ઉજ્જ્વલનીલમણિ · અધ્યાય 5

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ઉજ્જ્વલ-નીલમણૌ
શ્રી-રાધા-પ્રકરણમ્
॥4॥
(5)
અથ નાયિકા-ભેદ-પ્રકરણમ્
યૂથેઽપ્ય્ અવાન્તર-ગણાસ્ તેષુ ચ કશ્ચિદ્ ગણસ્ ત્રિ-ચતુરાભિઃ ।
ઇહ પઞ્ચ-ષાભિર્ અન્યઃ સપ્તાષ્ટાભિસ્ તથેત્ય્ આદ્યાઃ

નાસૌ નાટ્યે રસે મુખ્યે યત્ પરોઢા નિગદ્યતે ।
તત્ તુ સ્યાત્ પ્રાકૃત-ક્ષુદ્ર-નાયિકાદ્ય્-અનુસારતઃ

તથા ચોક્તમ્-
નેષ્ટા યદ્ અઙ્ગિનિ રસે કવિભિર્ પરોઢા
તદ્ ગોકુલામ્બુજદૃશાં કુલમ્ અન્તરેન ।
આશાંસયા રસવિધેર્ અવતારિતાનાં
કંસારિણા રસિકમણ્ડલશેખરેણ

વ્રજેન્દ્ર-નન્દનત્વેન સુષ્ઠુ નિષ્ઠામ્ ઉપેયયુઃ ।
યાસાં ભાવસ્ય સા મુદ્રા સદ્-ભક્તૈર્ અપિ દુર્ગમા

યથા લલિત-માધવે (6.14)-
ગોપીનાં પશુપેન્દ્ર-નન્દન-જુષો ભાવસ્ય કસ્ તાં ક્ર્તી
વિજ્ઞાતું ક્ષમતે દુરૂહ-પદવી-સઞ્ચારિણઃ પ્રક્રિયામ્ ।
આવિષ્કુર્વતિ વૈષ્ણવીમ્ અપિ તનું તસ્મિન્ ભુજૈર્ જિષ્ણુભિ*
ર્યાસાં હન્ત ચતુર્ભિર્ અદ્ભુત-રુચિં રાગોદયઃ કુઞ્ચતિ

ભુજા-ચતુષ્ટયં ક્વાપિ નર્મણા દર્શયન્ન્ અપિ ।
વૃન્દાવનેશ્વરી-પ્રેમ્ણા દ્વિભુજઃ ક્રિયતે હરિઃ

યથા-
રાસારમ્ભ-વિધૌ નિલીય વસતા કુઞ્જે મૃગાક્ષી-ગણૈર્
દૃષ્ટં ગોપયિતું સ્વમ્ ઉદ્ધુર-ધિયા યા સુષ્ઠુ સન્દર્શિતા ।
રાધાયાઃ પ્રણયસ્ય હન્ત મહિમા યસ્ય શ્રિયા રક્ષિતું
સા શક્યા પ્રભવિષ્ણુનાપિ હરિણા નાસીચ્ ચતુર્-બાહુતા

અપિ ચ-
સામાન્યાયા રસાભાસ-પ્રસઙ્ગાત્ તાદૃગ્ અપ્ય્ અસૌ ।
ભાવ-યોગાત્ તુ સૈરિન્ધ્રી પરકીયૈવ સમ્મતા

યથા ચ પ્રાઞ્ચઃ (શૃઙ્ગાર-તિલકે 1.62,64)-
સામાન્યા વનિતા વેશ્યા સા દ્રવ્યં પરમ્ ઇચ્છતા ।
ગુણ-હીને ચ ન દ્વેષો નાનુરાગો ગુણિન્ય્ અપિ ।
શૃઙ્ગારાભાસ એતાસુ ન શૃઙ્ગારઃ કદાચન

ઇતિ ।
સ્વકીયાશ્ ચ પરોઢાશ્ ચ યા દ્વિધા પરિકીર્તિતાઃ ।
મુગ્ધા મધ્યા પ્રગલ્ભેતિ પ્રત્યેકં તાસ્ ત્રિધા મતાઃ

ભેદ-ત્રયમ્ ઇદં કૈશ્ચિત્ સ્વીયાયા એવ વર્ણિતમ્ ।
તથાપિ સત્-કવિ-ગ્રન્થે દૃષ્ટત્વાત્ તદ્-અનાદૃતમ્

તથા પ્રાચીનૈશ્ ચોક્તમ્-
ઉદાહૃતિ-ભિદાં કેચિત્ સર્વાસામ્ એવ તન્વતે ।
તાસ્ તુ પ્રાયેણ દૃશ્યન્તે સર્વત્ર વ્યવહારતઃ

ઇતિ ।
તત્ર મુગ્ધા-
મુગ્ધા નવ-વયઃ-કામા રતૌ વામા સખી-વશા ।
રતિ-ચેષ્ટાસુ સ-વ્રીડ-ચારુ-ગૂઢ-પ્રયત્ન-ભાક્

કૃતાપરાધે દયિતે બાષ્પ-રુદ્ધાવલોકના ।
પ્રિયાપ્રિયોક્તૌ ચાશક્તા માને ચ વિમુખી સદા

તત્ર નવ-વયાઃ-
વિરમતિ શૈશવ-શિશિરે, પ્રવિશતિ યૌવન-મધૌ વિશાખાયાઃ ।
દીવ્યતિ લોચન-કમલં, વદન-સુધાંશુશ્ ચ વિસ્ફુરતિ

યથા વા-
બાલ્ય-ધ્વાન્ત સખે પ્રયાહિ તરસા રાધા-વપુર્ દ્વીપત-
સ્તારુણ્ય-દ્યુમણેર્ યદ્ એષ વિજયારમ્ભઃ પુરો જૃમ્ભતે ।
કૃષ્ણ-વ્યોમ્નિ રુચિર્ દરોત્તરલતા તારા-દ્યુતૌ કાપ્ય્ ઉરઃ-
પૂર્વાદ્રૌ સુષમોન્નતિઃ સ્મિત-કલા પશ્યાદ્ય વક્ત્રામ્બુજે

નવ-કામા, યથા-
બાલે કંસ-ભિદઃ સ્મરોત્સવ-રસે પ્રસ્તૂયમાને છલાત્
પ્રૌઢાભીર-વધૂભિર્ આનત-મુખી ત્વં કર્ણમ્ અધ્યસ્યસિ ।
સવ્યાજં વન-માલિકા-વિરચનેઽપ્ય્ ઉલ્લાસમ્ આલમ્બસે
રઙ્ગઃ કોઽયમ્ અવાતરદ્ વદ સખિ સ્વાન્તે નવીનસ્ તવ

રતૌ વામા, યથા-
નવ-બાલિકાસ્મિ કુરુ નર્મ નેદૃશં
પદવીં વિમુઞ્ચ શિખિ-પિઞ્છ-શેખર ।
વિરચન્તિ પશ્ય પટવસ્ તટીમ્ ઇમા-
મરવિન્દ-બન્ધુ-દુહિતુર્ નત-ભ્રુવઃ

યથા વા-
યમુના-પુલિને વિલોકનાન્ મે
ચલિતાં સ્મેર-સખી-ગૃહીત-હસ્તામ્ ।
અયિ મુઞ્ચ કરં મમેતિ કઞ્જદ્-
વચનાં ખઞ્જન-લોચનાં સ્મરામિ

સખી-વશા-
વ્રજ-રાજ-કુમાર કર્કશે
સુકુમારીં ત્વયિ નાર્પયામ્ય્ અમુમ્ ।
કલભેન્દ્ર-કરે નવોદયાં
નલિનીં કઃ કુરુતે જનઃ કૃતી

યથા વા-
ન સ્વીકૃતા સખિ મયા સ્રગ્ ઇહાસ્તિ કૌન્દી
કિં દીર્ઘ-રોષ-વિકટાં ભ્રુ-કુટીં તનોષિ ।
ક્ષિપ્તેયમ્ અત્ર મમ મણ્ડન-પેટિકાયાં
ચેદ્ વૃન્દયા ચટુલયા કિમ્ અહં કરિષ્યે

સવ્રીડ-રત-પ્રયત્ના, યથા-
દ્વિત્રાણ્ય્ એત્ય પદાનિ કુઞ્જ-વસતેર્ દ્વારે વિલાસોન્મુખી
સદ્યઃ કમ્પ-તરઙ્ગદ્-અઙ્ગ-લતિકા તિર્યગ્-વિવૃત્તા હ્રિયા ।
ભૂયઃ સ્નિગ્ધ-સખી-ગિરાં પરિમલૈસ્ તલ્પાન્તમ્ આસેદુષી
સ્વાન્તં હન્ત જહાર હારિ-હરિણી-નેત્રા મમ શ્યામલા

રોષ-કૃત-બાષ્પ-મૌના, યથા-
સિદ્ધાપરાધમ્ અપિ શુદ્ધ-મનાઃ સખી મે
ત્વાં વક્ષ્યતે કથમ્ અદક્ષિણમ્ અક્ષમેવ ।
નેમાં વિડમ્બય કદમ્બ-વની-ભુજઙ્ગ
વક્ત્રં પિધાય કુરુતામ્ ઇયમ્ અશ્રુ-મોક્ષમ્

અથ માને વિમુખી-
મૃદ્વી તથાક્ષમા ચેતિ સા માને વિમુખી દ્વિધા

તત્ર મૃદ્વી, યથા રસ-સુધાકારે (1.44)-
વ્યાવૃત્તિ-ક્રમણોદ્યમેઽપિ પદયોઃ પ્રત્યુદ્ગતૌ વર્તનં
ભ્રૂભેદોઽપિ તદ્ ઈક્ષણ-વ્યસનિના વ્યસ્મારિ મે ચક્ષુષા ।
ચાટૂક્તાનિ કરોતિ દગ્ધ-રસના રુક્ષાક્ષ્રેઽપ્ય્ ઉદ્યતા
સખ્યઃ કિં કરવાણિ માન-સમયે સઙ્ઘાત-ભેદો મમ

અક્ષમા, યથા-
આભીર-પઙ્કજ-દૃશાં બત સાહસિક્યં
યા કેશવે ક્ષણમ્ અપિ પ્રણયન્તિ માનમ્ ।
માનેતિ વર્ણ-યુગલેઽપિ મમ પ્રયાતે
કર્ણાઙ્ગનં વહતિ વેપથુમ્ અન્તરાત્મા

અથ મધ્યા-
સમાન-લજ્જા-મદના પ્રોદ્યત્-તારુણ્ય-શાલિની ।
કિઞ્ચિત્-પ્રગલ્ભ-વચના મોહાન્ત-સુરત-ક્ષમા ।
મધ્યા સ્યાત્ કોમલા ક્વાપિ માને કુત્રાપિ કર્કશા

તત્ર સમાન-લજ્જા-મદના, યથા-
વિકિરતિ કિલ કૃષ્ણે નેત્ર-પદ્મં સતૃષ્ણે
નમયતિ મુખમ્ અન્તઃ-સ્મેરમ્ આવૃત્ય રાધા ।
નિદધતિ દૃશમ્ અસ્મિન્ન્ અન્યતઃ પ્રેક્ષતેઽમું
તદ્ અપિ સરસિજાક્ષી તસ્ય મોદં વ્યતાનીત્

પ્રોદ્યત્-તારુણ્ય-શાલિની, યથા-
ભ્રુવોર્ વિક્ષેપસ્ તે કવલયતિ મીન-ધ્વજ-ધનુઃ-
પ્રભારમ્ભં રમ્ભા-શ્રિયમ્ ઉપહસત્ય્ ઉરુ-યુગલમ્ ।
કુચ-દ્વન્દ્વં ધત્તે રથ-ચરણ-યૂનોર્ વિલસિતં
વરોરૂણાં રાધે તરુણિમનિ ચૂરામણિર્ અસિ

કિઞ્ચિત્-પ્રગલ્ભોક્તિઃ, યથોદ્ધવ-સન્દેશે (54)-
મદ્-વક્ત્રામ્ભોરુહ-પરિમલોન્મત્ત-સેવાનુબન્ધે
પત્યુઃ કૃષ્ણ-ભ્રમર કુરુષે કિંતરામ્ અન્તરાયમ્ ।
તૃષ્ણાભિસ્ ત્વમ્ યદિ કલ-રુત-વ્યગ્ર-ચિત્તસ્ તદાગ્રે
પુષ્પૈઃ પાણ્ડુ-ચ્છવિમ્ અવિરલૈર્ યાહિ પુંનાગ-કુઞ્જમ્

મોહાન્ત-સુરત-ક્ષમા, યથા-
શ્રમ-જલ-નિવિડાં નિમીલિતાક્ષીં
શ્લથ-ચિકુરામ્ અનધીન-બાહુ-વલ્લીમ્ ।
મુદિત-મનસમ્ અસ્મૃતાન્ય-ભાવાં
રતિ-શયને નિશિ ગોપિકાં સ્મરામિ

માને કોમલા, યથા-
પ્રાણાસ્ ત્વમ્ એવ કિમ્ ઇવ ત્વયિ ગોપનીયં
માનાય કેશિ-મથને સખિ નાસ્મિ શક્તા ।
એહિ પ્રયાવ રવિજા-તટ-નિષ્કુટાય
કલ્યાણિ ફુલ્લ-કુસુમાવચય-ચ્છલેન

માને કર્કશા, યથા વિદગ્ધ-માધવે (5.30)-
મુધા માનોન્નાહાદ્ ગ્લપયસિ કિમ્ અઙ્ગાનિ કઠિને
રુષં ધત્સે કિંવા પ્રિય-પરિજનાભ્યર્થન-વિધૌ ।
પ્રકામં તે કુઞ્જાલય-ગૃહ-પતિસ્ તામ્યતિ પુરઃ
કૃપા-લક્ષ્મીવન્તં ચટુલય દૃગન્તં ક્ષણમ્ ઇહ

ત્રિધાસૌ માન-વૃત્તેઃ સ્યાદ્ ધીરાધીરોભયાત્મિકા

તત્ર ધીર-મધ્યા-
ધીરા તુ વક્તિ વક્રોક્ત્યા સોત્પ્રાસં સાગસં પ્રિયમ્

યથા-
સ્વામિન્ યુક્તમ્ ઇદં તવાઞ્જન-નવાલક્ત-દ્રવૈઃ સર્વતઃ
સંક્રાન્તૈર્ ધૃત-નીલ-લોહિત-તનોર્ યચ્ ચન્દ્રલેખા-ધૃતિઃ ।
એકં કિન્ત્વ્ અવલોચયામ્ય્ અનુચિતં હંહો પશૂનાં પતે
દેહાર્ધે દયિતાં વહન્ બહુમતામ્ અત્રાસિ યન્ નાગતઃ

અથ અધીર-મધ્યા-
અધીરા પરુષૈર્ વાક્યૈર્ નિરસ્યેદ્ વલ્લભં રુષા

યથા-
ઉત્તુઙ્ગ-સ્તન-મણ્ડલી-સહચરઃ કણ્ઠે સ્ફુરન્ન્ એષ તે
હારઃ કંસરિપો ક્ષપા-વિલસિતં નિઃસંશયં શંસતિ ।
ધૂર્તાભીર-વધૂ-પ્રતારિત-મતે મિથ્યા-કથા-ઘર્ઘરી-
ઝઙ્કારોન્મુખર પ્રયાહિ તરસા યુક્તાત્ર નાવસ્થિતિઃ

અથ ધીરાધીર-મધ્યા-
ધીરાધીર તુ વક્રોક્ત્યા સ-બાષ્પં વદતિ પ્રિયમ્

યથા-
ગોપેન્દ્રનન્દન ન રોદય યાહિ યાહિ
સા તે વિધાસ્યતિ રુષં હૃદયાધિદેવી ।
ત્વન્-મૌલિ-માલ્ય-હૃત-યાવક-પઙ્કમ્ અસ્યાઃ
પાદ-દ્વયં પુનર્ અનેન વિભૂષયાદ્ય

યથા વા-
તામ્ એવ પ્રતિપદ્ય કામ-વરદાં સેવસ્વ દેવીં સદા
યસ્યાઃ પ્રાપ્ય મહા-પ્રસાદમ્ અધુના દામોદરામોદસે ।
પાદાલક્તચિતં શિરસ્ તવ મુખં તામ્બૂલ-શેષોજ્જ્વલં
કણ્ઠશ્ ચાયમ્ ઉરોજ-કુટ્મલ-સુહૃન્-નિર્માલ્ય-માલ્યાઙ્કિતઃ

સર્વ એવ રસોત્કર્ષો મધ્યાયામ્ એવ યુજ્યતે ।
યદ્ અસ્યાં વર્તતે વ્યક્તા મૌગ્ધ્ય-પ્રાગલ્ભ્યયોર્ યુતિઃ

અથ પ્રગલ્ભા-
પ્રગલ્ભા પૂર્ણ-તારુણ્યા મદાન્ધોરુ-રતોત્સુકા ।
ભૂરિ-ભાવોદ્ગમાભિજ્ઞા રસેનાક્રાન્ત-વલ્લભા ।
અતિપ્રૌઢોક્તિ-ચેષ્ટાસૌ માને ચાત્યન્ત-કર્કશા

તત્ર પૂર્ણ-તારુણ્યા, યથા-
મુષ્ણાતિ સ્તન-યુગ્મમ્ અભ્રમ્ ઉપતેઃ કુમ્ભ-સ્થલી-વિભ્રમં
વિસ્ફારં ચ નિતમ્બ-મણ્ડલમ્ ઇદં રોધઃ-શ્રિયં લુણ્ઠતિ ।
દ્વન્દ્વં લોચનયોશ્ ચ લોલ-શફરી-વિસ્ફૂર્જિતં સ્પર્ધતે
તારુણ્યામૃત-સમ્પદા ત્વમ્ અધિકં ચન્દ્રાવલિ ક્ષાલિતા

અથ મદાન્ધા-
નિષ્ક્રાન્તે રતિ-કુઞ્જતઃ પરિજને શય્યામ્ અવાપય્ય માં
સ્વૈરં ગૌરિ રિરંસયા મયિ દૃશં દીર્ઘાં ક્ષિપત્ય્ અચ્યુતે ।
સદ્યઃ-પ્રોદ્યદ્-ઉરુ-પ્રમોદ-લહરી-વિસ્મારિતાત્મ-સ્થિતિ-
ર્નાહં તત્ર વિદામ્બભૂવ કિમ્ અભૂત્ કૃત્યં કિલાતઃપરમ્

ઉરુ-રતોત્સુકા, યથા-
ઉદઞ્ચદ્-વૈયાત્યાં પૃથુ-નખ-પદાકીર્ણ-મિથુનાં
સ્ખલદ્-બર્હાકલ્પાં દલદ્-અમલ-ગુઞ્જા-મણિસરામ્ ।
મમાનઙ્ગ-ક્રીડાં સખિ વલય-રિક્તી-કૃત-કરાં
મનસ્ તામ્ એવોચ્ચૈર્ મણિત-રમણીયાં મૃગયતે

ભૂરિ-ભાવોદ્ગમાભિજ્ઞા-
સાચિ-પ્રેઙ્ખદ્-અપાઙ્ગ-શૃઙ્ખલ-શિખા વિસ્ફારિત-ભ્રૂ-લતા
સાકૂત-સ્મિત-કુડ્મલાવૃત-મુખી પ્રોત્ક્ષિપ્ત-રોમાઙ્કુરા ।
કુઞ્જે ગુઞ્જ-દલૌ વિરાજસિ ચિરાત્ કૂજદ્-વિપઞ્ચી-સ્વરા
બદ્ધું બન્ધુર-ગાત્રિ કૃષ્ણ-હરિણં શઙ્કે ત્વમ્ આકાઙ્ક્ષસિ

રસાક્રાન્ત-વલ્લભા, યથા-
અવચિનુ કુસુમાનિ પ્રેક્ષ્ય ચારુણ્ય્ અરણ્યે
વિરચય પુનર્ એભિર્ મણ્ડનાન્ય્ ઉજ્જ્વલાનિ ।
મધુમથન મદ્-અઙ્ગે કલ્પયાકલ્પમ્ એતૈ-
ર્યુવતિષુ મમ ભીમં રૌતુ સૌભાગ્ય-ભેરી

અતિપ્રૌઢોક્તિઃ, યથા પદ્યાવલ્યાં (280)-
કાકું કરોષિ ગૃહ-કોણ-કરીષ-પુઞ્જ-
ગૂઢાઙ્ગ કિં નનુ વૃથા કિતવ પ્રયાહિ ।
કુત્રાદ્ય જીર્ણ-તરણિ-ભ્રમણાતિભીત-
ગોપાઙ્ગના-ગણ-વિડમ્બન-ચાતુરી તે

અતિપ્રૌઢ-ચેષ્ટા, યથા-
સખ્યાસ્ તવાનઙ્ગ-રણોત્સવેઽધુના
નનર્ત મુક્તા-લતિકા સ્તનોપરિ ।
ઉત્પ્લુત્ય યસ્યાઃ સખિ નાયકશ્ ચલો
ધીરં મુહુર્ મે પ્રજહાર કૌસ્તુભમ્

માનેઽત્યન્ત-કર્કશા, યથા ઉદ્દવ-સન્દેશે (53)-
મેદિન્યાં તે લુઠતિ દયિતા માલતી મ્લાન-પુષ્પા
તિષ્ઠન્ દ્વારે રમણિ વિમનાઃ ખિદ્યતે પદ્મનાભઃ ।
ત્વં ચોન્નિદ્રા ક્ષપયસિ નિશામ્ રોદયન્તી વયસ્યા
માને કસ્ તે નવ-મધુરિમા તં તુ નાલોકયામિ

માન-વૃત્તેઃ પ્રગલ્ભાપિ ત્રિધા ધીરાદિ-ભેદતઃ

તત્ર ધીર-પ્રગલ્ભા-
ઉદાસ્તે સુરતે ધીરા સાવહિત્થા ચ સાદરા

યથા-
દેવી નાદ્ય મયાર્ચિતેતિ ન હરે તામ્બૂલમ્ આસ્વાદિતં
શિલ્પં તે પરિચિત્ય તપ્સ્યતિ ગૃહીત્ય્ અઙ્ગી કૃતા ન સ્રજઃ ।
આહૂતાસ્મિ ગૃહે વ્રજેશિતુર્ ઇતિ ક્ષિપ્રં વ્રજન્ત્યા વચ-
સ્તસ્યાશ્રાવિ ન ભદ્રયેતિ વિનયૈર્ માનઃ પ્રમાણીકૃતઃ

યથા વા-
કણ્ઠે નાદ્ય કરોમિ દુર્વ્રત-હતા રમ્યામ્ ઇમાં તે સ્રજં
વક્તું સુષ્ઠુ ન હિ ક્ષમાસ્મિ કઠિનૈર્ મૌનં દ્વિજૈર્ ગ્રાહિતા ।
કા ત્વાં પ્રોજ્ઝ્ય ચલેત્ ખલેયમ્ અચિરં શ્વશ્રૂર્ ન ચેદ્ આહ્વયે-
દિત્થં પાલિકયા હરૌ વિનયતો મન્યુર્ ગભીરીકૃતઃ

યથા વા-
કુચાલમ્ભે પાણિર્ ન હિ મમ ભવત્યા વિઘટિતો
મુહુશ્ ચુમ્બારમ્ભે મુખમ્ અપિ ન સાચીકૃતમ્ અભૂત્ ।
પરીરમ્ભે ચન્દ્રાવલિ ન ચ વપુઃ કુઞ્ચિતમ્ ઇદં
ક્વ લબ્ધા માનસ્ય સ્થિતિર્ ઇયમ્ અનાલોકિત-ચરી

અથ અધીર-પ્રગલ્ભા-
સન્તર્જ્ય નિષ્ઠુરં રોષાદ્ અધીરા તાડયેત્ પ્રિયમ્

યથા-
મુગ્ધાઃ કંસરિપો વયં રચયિતું જાનીમહે નોચિતં
તાં નીતિ-ક્રમ-કોવિદાં પ્રિય-સખીં વન્દેમહિ શ્યામલામ્ ।
મલ્લી-દામભિર્ ઉચ્છલન્-મધુકરૈઃ સંયમ્ય કણ્ઠે યયા
સાક્ષેપં ચકિતેક્ષણસ્ ત્વમ્ અસકૃત્ કર્ણોત્પલૈસ્ તાડ્યસે

અથ ધીરાધીર-પ્રગલ્ભા-
ધીરાધીર-ગુણોપ્તેઆ ધીરાધીરેતિ કથ્યતે

યથા-
સ્ફુરતિ ન મમ જાતુ ક્રોધ-ગન્ધોઽપિ ચિત્તે
વ્રતમ્ અનુ ગહનાભૂત્ કિન્તુ મૌને મનીષા ।
અઘહર લઘુ યાહિ વ્યાજ આસ્તાં યદ્ એતાઃ
કુસુમ-રસનયા ત્વાં બન્ધુમ્ ઇચ્છન્તિ સખ્યઃ

યથા વા-
કૃતાગસિ હરૌ પુરઃ સ્ફુરતિ તં ભ્રમદ્-ભ્રૂ-લતા
તિતાડયિષુર્ ઉદ્ધુરા શ્રુતિ-તટાદ્ વિકૃષ્યોત્પલમ્ ।
ન તેન તમ્ અતાડયત્ કિમ્ અપિ યાહિ યાહીતિ સા
બ્રુવત્ય્ અજનિ મઙ્ગલા સખિ પરં પરાઞ્ચન્-મુખી

કિશોરિકાણામ્ અપ્ય્ આસામ્ આકૃતેઃ પ્રકૃતેર્ અપિ ।
પ્રાગલ્ભ્યાદ્ ઇવ કાસાંચિત્ પ્રગલ્ભાત્વમ્ ઉદીર્યતે

મધ્યા તથા પ્રગલ્ભા ચ દ્વિધા સા પરિભિદ્યતે ।
જ્યેષ્ઠા ચાપિ કનિષ્ઠા ચ નાયક-પ્રણયં પ્રતિ

યથા-
સુપ્તે પ્રેક્ષ્ય પૃથક્ પુરઃ પ્રિયતમે તત્રાર્પયન્ પુષ્પજં
લીલાયા નયનાઞ્ચલે કિલ રજશ્ ચક્રે પ્રબોધોદ્યમમ્ ।
કૃષ્ણઃ શીતલ-તાલ-વૃન્ત-રચનોપાયેન પશ્યાગ્રત-
સ્તારાયાઃ પ્રણયાદ્ ઇવ પ્રણયતે નિદ્રાભિવૃદ્ધિ-ક્રમમ્

યથા વા-
દીવ્યન્ત્યૌ દયિતે સમીક્ષ્ય રભસાદ્ અક્ષૈસ્ ત્ર્યહાત્મ-ગ્લહૈ-
ર્ગૌરીં ઘૂર્ણિતયોપદિશ્ય હિતવદ્-દાય-પ્રયોગં ભ્રુવા ।
તસ્યાસ્ તૂર્ણમ્ ઉપાર્જયન્ન્ ઇવ જયં શિક્ષા-વશેનાચ્યુતઃ
શ્યામામ્ એવ ચકાર ધૂર્ત-નગરી-સઙ્કેત-વિજ્ જિત્વરામ્

કાચિત્ કાઞ્ચિદ્ અપેક્ષ્ય સ્યાજ્ જ્યેષ્ઠેત્ય્ આપેક્ષિકી ભિદા ।
અતો ભેદ-દ્વયમ્ ઇદં ન કૃતં ગણનાન્તરે

કન્યા મુગ્ધૈવ સા કિન્તુ સ્વીયાન્યોઢે ઉભે બુધૈઃ ।
મુગ્ધા-મધ્યાદિભેદેન ષડ્-ભેદે પરિકીર્તિતે

મધ્યા-પ્રૌઢે દ્વિષડ્-ભેદે પ્રોક્તે ધીરાદિ-ભેદતઃ ।
કન્યા સ્વીયા પરોઢેતિ મુગ્ધા ચ ત્રિવિધા મતા ।
ઇતિ તાઃ કીર્તિતા પઞ્ચદશ ભેદા ઇહાખિલાઃ

અથાવસ્થાષ્ટકં સર્વ-નાયિકાનાં નિગદ્યતે ।
તત્રાભિસારિકા વાસ-સજ્જા ચોત્કણ્ઠિતા તથા

ખણ્ડિતા વિપ્રલબ્ધા ચ કલહાન્તરિતાપિ ચ ।
પ્રોષિત-પ્રેયસી ચૈવ તથા સ્વાધીન-ભર્તૃકા

તત્ર અભિસારિકા, યથા-
યાભિસારયતે કાન્તં સ્વયં વાભિસરત્ય્ અપિ ।
સા જ્યોત્સ્ની તામસી યાન-યોગ્ય-વેષાભિસારિકા

લજ્જયા સ્વાઙ્ગ-લીનેવ નિઃશબ્દાખિલ-મણ્ડના ।
કૃતાવગુષ્ઠા સ્નિગ્ધૈક-સખી-યુક્તા પ્રિયં વ્રજેત્

તત્ર અભિસારયિત્રી, યથા-
જાનીતે ન હરિર્ યથા મમ મનઃ-કન્દર્પ-કણ્ડૂમ્ ઇમાં
માં પ્રીત્યાભિસરત્ય્ અયં સખિ યથા કૃત્વા ત્વયિ પ્રાર્થનામ્ ।
ચાતુર્યં તરસા પ્રસારય તથા સસ્નેહમ્ આસાદ્ય તં
યાવત્ પ્રાણહરો ન ચન્દ્રહતકઃ પ્રાચી-મુખં ચુમ્બતિ

અથ જ્યોત્સ્ન્યાં સ્વયમ્ અભિસારિકા, યથા-
ઇન્દુસ્ તુન્દિલ-મણ્ડલં પ્રણયતે વૃન્દાવને ચન્દ્રિકાં
સાન્દ્રાં સુન્દરિ નન્દનો વ્રજ-પતેસ્ ત્વદ્ વીથિમ્ ઉદ્વીક્ષતે ।
ત્વં ચન્દ્રાઞ્ચિત-ચન્દનેન ખચિતા ક્ષૌમેણ ચાલઙ્કૃતા
કિં વર્ત્મન્ય્ અરવિન્દ-ચારુ-ચરણ-દ્વન્દ્વં ન સન્ધિત્સસિ

તામસ્યાં, યથા વિદગ્ધ-માધવે (4.22)-
તિમિર-મસિભિઃ સંવીતાઙ્ગ્યઃ કદમ્બ-વનાન્તરે
સખિ બક-રિપું પુણ્યાત્માનઃ સરન્ત્ય્ અભિસારિકાઃ ।
તવ તુ પરિતો વિદ્યુદ્-વર્ણાસ્ તનુ-દ્યુતિ-સૂચયો
હરિ હરિ ઘન-ધ્વાન્તાન્યેતાઃ સ્વવૈરિણિ ભિન્દતે

અથ વાસક-સજ્જા-
સ્વવાસક-વશાત્ કાન્તે સમેષ્યતિ નિજં વપુઃ ।
સજ્જી-કરોતિ ગેહં ચ યા સા વાસક-સજ્જિકા

ચેષ્ટા ચાસ્યાઃ સ્મર-ક્રીડા-સઙ્કલ્પો વર્ત્મ-વીક્ષણમ્ ।
સખી-વિનોદ-વાર્ત્તા ચ મુહુર્ દૂતિ-ક્ષણાદયઃ

યથા-
રતિ-ક્રીડા-કુઞ્જં કુસુમ-શયનીયોજ્જ્વલ-રુચિં
વપુઃ સાલઙ્કારં નિજમ્ અપિ વિલોક્ય સ્મિત-મુખી ।
મુહુર્ ધ્યાયં ધ્યાયં કિમ્ અપિ હરિણા સઙ્ગમ-વિધિં
સમૃદ્ધ્યન્તી રાધા મદન-મદ-માદ્યન્ મતિર્ અભૂત્

અથ ઉત્કણ્ઠિતા-
અનાગસિ પ્રિયતમે ચિરયત્ય્ ઉત્સુકા તુ યા ।
વિરહોત્કણ્ઠિતા ભાવ-વેદિભિઃ સા સમીરિતા

અસ્યાસ્ તુ ચેષ્ટા હૃત્-તાપો વેપથુર્ હેતુ-તર્કણમ્ ।
અરતિર્ વાષ્પ-મોક્ષણ્ ચ સ્વાવસ્થા-કથનાદયઃ

યથા-
સખિ કિમ્ અભવદ્ બદ્ધો રાધા-કટાક્ષ-ગુણૈર્ અયં
સમરમ્ અથવા કિં પ્રારબ્ધં સુરારિભિર્ ઉદ્ધુરૈઃ ।
અહહ બહુલાષ્ટમ્યાં પ્રાચી-મુખેઽપ્ય્ ઉદિતે વિધૌ
વિધુ-મુખિ! ન યન્ માં સસ્માર વ્રજેશ્વર-નન્દનઃ

વાસ-સજ્જા-દશાશેષે માનસ્ય વિરતાવ્ અપિ ।
પારતન્ત્ર્યે તથા યૂનોર્ ઉત્કણ્ઠા સ્યાદ્ અસઙ્ગમાત્

અથ વિપ્રલબ્ધા-
કૃત્વા સઙ્કેતમ્ અપ્રાપ્તે દૈવાજ્ જીવિત-વલ્લભે ।
વ્યથમાનાન્તરા પ્રોક્તા વિપ્રલબ્ધા મનીષિભિઃ ।
નિર્વેદ-ચિન્તા-ખેદાશ્રુ-મૂર્ચ્છા-નિઃશ્વસિતાદિ-ભાક્

યથા-
વિન્દતિ સ્મ દિવમ્ ઇન્દુર્ ઇન્દિરા-
નાયકેન સખિ વઞ્ચિતા વયમ્ ।
કુર્મહે કિમ્ ઇહ શાધિ સાદરં
દ્રાગ્ ઇતિ ક્લમમ્ અગાન્ મૃગેક્ષણા

ઉલ્લઙ્ઘ્ય સમયં યસ્યાઃ પ્રેયાન્ અન્યોપભોગવાન્ ।
ભોગ-લક્ષ્માઙ્કિતઃ પ્રાતરાગચ્છેત્ સા હિ ખણ્ડિતા ।
એષા તુ રોષ-નિઃશ્વાસ-તૂષ્ણીં-ભાવાદિ-ભાગ્ ભવેત્

યથા-
યાવૈર્ ધૂમલિતં શિરો ભુજ-તટીં તાટઙ્ક-મુદ્રાઙ્કિતાં
સંક્રાન્ત-સ્તન-કુઙ્કુમોજ્જ્વલમ્ ઉરો માલાં પરિમ્લાપિતામ્ ।
ઘૂર્ણા-કુડ્મલિતે દૃશૌ વ્રજ-પતેર્ દૃષ્ટ્વા પ્રગે શ્યામલા
ચિત્તે રુદ્ર-ગુણં મુખે તુ સુમુખી ભેજે મુનીનાં વ્રતમ્

અથ કલહાન્તરિતા-
યા સખીનાં પુરઃ પાદ-પતિતં વલ્લભં રુષા ।
નિરસ્ય પશ્ચાત્ તપતિ કલહાન્તરિતા હિ સા ।
અસ્યાઃ પ્રલાપ-સન્તાપ-ગ્લાનિ-નિઃશ્વસિતાદયઃ

યથા-
સ્રજઃ ક્ષિપ્તા દૂરે સ્વયમ્ ઉપહૃતાઃ કેશિ-રિપુણા
પ્રિય-વાચસ્ તસ્ય શ્રુતિ-પરિસરાન્તેઽપિ ન કૃતાઃ ।
નમન્ન્ એષ ક્ષૌણી-વિલુઠિત-શિખં પ્રૈક્ષિ ન મયા
મનસ્ તેનેદં મે સ્ફુટતિ પુટપાકાર્પિતમ્ ઇવ

અથ પ્રોષિત-ભર્તૃકા-
દૂર-દેશં ગતે કાન્તે ભવેત્ પ્રોષિત-ભર્તૃકા ।
પ્રિય-સંકીર્તનં દૈન્યમ્ અસ્યાસ્ તાનવ-જાગરૌ ।
માલિન્યમ્ અનવસ્થાનં જાડ્ય-ચિન્તાદયો મતાઃ

યથા-
વિલાસી સ્વચ્છન્દં વસતિ મથુરાયાં મધુ-રિપુ-
ર્વસન્તઃ સન્તાપં પ્રથયતિ સમન્તાદ્ અનુપદમ્ ।
દુરાશેયં વૈરિણ્ય્ અહહ મદ્-અભીષ્ટોદ્યમ-વિધૌ
વિધત્તે પ્રત્યૂહં કિમ્ ઇહ ભવિતા હન્ત શરણમ્

અથ સ્વાધીન-ભર્તૃકા-
સ્વાયત્તાસન્ન-દયિતા ભવેત્ સ્વાધીન-ભર્તૃકા ।
સલિલારણ્ય-વિક્રીડા-કુસુમાવચયાદિ-કૃત્

યથા-
મુદા કુર્વન્ પત્રાઙ્કુરમ્ અનુપમં પીન-કુચયોઃ
શ્રુતિ-દ્વન્દ્વે ગન્ધાહૃત-મધુપમ્ ઇન્દીવર-યુગ્મમ્ ।
સખેલં ધમ્મિલ્લોપરિ ચ કમલં કોમલમ્ અસૌ
નિરાબાધાં રાધાં રમયતિ ચિરં કેશિ-દમનઃ

યથા વા, શ્રી-ગીત-ગોવિન્દે (12.25)-
રચય કુચયોશ્ ચિત્રં પત્રં કુરુષ્વ કપોલયો-
ર્ઘટય જઘને કાઞ્ચીં મુગ્ધ-સ્રજા કવરિ-ભરં ।
કલય વલય-શ્રેણીં પાણૌ પદે મણિ-નૂપુરા-
વિતિ નિગદિતઃ પ્રીતઃ પિતામ્બરોઽપિ તથાકરોત્

ચેદ્ ઇયં પ્રેયસા હાતું ક્ષણમ્ અપ્ય્ અતિદુઃશકા ।
પરમ-પ્રેમ-વશ્યત્વાન્ માધવીતિ તદોચ્યતે

હૃષ્ટાઃ સ્વાધીન-પતિકા-વાસસજ્જાભિસારિકાઃ ।
મણ્ડિતાશ્ ચ પરાઃ પઞ્ચ ખિન્ના મણ્ડન-વર્જિતાઃ ।
વામ-ગણ્ડાશ્રિત-કરાશ્ ચિન્તા-સન્તપ્ત-માનસાઃ

ઉત્તમા મધ્યમા ચાત્ર કનિષ્ઠા ચેતિ તાસ્ ત્રિધા ।
વ્રજેન્દ્રનન્દને પ્રેમ-તારતમ્યેન કીર્તિતાઃ

ભાવઃ સ્યાદ્ ઉત્તમાદીનાં યસ્યા યાવાન્ પ્રિયે હરૌ ।
તસ્યાપિ તસ્યાં તાવાન્ સ્યાદ્ ઇતિ સર્વત્ર યુજ્યતે

તત્ર ઉત્તમા, યથા-
કર્તું શર્મ ક્ષણિકમ્ અપિ મે સાધ્યમ્ ઉજ્ઝત્ય્ અશેષં
ચિત્તોત્સઙ્ગે ન ભજતિ મયા દત્ત-ખેદાપ્ય્ અસૂયામ્ ।
શ્રુત્વા ચાન્તર્વિદલતિ મૃષાપ્ય્ આર્તિ-વાર્તા-લવં મે
રાધા મૂર્ધન્ય્ અખિલ-સુદૃશાં રાજતે સદ્-ગુણેન

મધ્યમા, યથા-
દુર્માનમ્ એવ મનના બહુ માનયન્તી
કિં જ્ઞાત-કૃષ્ણ-હૃદયાર્તિર્ અપિ પ્રયાસિ ।
રઙ્ગે તરઙ્ગમ્ અખિલાઙ્ગિ વરાઙ્ગનાનાં
નાસૌ પ્રિયે સખિ ભવત્ય્ અનુરાગ-મુદ્રા

કનિષ્ઠા, યથા-
દનુજભિદ્-અભિસાર-પ્રસ્તુતૌ વૃષ્ટિમ્ ઉગ્રાં
જન-ગમન-વિરામાદ્ ઉચ્ચકૈઃ સ્તૌષિ તુષ્ટા ।
કથય કથમ્ ઇદાનીં જૃમ્ભિતે મેઘ-ડિમ્ભે
કુતુકિનિ બત કુઞ્જે પ્રસ્થિતૌ મન્થરાસિ

પૂર્વં યાઃ પઞ્ચદશધા પ્રોક્તાસ્ તાસાં શતં તથા ।
વિંશતિશ્ ચાભિર્ અત્ર સ્યાદ્ અવસ્થાભિઃ કિલાષ્ટભિઃ

પુનશ્ ચ ત્રિ-વિધૈર્ એભિઃ પ્રભેદૈર્ ઉત્તમાદિભિઃ ।
ત્રિશતી સ્પષ્ટમ્ ઉક્તાત્ર ષષ્ટ્યા યુક્તા મનીષિભિઃ

કિં ચ-
યથા સ્યુર્ નાયકાવસ્થા નિખિલા એવ માધવે ।
તથૈતા નાયિકાવસ્થા રાધાયાં પ્રાયશો મતાઃ