ઉજ્જ્વલનીલમણિ · અધ્યાય 4

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ઉજ્જ્વલ-નીલમણૌ શ્રી-હરિ-પ્રિયા-પ્રકરણમ્ ॥3॥
(4)
અથ શ્રી-રાધા-પ્રકરણમ્
તત્રાપિ સર્વથા શ્રેષ્ઠે રાધા-ચન્દ્રાવલીત્ય્ ઉભે ।
યૂથયોસ્ તુ યયોઃ સન્તિ કોટિ-સઙ્ખ્યા મૃગીદૃશઃ

અભૂદ્ આકુલિતો રાસઃ પ્રમદા-શત-કોટિભિઃ ।
પુલિને યામુને તસ્મિન્ન્ ઇત્ય્ એષાગમિકી પ્રથા

તયોર્ અપ્ય્ ઉભયોર્ મધ્યે રાધિકા સર્વથાધિકા ।
મહા-ભાવ-સ્વરૂપેયં ગુણૈર્ અતિવરીયસી

ગોપાલોત્તર-તાપન્યાં યદ્ ગાન્ધર્વેતિ વિશ્રુતા ।
રાધેત્ય્ ઋક્-પરિશિષ્ટે ચ માધવેન સહોદિતા ।
અતસ્ તદીય-માહાત્મ્યં પાદ્મે દેવર્ષિણોદિતમ્

તથા હિ-
યથા રાધા પ્રિયા વિષ્ણોસ્ તસ્યાઃ કુણ્ડં પ્રિયં તથા ।
સર્વ-ગોપીષુ સૈવૈકા વિષ્ણોર્ અત્યન્ત-વલ્લભા

હ્લાદિની યા મહા-શક્તિઃ સર્વ-શક્તિ-વરીયસી ।
તત્-સાર-ભાવ-રૂપેયમ્ ઇતિ તન્ત્રે પ્રતિષ્ઠિતા

સુષ્ઠુ-કાન્ત-સ્વરૂપેયં સર્વદા વાર્ષભાનવી ।
ધૃત-ષોડશ-શૃઙ્ગારા દ્વાદશાભરણાન્વિતા

તત્ર સુષ્ઠુ-કાન્ત-સ્વરૂપા, યથા શ્રી-કૃષ્ણ-વાક્યમ્---
કચાસ્ તવ સુકુઞ્ચિતા મુખમ્ અધીર-દીર્ઘેક્ષણં
કઠોર-કુચ-ભાગ્-ઉરઃ ક્રશિમ-શાલિ મધ્ય-સ્થલમ્ ।
નતે શિરસિ દોર્લતે કરજ-રત્ન-રમ્યૌ કરૌ
વિધૂનયતિ રાધિકે ત્રિ-જગદ્ એષ રુપોત્સવઃ

અથ ધૃત-ષોડશ-શૃઙ્ગારા-
સ્નાતા નાસાગ્ર-જાગ્રન્-મણિ-રસિત-પટા સૂત્રિણી બદ્ધ-વેણી
સોત્તંસા ચર્ચિતાઙ્ગી કુસુમિત-ચિકુર સ્રગ્વિણી પદ્મ-હસ્તા ।
તામ્બૂલાસ્યોરુ-બિન્દુ-સ્તવકિત-ચિબુકા કજ્જલાક્ષી સુચિત્રા
રાધાલક્તોજ્જ્વલાઙ્ઘ્રિઃ સ્ફુરિતિ તિલકિની ષોડશા-કલ્પિનીયમ્

અથ દ્વાદશાભરણાશ્રિતા-
દિવ્યશ્ ચૂડા-મણીન્દ્રઃ પુરટ-વિરચિતાઃ કુણ્ડલ-દ્વન્દ્વ-કાઞ્ચિ-
નિષ્કાશ્ ચક્રી-શલાકા-યુગ-વલય-ઘટાઃ કણ્ઠ-ભૂષોર્મિકાશ્ ચ ।
હારાસ્ તારાનુકાર ભુજ-કટક-તુલાકોટયો રત્ન-ક્ પ્તાસ્
તુઙ્ગા પાદાઙ્ગુરીય-ચ્છવિર્ ઇતિ રવિભિર્ ભૂષણૈર્ ભાતિ રાધા

।
અથ વૃન્દાવનેશ્વર્યાઃ કીર્ત્યન્તે પ્રવરા ગુણાઃ ।
મધુરેયં નવ-વયાશ્ ચલાપાઙ્ગોજ્જ્વલ-સ્મિતા

ચારુ-સૌભાગ્ય-રેખાઢ્યા ગન્ધોન્માદિત-માધવા ।
સઙ્ગીત-પ્રસરાભિજ્ઞા રમ્ય-વાઙ્ નર્મ-પણ્ડિતા

વિનીતા કરુણા-પૂર્ણા વિદગ્ધા પાટવાન્વિતા ।
લજ્જા-શીલા સુમર્યાદા ધૈર્ય-ગામ્ભીર્ય-શાલિની

સુવિલાસા મહાભાવ-પરમોત્કર્ષ-તર્ષિણી ।
ગોકુલ-પ્રેમ-વસતિર્ જગચ્-છ્રેણી-લસદ્-યશાઃ

ગુર્વ્-અર્પિત-ગુરુ-સ્નેહા સખી-પ્રણયિતા-વશા ।
કૃષ્ણ-પ્રિયાવલી-મુખ્યા સન્તતાશ્રવ-કેશવા ।
બહુના કિં ગુણાસ્ તસ્યાઃ સઙ્ખ્યાતીતા હરેર્ ઇવ

ઇત્ય્ અઙ્ગોક્તિ-મનઃ-સ્થાસ્ તે પર-સમ્બન્ધ-ગાસ્ તથા ।
ગુણા વૃન્દાવનેશ્વર્યા ઇહ પ્રોક્તાશ્ ચતુર્વિધાઃ

માધુર્યં ચારુતા નવ્યં વયઃ કૈશોર-મધ્યમમ્ ।
સૌભાગ્ય-રેખા પાદાદિ-સ્થિતાશ્ ચન્દ્ર-કલાદયઃ

સાધુમાર્ગાદ્ અચલનં મર્યાદેત્ય્ ઉદિતં બુધૈઃ ।
લજ્જાભિજાત્ય-શીલાદ્યૈર્ ધૈર્યં દુઃખ-સહિષ્ણુતા

વ્યક્તત્વાલ્ લક્ષિતત્વાચ્ ચ નાન્યેષાં લક્ષણં કૃતમ્

તત્ર મધુરા, યથા વિદગ્ધ-માધવે (1.32)-
બલાદ્ અક્ષ્ણોર્ લક્ષ્મીઃ કવલયતિ નવ્યં કુવલયં
મુખોલ્લાસઃ ફુલ્લં કમલ-વનમ્ ઉલ્લઙ્ઘયતિ ચ ।
દશાં કષ્ટામ્ અષ્ટા-પદમ્ અપિ નયત્ય્ આઙ્ગિક-રુચિર્
વિચિત્રં રાધાયાઃ કિમ્ અપિ કિલ રૂપં વિલસતિ

અથ નવ-વયાઃ-
શ્રોણિઃ સ્યન્દનતાં કૃશોદરિ કુચ-દ્વન્દ્વં ક્રમાચ્ ચક્રતાં
ભ્રૂશ્ ચાપ-શ્રિયમ્ ઈક્ષણ-દ્વયમ્ ઇદં યાત્ય્ આશુગત્વં તવ ।
સૈનાપત્યમ્ અતઃ પ્રદાય ભુવિ તે કામઃ પશૂનાં પતિં
ધુન્વન્ જિત્વર-માનિનં ત્વયિ નિજં સામ્રાજ્ય-ભારં ન્યધાત્

અથ ચપલાપાઙ્ગી-
તડિદ્-અતિચલતાં તે કિં દૃગન્તાદ્ અપાઠીદ્
વિધુ-મુખિ તડિતો વા કિં તવાયં દૃગન્તઃ ।
ધ્રુવમ્ ઇહ ગુરુતાભૂત્ ત્વદ્-દૃગ્-અન્તસ્ય રાધે
વરમ્ અતિજવિનાં મે યેન જિગ્યે મનોઽપિ

અથ ઉજ્જ્વલ-સ્મિતા-
તવ વદન-વિધૌ વિધૌત-મધ્યાં
સ્મિત-સુધયાધર-લેખિકામ્ ઉદીક્ષ્ય ।
સખિ લઘુર્ અઘભિચ્-ચકોર-વર્યઃ
પ્રમદ-મદોદ્ધુર-બુદ્ધિર્ ઉજ્જિહીતે

અથ ચારુ-સૌભાગ્ય-રેખાઢ્યા-
અઘહર ભજ તુષ્ટિં પશ્ય યચ્ચન્દ્રલેખા-
વલયકુસુમવલ્લીકુણ્ડલાકારભાગ્ભિઃ ।
અભિદધતિ નિલીનામત્ર સૌભાગ્યરેખા-
વિતતિભિરનુવિદ્ધાઃ સુષ્ઠુ રાધાં પદાઙ્કાઃ

અથ ગન્ધોન્માદિત-માધવા-
વલ્લી-મણ્ડલ-પલ્લવાલિભિર્ ઇતઃ સઙ્ગોપનાયાત્મનો
મા વૃન્દાવન-ચક્રવર્તિનિ કૃથા યત્નં મુધા માધવિ ।
ભ્રામ્યદ્ભિઃ સ્વ-વિરોધિભિઃ પરિમલૈર્ ઉન્માદનૈઃ સૂચિતાં
કૃષ્ણસ્ તાં ભ્રમાધિપઃ સખિ ધુવન્ ધૂર્તો ધ્રુવં ધાસ્યતિ

અથ સઙ્ગીત-પ્રસરાભિજ્ઞા-
કૃષ્ણ-સાર-હર-પઞ્ચમ-સ્વરે
મુઞ્ચ ગીત-કુતુકાનિ રાધિકે ।
પ્રેક્ષતેઽત્ર હરિણાનુધાવિતાં
ત્વાં ન યાવદ્ અતિરોષણઃ પતિઃ

અથ રમ્ય-વાક્-
સુવદને વદને તવ રધિકે
સ્ફુરતિ કેયમ્ ઇહાક્ષર-માધુરી ।
વિકલતાં લભતે કિલ કોકિલઃ
સખિ યયાદ્ય સુધાપિ મુધાર્થતામ્

અથ નર્મ-પણ્ડિતા-
વંશ્યાસ્ ત્વમ્ ઉપાધ્યાયઃ
કિમ્ ઉપાધ્યાયી તવાત્ર વંશી વા ।
કુલ-યુવતિ-ધર્મ-હરણાદ્
અસ્તિ યયોર્ નાપરં કર્મ

યથા વા-
દેવ પ્રસીદ વૃષ-વર્ધન પુણ્ય-કીર્તે
સાધ્વી-ગણ-સ્તન-શિવાર્ચન-નિત્ય-પૂત ।
નિર્મઞ્છનં તવ ભજે રવિ-પૂજનાય
સ્નાતાસ્મિ હન્ત મમ ન સ્પૃશ ન સ્પૃશાઙ્ગમ્

અથ વિનીતા-
અપિ ગોકુલે પ્રસિદ્ધા ભ્રૂ-ભ્રમિભિઃ પરિજનૈર્ નિષિદ્ધાપિ ।
પીઠં મુમોચ રાધા ભદ્રિકામ્ અપિ દૂરતઃ પ્રેક્ષ્ય

યથા વા, વિદગ્ધ-માધવે (5.15)-
ભૂયો ભૂયઃ કલિ-વિલસિતૈઃ સાપરાધાપિ રાધા
શ્લાઘ્યેનાહં યદ્ અઘરિપુણા બાઢમ્ અઙ્ગીકૃતાસ્મિ ।
તત્ર ક્ષામોદરિ કિમ્ અપરં કારણં વઃ સખીનાં
દત્તામોદાં પ્રગુણ-કરુણા-મઞ્જરીમ્ અન્તરેણ

અથ કરુણા-પૂર્ણા-
તાર્ણ-સૂચિ-શિખયાપિ તર્ણકં
વિદ્ધ-વક્ત્રમ્ અવલોક્ય સાસ્રયા ।
લિપ્યતે ક્ષતમ્ અવાપ્ત-બાધયા
કુઙ્કુમેન કૃપયાસ્ય રાધયા

અથ વિદગ્ધા-
આચાર્યા ધાતુ-ચિત્રે પચન-વિરચના-ચાતુરી-ચારુ-ચિત્તા
વાગ્-યુદ્ધે મુગ્ધયન્તી ગુરુમ્ અપિ ચ ગિરાં પણ્ડિતા માલ્ય-ગુમ્ફે ।
પાઠે શારી-શુકાનાં પટુર્ અજિતમ્ અપિ દ્યૂત-કેલિષુ જિષ્ણુર્
વિદ્યા-વિદ્યોતિ-બુદ્ધિઃ સ્ફુરતિ રતિ-કલા-શાલિની રાધિકેયમ્

અથ પાટવાન્વિતા, યથા વિદગ્ધ-માધવે (3.3)-
છિન્નઃ પ્રિયો મણિસરઃ સખિ મૌક્તિકાનિ
વૃત્તાન્ય્ અહં વિચિનુયામ્ ઇતિ કૈતવેન ।
મુગ્ધં વિવૃત્ય મયિ હન્ત દૃગન્ત-ભઙ્ગીં
રાધા ગુરોર્ અપિ પુરઃ પ્રણયાદ્ વ્યતાનીત્

અથ લજ્જા-શીલા-
વ્રજ-નરપતિ-સૂનુર્ દુલ્રભાલોકનોઽયં
સ્ફુરતિ રહસિ તામ્યત્ય્ એષ તર્ષાજ્ જનોઽપિ ।
વિરમ જનનિ લજ્જે કિઞ્ચિદ્ ઉદ્ઘાટ્ય વક્ત્રં
નિમિષમ્ ઇહ મનાગ્ અપ્ય્ અક્ષિ-કોણં ક્ષિપામિ

અથ સુમર્યાદા-
પ્રાણાન્ અકૃતાહારા સખિ રાધા-ચાતકી વરં ત્યજતિ ।
ન તુ કૃષ્ણ-મુદિર-મુક્તાદ્ અમૃતાદ્ વૃત્તિં ભજેદ્ અપરામ્

યથા વા-
આહૂયમાના વ્રજનાથયાસ્મિ યુક્તોઽભિસારઃ સખિ નાધુના મે ।
ન તાદૃશીનાં હિ ગુરૂત્તમાનામ્ આજ્ઞાસ્વ્ અવજ્ઞા વલતે શિવાય

યથા વા-
પૂર્ણાશીઃ પૂર્ણિમાસાવ્ અનવહિતતયા યા ત્વયાસ્યૈ વિતીર્ણા
વષ્ટિ ત્વામ્ એવ તન્વન્ન્ અખિલ-મધુરિમોત્સેકમ્ અસ્યાં મુકુન્દઃ ।
દિષ્ટ્યા પર્વોદગાત્ તે સ્વયમ્ અભિસરણે ચિત્તમ્ આધત્સ્વ વત્સે
યુક્ત્યાપ્ય્ ઉક્તા મયેતિ દ્યુમણિ-સખ-સુતા પ્રાહિણોદ્ એવ ચિત્રામ્

અથ ધૈર્ય-શાલિની-
તીવ્રસ્ તર્જતિ ભિન્ન-ધીર્ ગૃહ-પતિશ્ છદ્મ-જ્ઞયા પદ્મયા
હારં હારયતિ હરિ-પ્રણિહિતં કીશેન ભર્તુઃ સ્વસા ।
મલ્લીં લુમ્પતિ કૃષ્ણ-કામ્ય-કુસુમાં શૈવ્યા પ્રિયા વર્કરી
રાધા પશ્ય તથાપ્ય્ અતીવ સહના તુષ્ણીમ્ અસૌ તિષ્ઠતિ

અથ ગામ્ભીર્ય-શાલિની-
કલહાન્તરિતાપદે સ્થિતિં
સખિ ધીરાદ્ય ગતાપિ રાધિકા ।
બહિર્ ઉદ્ભટ-માન-લક્ષણા
સુદુરૂહા લલિતા ધિયાપ્ય્ અભૂત્

અથ સુવિલાસા-
તિર્યક્-ક્ષિપ્ત-ચલદ્-દૃગઞ્ચલ-રુચિર્ લાસ્યોલ્લસદ્-ભ્રૂ-લતા
કુન્દાભ-સ્મિત-ચન્દિકોજ્જ્વલ-મુખી ગણ્ડોચ્છલત્-કુણ્ડલા ।
કન્દર્પાગમ-સિદ્ધ-મન્ત્ર-ગહનામ્ અર્ધં દુહાના ગિરં
હારિણ્ય્ અદ્ય હરેર્ જહાર હૃદયં રાધા વિલાસોર્મિભિઃ

અથ મહા-ભાવ-પરમોત્કર્ષ-તર્ષિણી-
અશ્રૂણામ્ અતિવૃષ્ટિભિર્ દ્વિગુણયન્ત્ય્ અર્કાત્મજા-નિર્ઝરં
જ્યોત્સ્ની-સ્યન્દિ-વિધૂપલ-પ્રતિકૃતિ-ચ્છાયં વપુર્ બિભ્રતી ।
કણ્ઠાન્તસ્ ત્રુટદ્-અક્ષરાદ્ય-પુલકૈર્ લબ્ધા કદમ્બાકૃતિં
રાધા વેણુ-ધર પ્રવાત-કદલી-તુલ્યા ક્વચિદ્ વર્તતે

અથ ગોકુલ-પ્રેમ-વસતિઃ-
પ્રેમ-સન્તતિભિર્ એવ
વેધસા નુ વૃષભાનુ-નન્દિની ।
યાદૃશાં પદમ્ ઇતા મનાંસિ નઃ
સ્નેહયત્ય્ અખિલ-ગોષ્ઠ-વાસિનામ્

અથ જગચ્-છ્રેણી-લસદ્-યશાઃ-
ઉત્ફુલ્લં કિલ કુર્વતી કુવલયં દેવેન્દ્ર-પત્ની-શ્રુતૌ
કુન્દં નિક્ષિપતી વિરિઞ્ચી-ગૃહિણી-રોમૌષધી-હર્ષિણી ।
કર્ણોત્તંસ-સુધાંશુ-રત્ન-સકલં વિદ્રાવ્ય ભદ્રાઙ્ગિ તે
લક્ષ્મીમ્ અપ્ય્ અધુના ચકાર ચકિતાં રાધે યશઃ-કૌમુદી

અથ ગુર્વ્-અર્પિત-ગુરુ-સ્નેહા-
ન સુતાસિ કીર્તિદાયાઃ
કિન્તુ મમૈવેતિ તથ્યમ્ આખ્યામિ ।
પ્રાણિમિ વીક્ષ્ય મુખસ્ તે
કૃષ્ણસ્યેવેતિ કિં ત્રપસે

અથ સખી-પ્રણયાધીના-
ઉપદિશ સખિ વૃન્દે વલ્લવેન્દ્રસ્ય સૂનું
કિમ્ અયમ્ ઇહ સખીનાં મામ્ અધીનાં દુનોતિ ।
અપસરતુ સશઙ્કં મન્દિરાન્ માનિનીનાં
કલયતિ લલિતાયાઃ કિં ન શૌટીર્ય-ધાટીમ્

અથ કૃષ્ણ-પ્રિયાવલી-મુખ્યા, યથા લલિત-માધવે (10.10)-
સન્તુ ભ્રામ્યદ્-અપાડ્ગ-ભઙ્ગિ-ખુરલી-ખેલાભુવઃ સુભ્રુવઃ
સ્વસ્તિ સ્યાન્ મદિરેક્ષણે ક્ષણમ્ અપિ ત્વામ્ અન્તરા મે કુતઃ ।
તારાણાં નિકુરુમ્બકેન વૃતયા શ્લિષ્ટેઽપિ સોમાભયા
નાકાશે વૃષભાનુજાં શ્રિયમ્ ઋતે નિષ્પદ્યતે સ્વશ્-છટા

અથ સન્તતાશ્રવ-કેશવા-
ષડ્-અઙ્ઘ્રિભિર્ અર્દિતાન્ કુસુમ-સઞ્ચયાન્ આચિનોદ્
અખણ્ડમ્ અપિ રાધિકે બહુ-શિખણ્ડકં ત્વદ્-ગિરા ।
અમુઞ્ચ નવ-પલ્લવ-વ્રજમ્ ઉદઞ્ચદ્ અર્કોજ્જ્વલં
કરોતુ વશગો જનઃ કિમ્ અયમ્ અન્યદ્-આજ્ઞાપય

યસ્યાઃ સર્વોત્તમે યૂથે સર્વ-સદ્-ગુણ-મણ્ડિતાઃ ।
સમન્તાન્ માધવાકર્ષિ-વિભ્રમાઃ સન્તિ સુભ્રુવઃ

તાસ્ તુ વૃન્દાવનેશ્વર્યાઃ સખ્યઃ પઞ્ચ-વિધા મતાઃ ।
સખ્યશ્ ચ નિત્ય-સખ્યશ્ ચ પ્રાણ-સખ્યશ્ ચ કાશ્ચન ।
પ્રિય-સખ્યશ્ ચ પરમ-પ્રેષ્ઠ-સખ્યશ્ ચ વિશ્રુતાઃ

સખ્યઃ કુસુમિકા-વિન્ધ્યા-ધનિષ્ઠાદ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
નિત્ય-સખ્યશ્ ચ કસ્તૂરી-મણિ-મઞ્જરિકાદયઃ

પ્રાણ-સખ્યઃ શશિમુખી-વાસન્તી-લાસિકાદયઃ ।
ગતા વૃન્દાવનેશ્વર્યાઃ પ્રાયેણેમાઃ સ્વરૂપતામ્

પ્રિય-સખ્યઃ કુરઙ્ગાક્ષી સુમધ્યા મદનાલસા ।
કમલા માધુરી મઞ્જુ-કેશી કન્દર્પ-સુન્દરી ।
માધવી માલતી કામ-લતા શશિકલાદયઃ

પરમ-પ્રેષ્ઠ-સખ્યસ્ તુ લલિતા સ-વિશાખિકા ।
સ-ચિત્રા ચમ્પકલતા તુઙ્ગવિદ્યેન્દુલેખિકા ।
રઙ્ગદેવી સુદેવી ચેત્યષ્ટૌ સર્વ-ગણાગ્રિમાઃ

આસાં સુષ્ઠુ દ્વયોર્ એવ પ્રેમ્ણઃ પરમ-કાષ્ઠયા ।
ક્વચિજ્ જાતુ ક્વચિજ્ જાતુ તદ્-આધિક્યમ્ ઇવેક્ષતે