syād asaṅgamāt

atha vipralabdhā-
kṛtvā saṅketam aprāpte daivāj jīvita-vallabhe |
vyathamānāntarā proktā vipralabdhā manīṣibhiḥ |
nirveda-cintā-khedāśru-mūrcchā-niḥśvasitādi-bhāk

yathā-
vindati sma divam indur indirā-
nāyakena sakhi vañcitā vayam |
kurmahe kim iha śādhi sādaraṃ
drāg iti klamam agān mṛgekṣaṇā

ullaṅghya samayaṃ yasyāḥ preyān anyopabhogavān |
bhoga-lakṣmāṅkitaḥ prātarāgacchet sā hi khaṇḍitā |
eṣā tu roṣa-niḥśvāsa-tūṣṇīṃ-bhāvādi-bhāg bhavet

yathā-
yāvair dhūmalitaṃ śiro bhuja-taṭīṃ tāṭaṅka-mudrāṅkitāṃ
saṃkrānta-stana-kuṅkumojjvalam uro mālāṃ parimlāpitām |
ghūrṇā-kuḍmalite dṛśau vraja-pater dṛṣṭvā prage śyāmalā
citte rudra-guṇaṃ mukhe tu sumukhī bheje munīnāṃ vratam

atha kalahāntaritā-
yā sakhīnāṃ puraḥ pāda-patitaṃ vallabhaṃ ruṣā |
nirasya paścāt tapati kalahāntaritā hi sā |
asyāḥ pralāpa-santāpa-glāni-niḥśvasitādayaḥ

yathā-
srajaḥ kṣiptā dūre svayam upahṛtāḥ keśi-ripuṇā
priya-vācas tasya śruti-parisarānte'pi na kṛtāḥ |
namann eṣa kṣauṇī-viluṭhita-śikhaṃ praikṣi na mayā
manas tenedaṃ me sphuṭati puṭapākārpitam iva

atha proṣita-bhartṛkā-
dūra-deśaṃ gate kānte bhavet proṣita-bhartṛkā |
priya-saṃkīrtanaṃ dainyam asyās tānava-jāgarau |
mālinyam anavasthānaṃ jāḍya-cintādayo matāḥ

yathā-
vilāsī svacchandaṃ vasati mathurāyāṃ madhu-ripu-
rvasantaḥ santāpaṃ prathayati samantād anupadam |
durāśeyaṃ vairiṇy ahaha mad-abhīṣṭodyama-vidhau
vidhatte pratyūhaṃ kim iha bhavitā hanta śaraṇam

atha svādhīna-bhartṛkā-
svāyattāsanna-dayitā bhavet svādhīna-bhartṛkā |
salilāraṇya-vikrīḍā-kusumāvacayādi-kṛt

yathā-
mudā kurvan patrāṅkuram anupamaṃ pīna-kucayoḥ
śruti-dvandve gandhāhṛta-madhupam indīvara-yugmam |
sakhelaṃ dhammillopari ca kamalaṃ komalam asau
nirābādhāṃ rādhāṃ ramayati ciraṃ keśi-damanaḥ

yathā vā, śrī-gīta-govinde (12.25)-
racaya kucayoś citraṃ patraṃ kuruṣva kapolayo-
rghaṭaya jaghane kāñcīṃ mugdha-srajā kavari-bharaṃ |
kalaya valaya-śreṇīṃ pāṇau pade maṇi-nūpurā-
viti nigaditaḥ prītaḥ pitāmbaro'pi tathākarot

ced iyaṃ preyasā hātuṃ kṣaṇam apy atiduḥśakā |
parama-prema-vaśyatvān mādhavīti tadocyate

hṛṣṭāḥ svādhīna-patikā-vāsasajjābhisārikāḥ |
maṇḍitāś ca parāḥ pañca khinnā maṇḍana-varjitāḥ |
vāma-gaṇḍāśrita-karāś cintā-santapta-mānasāḥ

uttamā madhyamā cātra kaniṣṭhā ceti tās tridhā |
vrajendranandane prema-tāratamyena kīrtitāḥ

bhāvaḥ syād uttamādīnāṃ yasyā yāvān priye harau |
tasyāpi tasyāṃ tāvān syād iti sarvatra yujyate

tatra uttamā, yathā-
kartuṃ śarma kṣaṇikam api me sādhyam ujjhaty aśeṣaṃ
cittotsaṅge na bhajati mayā datta-khedāpy asūyām |
śrutvā cāntarvidalati mṛṣāpy ārti-vārtā-lavaṃ me
rādhā mūrdhany akhila-sudṛśāṃ rājate sad-guṇena

madhyamā, yathā-
durmānam eva mananā bahu mānayantī
kiṃ jñāta-kṛṣṇa-hṛdayārtir api prayāsi |
raṅge taraṅgam akhilāṅgi varāṅganānāṃ
nāsau priye sakhi bhavaty anurāga-mudrā

kaniṣṭhā, yathā-
danujabhid-abhisāra-prastutau vṛṣṭim ugrāṃ
jana-gamana-virāmād uccakaiḥ stauṣi tuṣṭā |
kathaya katham idānīṃ jṛmbhite megha-ḍimbhe
kutukini bata kuñje prasthitau mantharāsi

pūrvaṃ yāḥ pañcadaśadhā proktās tāsāṃ śataṃ tathā |
viṃśatiś cābhir atra syād avasthābhiḥ kilāṣṭabhiḥ

punaś ca tri-vidhair ebhiḥ prabhedair uttamādibhiḥ |
triśatī spaṣṭam uktātra ṣaṣṭyā yuktā manīṣibhiḥ

kiṃ ca-
yathā syur nāyakāvasthā nikhilā eva mādhave |
tathaitā nāyikāvasthā rādhāyāṃ prāyaśo matāḥ