Ujjvalanīlamaṇi · Chapter 4

iti śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇau śrī-hari-priyā-prakaraṇam ||3||
(4)
atha śrī-rādhā-prakaraṇam
tatrāpi sarvathā śreṣṭhe rādhā-candrāvalīty ubhe |
yūthayos tu yayoḥ santi koṭi-saṅkhyā mṛgīdṛśaḥ

abhūd ākulito rāsaḥ pramadā-śata-koṭibhiḥ |
puline yāmune tasminn ity eṣāgamikī prathā

tayor apy ubhayor madhye rādhikā sarvathādhikā |
mahā-bhāva-svarūpeyaṃ guṇair ativarīyasī

gopālottara-tāpanyāṃ yad gāndharveti viśrutā |
rādhety ṛk-pariśiṣṭe ca mādhavena sahoditā |
atas tadīya-māhātmyaṃ pādme devarṣiṇoditam

tathā hi-
yathā rādhā priyā viṣṇos tasyāḥ kuṇḍaṃ priyaṃ tathā |
sarva-gopīṣu saivaikā viṣṇor atyanta-vallabhā

hlādinī yā mahā-śaktiḥ sarva-śakti-varīyasī |
tat-sāra-bhāva-rūpeyam iti tantre pratiṣṭhitā

suṣṭhu-kānta-svarūpeyaṃ sarvadā vārṣabhānavī |
dhṛta-ṣoḍaśa-śṛṅgārā dvādaśābharaṇānvitā

tatra suṣṭhu-kānta-svarūpā, yathā śrī-kṛṣṇa-vākyam---
kacās tava sukuñcitā mukham adhīra-dīrghekṣaṇaṃ
kaṭhora-kuca-bhāg-uraḥ kraśima-śāli madhya-sthalam |
nate śirasi dorlate karaja-ratna-ramyau karau
vidhūnayati rādhike tri-jagad eṣa rupotsavaḥ

atha dhṛta-ṣoḍaśa-śṛṅgārā-
snātā nāsāgra-jāgran-maṇi-rasita-paṭā sūtriṇī baddha-veṇī
sottaṃsā carcitāṅgī kusumita-cikura sragviṇī padma-hastā |
tāmbūlāsyoru-bindu-stavakita-cibukā kajjalākṣī sucitrā
rādhālaktojjvalāṅghriḥ sphuriti tilakinī ṣoḍaśā-kalpinīyam

atha dvādaśābharaṇāśritā-
divyaś cūḍā-maṇīndraḥ puraṭa-viracitāḥ kuṇḍala-dvandva-kāñci-
niṣkāś cakrī-śalākā-yuga-valaya-ghaṭāḥ kaṇṭha-bhūṣormikāś ca |
hārās tārānukāra bhuja-kaṭaka-tulākoṭayo ratna-k ptās
tuṅgā pādāṅgurīya-cchavir iti ravibhir bhūṣaṇair bhāti rādhā

|
atha vṛndāvaneśvaryāḥ kīrtyante pravarā guṇāḥ |
madhureyaṃ nava-vayāś calāpāṅgojjvala-smitā

cāru-saubhāgya-rekhāḍhyā gandhonmādita-mādhavā |
saṅgīta-prasarābhijñā ramya-vāṅ narma-paṇḍitā

vinītā karuṇā-pūrṇā vidagdhā pāṭavānvitā |
lajjā-śīlā sumaryādā dhairya-gāmbhīrya-śālinī

suvilāsā mahābhāva-paramotkarṣa-tarṣiṇī |
gokula-prema-vasatir jagac-chreṇī-lasad-yaśāḥ

gurv-arpita-guru-snehā sakhī-praṇayitā-vaśā |
kṛṣṇa-priyāvalī-mukhyā santatāśrava-keśavā |
bahunā kiṃ guṇās tasyāḥ saṅkhyātītā harer iva

ity aṅgokti-manaḥ-sthās te para-sambandha-gās tathā |
guṇā vṛndāvaneśvaryā iha proktāś caturvidhāḥ

mādhuryaṃ cārutā navyaṃ vayaḥ kaiśora-madhyamam |
saubhāgya-rekhā pādādi-sthitāś candra-kalādayaḥ

sādhumārgād acalanaṃ maryādety uditaṃ budhaiḥ |
lajjābhijātya-śīlādyair dhairyaṃ duḥkha-sahiṣṇutā

vyaktatvāl lakṣitatvāc ca nānyeṣāṃ lakṣaṇaṃ kṛtam

tatra madhurā, yathā vidagdha-mādhave (1.32)-
balād akṣṇor lakṣmīḥ kavalayati navyaṃ kuvalayaṃ
mukhollāsaḥ phullaṃ kamala-vanam ullaṅghayati ca |
daśāṃ kaṣṭām aṣṭā-padam api nayaty āṅgika-rucir
vicitraṃ rādhāyāḥ kim api kila rūpaṃ vilasati

atha nava-vayāḥ-
śroṇiḥ syandanatāṃ kṛśodari kuca-dvandvaṃ kramāc cakratāṃ
bhrūś cāpa-śriyam īkṣaṇa-dvayam idaṃ yāty āśugatvaṃ tava |
saināpatyam ataḥ pradāya bhuvi te kāmaḥ paśūnāṃ patiṃ
dhunvan jitvara-māninaṃ tvayi nijaṃ sāmrājya-bhāraṃ nyadhāt

atha capalāpāṅgī-
taḍid-aticalatāṃ te kiṃ dṛgantād apāṭhīd
vidhu-mukhi taḍito vā kiṃ tavāyaṃ dṛgantaḥ |
dhruvam iha gurutābhūt tvad-dṛg-antasya rādhe
varam atijavināṃ me yena jigye mano'pi

atha ujjvala-smitā-
tava vadana-vidhau vidhauta-madhyāṃ
smita-sudhayādhara-lekhikām udīkṣya |
sakhi laghur aghabhic-cakora-varyaḥ
pramada-madoddhura-buddhir ujjihīte

atha cāru-saubhāgya-rekhāḍhyā-
aghahara bhaja tuṣṭiṃ paśya yaccandralekhā-
valayakusumavallīkuṇḍalākārabhāgbhiḥ |
abhidadhati nilīnāmatra saubhāgyarekhā-
vitatibhiranuviddhāḥ suṣṭhu rādhāṃ padāṅkāḥ

atha gandhonmādita-mādhavā-
vallī-maṇḍala-pallavālibhir itaḥ saṅgopanāyātmano
mā vṛndāvana-cakravartini kṛthā yatnaṃ mudhā mādhavi |
bhrāmyadbhiḥ sva-virodhibhiḥ parimalair unmādanaiḥ sūcitāṃ
kṛṣṇas tāṃ bhramādhipaḥ sakhi dhuvan dhūrto dhruvaṃ dhāsyati

atha saṅgīta-prasarābhijñā-
kṛṣṇa-sāra-hara-pañcama-svare
muñca gīta-kutukāni rādhike |
prekṣate'tra hariṇānudhāvitāṃ
tvāṃ na yāvad atiroṣaṇaḥ patiḥ

atha ramya-vāk-
suvadane vadane tava radhike
sphurati keyam ihākṣara-mādhurī |
vikalatāṃ labhate kila kokilaḥ
sakhi yayādya sudhāpi mudhārthatām

atha narma-paṇḍitā-
vaṃśyās tvam upādhyāyaḥ
kim upādhyāyī tavātra vaṃśī vā |
kula-yuvati-dharma-haraṇād
asti yayor nāparaṃ karma

yathā vā-
deva prasīda vṛṣa-vardhana puṇya-kīrte
sādhvī-gaṇa-stana-śivārcana-nitya-pūta |
nirmañchanaṃ tava bhaje ravi-pūjanāya
snātāsmi hanta mama na spṛśa na spṛśāṅgam

atha vinītā-
api gokule prasiddhā bhrū-bhramibhiḥ parijanair niṣiddhāpi |
pīṭhaṃ mumoca rādhā bhadrikām api dūrataḥ prekṣya

yathā vā, vidagdha-mādhave (5.15)-
bhūyo bhūyaḥ kali-vilasitaiḥ sāparādhāpi rādhā
ślāghyenāhaṃ yad agharipuṇā bāḍham aṅgīkṛtāsmi |
tatra kṣāmodari kim aparaṃ kāraṇaṃ vaḥ sakhīnāṃ
dattāmodāṃ praguṇa-karuṇā-mañjarīm antareṇa

atha karuṇā-pūrṇā-
tārṇa-sūci-śikhayāpi tarṇakaṃ
viddha-vaktram avalokya sāsrayā |
lipyate kṣatam avāpta-bādhayā
kuṅkumena kṛpayāsya rādhayā

atha vidagdhā-
ācāryā dhātu-citre pacana-viracanā-cāturī-cāru-cittā
vāg-yuddhe mugdhayantī gurum api ca girāṃ paṇḍitā mālya-gumphe |
pāṭhe śārī-śukānāṃ paṭur ajitam api dyūta-keliṣu jiṣṇur
vidyā-vidyoti-buddhiḥ sphurati rati-kalā-śālinī rādhikeyam

atha pāṭavānvitā, yathā vidagdha-mādhave (3.3)-
chinnaḥ priyo maṇisaraḥ sakhi mauktikāni
vṛttāny ahaṃ vicinuyām iti kaitavena |
mugdhaṃ vivṛtya mayi hanta dṛganta-bhaṅgīṃ
rādhā guror api puraḥ praṇayād vyatānīt

atha lajjā-śīlā-
vraja-narapati-sūnur dulrabhālokano'yaṃ
sphurati rahasi tāmyaty eṣa tarṣāj jano'pi |
virama janani lajje kiñcid udghāṭya vaktraṃ
nimiṣam iha manāg apy akṣi-koṇaṃ kṣipāmi

atha sumaryādā-
prāṇān akṛtāhārā sakhi rādhā-cātakī varaṃ tyajati |
na tu kṛṣṇa-mudira-muktād amṛtād vṛttiṃ bhajed aparām

yathā vā-
āhūyamānā vrajanāthayāsmi yukto'bhisāraḥ sakhi nādhunā me |
na tādṛśīnāṃ hi gurūttamānām ājñāsv avajñā valate śivāya

yathā vā-
pūrṇāśīḥ pūrṇimāsāv anavahitatayā yā tvayāsyai vitīrṇā
vaṣṭi tvām eva tanvann akhila-madhurimotsekam asyāṃ mukundaḥ |
diṣṭyā parvodagāt te svayam abhisaraṇe cittam ādhatsva vatse
yuktyāpy uktā mayeti dyumaṇi-sakha-sutā prāhiṇod eva citrām

atha dhairya-śālinī-
tīvras tarjati bhinna-dhīr gṛha-patiś chadma-jñayā padmayā
hāraṃ hārayati hari-praṇihitaṃ kīśena bhartuḥ svasā |
mallīṃ lumpati kṛṣṇa-kāmya-kusumāṃ śaivyā priyā varkarī
rādhā paśya tathāpy atīva sahanā tuṣṇīm asau tiṣṭhati

atha gāmbhīrya-śālinī-
kalahāntaritāpade sthitiṃ
sakhi dhīrādya gatāpi rādhikā |
bahir udbhaṭa-māna-lakṣaṇā
sudurūhā lalitā dhiyāpy abhūt

atha suvilāsā-
tiryak-kṣipta-calad-dṛgañcala-rucir lāsyollasad-bhrū-latā
kundābha-smita-candikojjvala-mukhī gaṇḍocchalat-kuṇḍalā |
kandarpāgama-siddha-mantra-gahanām ardhaṃ duhānā giraṃ
hāriṇy adya harer jahāra hṛdayaṃ rādhā vilāsormibhiḥ

atha mahā-bhāva-paramotkarṣa-tarṣiṇī-
aśrūṇām ativṛṣṭibhir dviguṇayanty arkātmajā-nirjharaṃ
jyotsnī-syandi-vidhūpala-pratikṛti-cchāyaṃ vapur bibhratī |
kaṇṭhāntas truṭad-akṣarādya-pulakair labdhā kadambākṛtiṃ
rādhā veṇu-dhara pravāta-kadalī-tulyā kvacid vartate

atha gokula-prema-vasatiḥ-
prema-santatibhir eva
vedhasā nu vṛṣabhānu-nandinī |
yādṛśāṃ padam itā manāṃsi naḥ
snehayaty akhila-goṣṭha-vāsinām

atha jagac-chreṇī-lasad-yaśāḥ-
utphullaṃ kila kurvatī kuvalayaṃ devendra-patnī-śrutau
kundaṃ nikṣipatī viriñcī-gṛhiṇī-romauṣadhī-harṣiṇī |
karṇottaṃsa-sudhāṃśu-ratna-sakalaṃ vidrāvya bhadrāṅgi te
lakṣmīm apy adhunā cakāra cakitāṃ rādhe yaśaḥ-kaumudī

atha gurv-arpita-guru-snehā-
na sutāsi kīrtidāyāḥ
kintu mamaiveti tathyam ākhyāmi |
prāṇimi vīkṣya mukhas te
kṛṣṇasyeveti kiṃ trapase

atha sakhī-praṇayādhīnā-
upadiśa sakhi vṛnde vallavendrasya sūnuṃ
kim ayam iha sakhīnāṃ mām adhīnāṃ dunoti |
apasaratu saśaṅkaṃ mandirān māninīnāṃ
kalayati lalitāyāḥ kiṃ na śauṭīrya-dhāṭīm

atha kṛṣṇa-priyāvalī-mukhyā, yathā lalita-mādhave (10.10)-
santu bhrāmyad-apāḍga-bhaṅgi-khuralī-khelābhuvaḥ subhruvaḥ
svasti syān madirekṣaṇe kṣaṇam api tvām antarā me kutaḥ |
tārāṇāṃ nikurumbakena vṛtayā śliṣṭe'pi somābhayā
nākāśe vṛṣabhānujāṃ śriyam ṛte niṣpadyate svaś-chaṭā

atha santatāśrava-keśavā-
ṣaḍ-aṅghribhir arditān kusuma-sañcayān ācinod
akhaṇḍam api rādhike bahu-śikhaṇḍakaṃ tvad-girā |
amuñca nava-pallava-vrajam udañcad arkojjvalaṃ
karotu vaśago janaḥ kim ayam anyad-ājñāpaya

yasyāḥ sarvottame yūthe sarva-sad-guṇa-maṇḍitāḥ |
samantān mādhavākarṣi-vibhramāḥ santi subhruvaḥ

tās tu vṛndāvaneśvaryāḥ sakhyaḥ pañca-vidhā matāḥ |
sakhyaś ca nitya-sakhyaś ca prāṇa-sakhyaś ca kāścana |
priya-sakhyaś ca parama-preṣṭha-sakhyaś ca viśrutāḥ

sakhyaḥ kusumikā-vindhyā-dhaniṣṭhādyāḥ prakīrtitāḥ |
nitya-sakhyaś ca kastūrī-maṇi-mañjarikādayaḥ

prāṇa-sakhyaḥ śaśimukhī-vāsantī-lāsikādayaḥ |
gatā vṛndāvaneśvaryāḥ prāyeṇemāḥ svarūpatām

priya-sakhyaḥ kuraṅgākṣī sumadhyā madanālasā |
kamalā mādhurī mañju-keśī kandarpa-sundarī |
mādhavī mālatī kāma-latā śaśikalādayaḥ

parama-preṣṭha-sakhyas tu lalitā sa-viśākhikā |
sa-citrā campakalatā tuṅgavidyendulekhikā |
raṅgadevī sudevī cetyaṣṭau sarva-gaṇāgrimāḥ

āsāṃ suṣṭhu dvayor eva premṇaḥ parama-kāṣṭhayā |
kvacij jātu kvacij jātu tad-ādhikyam ivekṣate