Ujjvalanīlamaṇi · Chapter 3

iti śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇau nāyaka-sahāya-bheda-prakaraṇam ||2||
(3)
atha śrī-hari-priyā-prakaraṇam
hareḥ sādhāraṇa-guṇair upetās tasya vallabhāḥ |
pṛthu-premṇāṃ sumādhurya-sampadāṃ cāgrimāśrayāḥ

yathā-
praṇamāmi tāḥ parama-mādhurī-bhṛtaḥ
kṛta-puṇya-puñja-ramaṇī-śiromaṇīḥ |
upasanna-yauvana-guror adhīrtya yāḥ
smara-keli-kauśalam udāharan harau

svakīyāḥ parakīyāś ca dvidhā tāḥ parikīrtitāḥ

tatra svakīyāḥ-
kara-graha-vidhiṃ prāptāḥ patyur ādeśa-tat-parāḥ |
pātivratyād avicalāḥ svakīyāḥ kathitā iha

yathā-
sunirmāṇe dharmādhvani pati-parābhiḥ paricite
mudā baddha-śraddhā giri ca guru-vargasya paritaḥ |
gṛhe yāḥ sevante priyam aparatantrāḥ pratidinaṃ
mahiṣyas tāḥ śaures tava mudam udagrāṃ vidadhatu

yathā vā śrī-daśame (10.60.55)-
na tvādṛśīṃ praṇayinīṃ gṛhiṇīṃ gṛheṣu
paśyāmi mānini yayā sva-vivāha-kāle |
prāptān nṛpān na vigaṇayya raho-haro me
prasthāpito dvija upaśruta-sat-kathasya

tās tu śrī-yadu-vīrasya sahasrāṇyasya ṣoḍaśa |
aṣṭottara-śatāgrāṇi dvāravatyāṃ suviśrutāḥ

āsāṃ sakhyaś ca dāsyaś ca pratyekaṃ syuḥ sahasraśaḥ |
tulya-rūpa-guṇāḥ sakhyaḥ kiñcin nyūnās tu dāsikāḥ

tatrāpi rukmiṇī satyā jāmbavaty arka-nandinī |
śaivyā bhadrā ca kauśalyā mādrīty aṣṭau gaṇāgrimāḥ

tatrāpi rukmiṇī-satye varīyasyau prakīrtite |
aiśvaryād rukmiṇī tatra satyā saubhāgyato varā

tathā hi hari-vaṃśe-
kuṭumbasyeśvarī yāsīd rukmiṇī bhīṣmakātmajā |
satyabhāmottamā strīṇāṃ saubhāgye cādhikābhavat

pādme (6.88.28) ca kārttika-māhātmye tāṃ prati śrī-kṛṣṇa-vākyaṃ
na me tvattaḥ priyatamā kācid anyā nitambinī |
ṣoḍaśa-strī-sahasrāṇāṃ priye prāṇa-samā hy asi

anayoḥ sakalotkṛṣṭāḥ sakhyo dāsyaś ca lakṣaśaḥ |
svīyā-jātīya-bhāvena nikhilā eva bhāvitāḥ

yāś ca gokula-kanyāsu pati-bhāva-ratā harau |
tāsāṃ tad-vṛtti-niṣṭhitvān na svīyātvam asāmpratam

yathā-
āryā ced ativatsalā mayi muhur goṣṭheśvarī kiṃ tataḥ
prāṇebhyaḥ praṇayāspadaṃ priya-sakhī-vṛndaṃ kim etena me |
vaikuṇṭhāṭavi-maṇḍalī-vijayī ced vṛndāvanaṃ tena kiṃ
dīvyaty atra na ced umā-vrata-phalaṃ piñcāvataṃsī patiḥ

gādharva-rītyā svīkārāt svīyātvam iha vastutaḥ |
avyaktatvād vivāhasya suṣṭhu pracchanna-kāmatā

atha parakīyā-
rāgeṇaivārpitātmāno loka-yugmānapekṣiṇā |
dharmeṇāsvīkṛtā yās tu parakīyā bhavanti tāḥ

yathā--
rāgollāsa-vilaṅghitārya-padavī-viśrāntayo'py uddhura-
śraddhā-rajyad-arundhatī-mukha-satī-vṛndena vandyehitāḥ |
āraṇyā api mādhurī-parimala-vyākṣipta-lakṣmī-śriyas
tās trailokya-vilakṣaṇā dadatu vaḥ kṛṣṇasya sakhyaḥ sukham

kanyakāś ca paroḍhāś ca parakīyā dvidhā matāḥ |
pracchanna-kāmatā hy atra gokuendrasya saukhyatā

tathā hi rudraḥ (śṛṅgāra-tilake 2.30)-
vāmatā durlabhatvaṃ ca strīṇāṃ yā ca nivāraṇā |
tad eva pañca-bāṇasya manye paramam āyudham

viṣṇu-gupta-saṃhitāyāṃ ca-
yatra niṣedha-viśeṣaḥ sudurlabhatvaṃ ca yan mṛgākṣīṇām |
tatraiva nāgarāṇāṃ nirbharam āsajjate hṛdayam

āḥ kiṃvānyad yatas tasyām idam eva mahāmuniḥ |
jagau pāramahaṃsyāṃ ca saṃhitāyāṃ svayaṃ śukaḥ

yathā śrī-daśame (10.33.19)-
kṛtvā tāvantam ātmānaṃ yāvatīr gopayoṣitaḥ |
reme sa bhagavāṃs tābhir ātmārāmo æpi līlayā

tathā ca tatraiva (10.33.31, 36)-
naitat samācarej jātu manasāpi hy anīśvaraḥ |
vinaśyaty ācaran mauṭhyād yathārudro æbdhi-jaṃ viṣam

anugrahāya bhaktānāṃ mānuṣaṃ deham āśritaḥ |
bhajate tādṛśīḥ krīḍā yāḥ śrutvā tat-paro bhavet

śrī-mukhena tu māhātmyam āsāṃ prāha svayaṃ hariḥ

yathā tatraiva (10.32.22)-
na pāraye æhaṃ niravadya-saṃyujāṃ
sva-sādhu-kṛtyaṃ vibudhāyuṣāpi vaḥ |
yām ābhajan durjara-geha-śṛṅkhalāḥ
saṃvṛścya tad vaḥ pratiyātu sādhunā

uddhavo'pi jagau suṣṭhu sarva-bhāgavatottamaḥ

yathā (BhP 10.47.61)-
āsām aho caraṇa-reṇu-juṣām ahaṃ syāṃ
vṛndāvane kim api gulma-latauṣadhīnām |
yā dustyajaṃ sva-janam ārya-pathaṃ ca hitvā
bhejur mukunda-padavīṃ śrutibhir vimṛgyām

māyā-kalita-tādṛk-strī-śīlanenānasūyabhiḥ |
na jātu vraja-devīnāṃ patibhiḥ saha saṅgamaḥ

tathā hi śrī-daśame (10.33.37)-
nāsūyan khalu kṛṣṇāya mohitās tasya māyayā |
manyamānāḥ svapārśvasthān svān svān dārān vrajaukasaḥ

tatra kanyakāḥ-
anūḍhāḥ kanyakāḥ proktāḥ sa-lajjāḥ pitṛ-pālitāḥ |
sakhī-keliṣu visrabdhāḥ prāyo mugdhā-guṇānvitāḥ

tatra durgā-vrata-parāḥ kanyā dhanyādayo matāḥ |
hariṇā pūritābhīṣṭās tena tās tasya vallabhāḥ

yathā-
visrabdhā sakhi dhūli-keliṣu paṭā-saṃvīta-vakṣaḥ-sthalā
bālāsīti na vallavas tava pitā jāmātaraṃ mṛgyati |
tvaṃ tu bhrānta-vilocanās tam acirād ākarṇya vṛndāvane
kūjantīṃ śikhi-piccha-mauli-muralīṃ sotkampam āghūrṇasi

atha paroḍhāḥ-
gopair vyūḍhā api hareḥ sadā sambhoga-lālasāḥ |
paroḍhā vallabhās tasya vraja-nāryo'prasūtikāḥ

yathā padyāvalyām (312)-
kātyāyanī-kusuma-kāmanayā kim arthaṃ
kāntāra-kukṣi-kuharaṃ kutukād gatāsi |
paśya stana-stavakayos tava kaṇṭakāṅkaṃ
gopaḥ sukaṇṭhi bata paśyasi jāta-kopaḥ

etāḥ sarvātiśāyinyaḥ śobhā-sādguṇya-vaibhavaiḥ |
ramādibhyo'py uru-prema-mādhurya-bhara-bhūṣitāḥ

tathā śrī-daśame (10.47.60)-
nāyaṃ śriyo æṅga u nitānta-rateḥ prasādaḥ
svar-yoṣitāṃ nalina-gandha-rucāṃ kuto ænyāḥ |
rāsotsave æsya bhuja-daṇḍa-gṛhīta-kaṇṭha-
labdhāśiṣāṃ ya udagād vraja-vallabhīnām

tās tridhā sādhana-parā devyo nitya-priyās tathā

tatra sādhanaparāḥ-
syur yauthikyas tv ayauthikya iti tatrādimā dvidhā

tatra yauthikyaḥ-
yauthikyas tatra saṃbhūya gaṇaśaḥ sādhane ratāḥ |
dvividhās tās tu munayas tathopaniṣado matāḥ

tatra munayaḥ-
gopālopāsakāḥ pūrvam aprāptābhīṣṭa-siddhayaḥ |
cirād udbuddha-ratayo rāma-saundarya-vīkṣayā

munayas tan-nijābhīṣṭa-siddhi-sampādane ratāḥ |
labdha-bhāvā vraje gopyo jātāḥ pādma itīritam

kathāpy anyā kila bṛhad-vāmane ceti viśrutiḥ |
siddhiṃ katicid evāsāṃ rāsārambhe prapedire |
iti kecit prabhāṣante prakaṭārthānusāriṇaḥ

atha upaniṣadaḥ-
samantāt sūkṣma-darśinyo mahopaniṣado'khilāḥ |
gopīnāṃ vīkṣya saubhāgyam asamordhvaṃ suvismitāḥ

tapāṃsi śraddhayā kṛtvā premāḍhyā jajñire vraje |
vallavya iti paurāṇī tathaupaniṣadī prathā

atha ayauthikyaḥ-
tad-bhāva-baddha-rāgā ye janās te sādhane ratāḥ |
tad-yogyam anurāgaughaṃ prāpyotkaṇṭhānusārataḥ

tā ekaśo'thavā dvi-trāḥ kāle kāle vraje'bhavan |
prācīnāś ca navāś ca syur ayauthikyas tato dvidhā

nitya-priyābhiḥ sālokyaṃ prācīnāś ciram āgatāḥ |
vraje jātā navās tv etā martyāmartyādi-yonitaḥ

atha devyaḥ-
deveṣv aṃśena jātasya kṛṣṇasya divi tuṣṭaye |
nitya-priyāṇām aṃśās tu yā yātā deva-yonayaḥ

atra devāvataraṇe janitvā gopa-kanyakāḥ |
tā aṃśinīnām evāsāṃ priya-sakhyo'bhavan vraje

atha nityapriyāḥ-
rādhā-candrāvalī-mukhyāḥ proktāḥ nitya-priyā vraje |
kṛṣṇavan nitya-saundarya-vaidagdhyādi-guṇāśrayāḥ

tathā ca brahma-saṃhitāyāṃ (5.48)-
ānanda-cinmaya-rasa-pratibhāvitābhis
tābhir ya eva nija-rūpatayā kalābhiḥ |
goloka eva nivasaty akhilātma-bhūto
govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi

tatra śāstrasiddhāstu rādhā candrāvalī tathā |
viśākhā lalitā śyāmā padmā śaibyā ca bhadrikā |
tārā vicitrā gopālī dhaniṣṭhā pālikādayaḥ

candrāvalyeva somābhā gāndharvā rādhikaiva sā |
anurādhā tu lalitā naitāstenoditāḥ pṛthak

lokaprasiddhanāmnyastu khañjanākṣī manoramā |
maṅgalā vimalā līlā kṛṣṇā śārī viśāradā |
tārāvalī cakorākṣī śaṅkarī kuṅkumādayaḥ

ityādīnāntu śataśo yūthāni vrajasubhruvām |
lakṣasaṅkhyāstu kathitā yūthe yūthe varāṅganāḥ

sarvā yūthādhipā etā rādhādyāḥ kuṅkumāntimāḥ |
viśākhāṃ lalitāṃ padmāṃ śaibyāñca prohya kīrtitāḥ

kintu saubhāgya-dhaureyā aṣṭau rādhādayo matāḥ |
yūthādhipātve æpy aucityaṃ dadhānā lalitādayaḥ |
sveṣṭa-rādhādi-bhāvasya lobhāt sakhya-ruciṃ dadhuḥ