ઉજ્જ્વલનીલમણિ · અધ્યાય 3

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ઉજ્જ્વલ-નીલમણૌ નાયક-સહાય-ભેદ-પ્રકરણમ્ ॥2॥
(3)
અથ શ્રી-હરિ-પ્રિયા-પ્રકરણમ્
હરેઃ સાધારણ-ગુણૈર્ ઉપેતાસ્ તસ્ય વલ્લભાઃ ।
પૃથુ-પ્રેમ્ણાં સુમાધુર્ય-સમ્પદાં ચાગ્રિમાશ્રયાઃ

યથા-
પ્રણમામિ તાઃ પરમ-માધુરી-ભૃતઃ
કૃત-પુણ્ય-પુઞ્જ-રમણી-શિરોમણીઃ ।
ઉપસન્ન-યૌવન-ગુરોર્ અધીર્ત્ય યાઃ
સ્મર-કેલિ-કૌશલમ્ ઉદાહરન્ હરૌ

સ્વકીયાઃ પરકીયાશ્ ચ દ્વિધા તાઃ પરિકીર્તિતાઃ

તત્ર સ્વકીયાઃ-
કર-ગ્રહ-વિધિં પ્રાપ્તાઃ પત્યુર્ આદેશ-તત્-પરાઃ ।
પાતિવ્રત્યાદ્ અવિચલાઃ સ્વકીયાઃ કથિતા ઇહ

યથા-
સુનિર્માણે ધર્માધ્વનિ પતિ-પરાભિઃ પરિચિતે
મુદા બદ્ધ-શ્રદ્ધા ગિરિ ચ ગુરુ-વર્ગસ્ય પરિતઃ ।
ગૃહે યાઃ સેવન્તે પ્રિયમ્ અપરતન્ત્રાઃ પ્રતિદિનં
મહિષ્યસ્ તાઃ શૌરેસ્ તવ મુદમ્ ઉદગ્રાં વિદધતુ

યથા વા શ્રી-દશમે (10.60.55)-
ન ત્વાદૃશીં પ્રણયિનીં ગૃહિણીં ગૃહેષુ
પશ્યામિ માનિનિ યયા સ્વ-વિવાહ-કાલે ।
પ્રાપ્તાન્ નૃપાન્ ન વિગણય્ય રહો-હરો મે
પ્રસ્થાપિતો દ્વિજ ઉપશ્રુત-સત્-કથસ્ય

તાસ્ તુ શ્રી-યદુ-વીરસ્ય સહસ્રાણ્યસ્ય ષોડશ ।
અષ્ટોત્તર-શતાગ્રાણિ દ્વારવત્યાં સુવિશ્રુતાઃ

આસાં સખ્યશ્ ચ દાસ્યશ્ ચ પ્રત્યેકં સ્યુઃ સહસ્રશઃ ।
તુલ્ય-રૂપ-ગુણાઃ સખ્યઃ કિઞ્ચિન્ ન્યૂનાસ્ તુ દાસિકાઃ

તત્રાપિ રુક્મિણી સત્યા જામ્બવત્ય્ અર્ક-નન્દિની ।
શૈવ્યા ભદ્રા ચ કૌશલ્યા માદ્રીત્ય્ અષ્ટૌ ગણાગ્રિમાઃ

તત્રાપિ રુક્મિણી-સત્યે વરીયસ્યૌ પ્રકીર્તિતે ।
ઐશ્વર્યાદ્ રુક્મિણી તત્ર સત્યા સૌભાગ્યતો વરા

તથા હિ હરિ-વંશે-
કુટુમ્બસ્યેશ્વરી યાસીદ્ રુક્મિણી ભીષ્મકાત્મજા ।
સત્યભામોત્તમા સ્ત્રીણાં સૌભાગ્યે ચાધિકાભવત્

પાદ્મે (6.88.28) ચ કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે તાં પ્રતિ શ્રી-કૃષ્ણ-વાક્યં
ન મે ત્વત્તઃ પ્રિયતમા કાચિદ્ અન્યા નિતમ્બિની ।
ષોડશ-સ્ત્રી-સહસ્રાણાં પ્રિયે પ્રાણ-સમા હ્ય્ અસિ

અનયોઃ સકલોત્કૃષ્ટાઃ સખ્યો દાસ્યશ્ ચ લક્ષશઃ ।
સ્વીયા-જાતીય-ભાવેન નિખિલા એવ ભાવિતાઃ

યાશ્ ચ ગોકુલ-કન્યાસુ પતિ-ભાવ-રતા હરૌ ।
તાસાં તદ્-વૃત્તિ-નિષ્ઠિત્વાન્ ન સ્વીયાત્વમ્ અસામ્પ્રતમ્

યથા-
આર્યા ચેદ્ અતિવત્સલા મયિ મુહુર્ ગોષ્ઠેશ્વરી કિં તતઃ
પ્રાણેભ્યઃ પ્રણયાસ્પદં પ્રિય-સખી-વૃન્દં કિમ્ એતેન મે ।
વૈકુણ્ઠાટવિ-મણ્ડલી-વિજયી ચેદ્ વૃન્દાવનં તેન કિં
દીવ્યત્ય્ અત્ર ન ચેદ્ ઉમા-વ્રત-ફલં પિઞ્ચાવતંસી પતિઃ

ગાધર્વ-રીત્યા સ્વીકારાત્ સ્વીયાત્વમ્ ઇહ વસ્તુતઃ ।
અવ્યક્તત્વાદ્ વિવાહસ્ય સુષ્ઠુ પ્રચ્છન્ન-કામતા

અથ પરકીયા-
રાગેણૈવાર્પિતાત્માનો લોક-યુગ્માનપેક્ષિણા ।
ધર્મેણાસ્વીકૃતા યાસ્ તુ પરકીયા ભવન્તિ તાઃ

યથા--
રાગોલ્લાસ-વિલઙ્ઘિતાર્ય-પદવી-વિશ્રાન્તયોઽપ્ય્ ઉદ્ધુર-
શ્રદ્ધા-રજ્યદ્-અરુન્ધતી-મુખ-સતી-વૃન્દેન વન્દ્યેહિતાઃ ।
આરણ્યા અપિ માધુરી-પરિમલ-વ્યાક્ષિપ્ત-લક્ષ્મી-શ્રિયસ્
તાસ્ ત્રૈલોક્ય-વિલક્ષણા દદતુ વઃ કૃષ્ણસ્ય સખ્યઃ સુખમ્

કન્યકાશ્ ચ પરોઢાશ્ ચ પરકીયા દ્વિધા મતાઃ ।
પ્રચ્છન્ન-કામતા હ્ય્ અત્ર ગોકુએન્દ્રસ્ય સૌખ્યતા

તથા હિ રુદ્રઃ (શૃઙ્ગાર-તિલકે 2.30)-
વામતા દુર્લભત્વં ચ સ્ત્રીણાં યા ચ નિવારણા ।
તદ્ એવ પઞ્ચ-બાણસ્ય મન્યે પરમમ્ આયુધમ્

વિષ્ણુ-ગુપ્ત-સંહિતાયાં ચ-
યત્ર નિષેધ-વિશેષઃ સુદુર્લભત્વં ચ યન્ મૃગાક્ષીણામ્ ।
તત્રૈવ નાગરાણાં નિર્ભરમ્ આસજ્જતે હૃદયમ્

આઃ કિંવાન્યદ્ યતસ્ તસ્યામ્ ઇદમ્ એવ મહામુનિઃ ।
જગૌ પારમહંસ્યાં ચ સંહિતાયાં સ્વયં શુકઃ

યથા શ્રી-દશમે (10.33.19)-
કૃત્વા તાવન્તમ્ આત્માનં યાવતીર્ ગોપયોષિતઃ ।
રેમે સ ભગવાંસ્ તાભિર્ આત્મારામો æપિ લીલયા

તથા ચ તત્રૈવ (10.33.31, 36)-
નૈતત્ સમાચરેજ્ જાતુ મનસાપિ હ્ય્ અનીશ્વરઃ ।
વિનશ્યત્ય્ આચરન્ મૌઠ્યાદ્ યથારુદ્રો æબ્ધિ-જં વિષમ્

અનુગ્રહાય ભક્તાનાં માનુષં દેહમ્ આશ્રિતઃ ।
ભજતે તાદૃશીઃ ક્રીડા યાઃ શ્રુત્વા તત્-પરો ભવેત્

શ્રી-મુખેન તુ માહાત્મ્યમ્ આસાં પ્રાહ સ્વયં હરિઃ

યથા તત્રૈવ (10.32.22)-
ન પારયે æહં નિરવદ્ય-સંયુજાં
સ્વ-સાધુ-કૃત્યં વિબુધાયુષાપિ વઃ ।
યામ્ આભજન્ દુર્જર-ગેહ-શૃઙ્ખલાઃ
સંવૃશ્ચ્ય તદ્ વઃ પ્રતિયાતુ સાધુના

ઉદ્ધવોઽપિ જગૌ સુષ્ઠુ સર્વ-ભાગવતોત્તમઃ

યથા (ભ્પ્ 10.47.61)-
આસામ્ અહો ચરણ-રેણુ-જુષામ્ અહં સ્યાં
વૃન્દાવને કિમ્ અપિ ગુલ્મ-લતૌષધીનામ્ ।
યા દુસ્ત્યજં સ્વ-જનમ્ આર્ય-પથં ચ હિત્વા
ભેજુર્ મુકુન્દ-પદવીં શ્રુતિભિર્ વિમૃગ્યામ્

માયા-કલિત-તાદૃક્-સ્ત્રી-શીલનેનાનસૂયભિઃ ।
ન જાતુ વ્રજ-દેવીનાં પતિભિઃ સહ સઙ્ગમઃ

તથા હિ શ્રી-દશમે (10.33.37)-
નાસૂયન્ ખલુ કૃષ્ણાય મોહિતાસ્ તસ્ય માયયા ।
મન્યમાનાઃ સ્વપાર્શ્વસ્થાન્ સ્વાન્ સ્વાન્ દારાન્ વ્રજૌકસઃ

તત્ર કન્યકાઃ-
અનૂઢાઃ કન્યકાઃ પ્રોક્તાઃ સ-લજ્જાઃ પિતૃ-પાલિતાઃ ।
સખી-કેલિષુ વિસ્રબ્ધાઃ પ્રાયો મુગ્ધા-ગુણાન્વિતાઃ

તત્ર દુર્ગા-વ્રત-પરાઃ કન્યા ધન્યાદયો મતાઃ ।
હરિણા પૂરિતાભીષ્ટાસ્ તેન તાસ્ તસ્ય વલ્લભાઃ

યથા-
વિસ્રબ્ધા સખિ ધૂલિ-કેલિષુ પટા-સંવીત-વક્ષઃ-સ્થલા
બાલાસીતિ ન વલ્લવસ્ તવ પિતા જામાતરં મૃગ્યતિ ।
ત્વં તુ ભ્રાન્ત-વિલોચનાસ્ તમ્ અચિરાદ્ આકર્ણ્ય વૃન્દાવને
કૂજન્તીં શિખિ-પિચ્છ-મૌલિ-મુરલીં સોત્કમ્પમ્ આઘૂર્ણસિ

અથ પરોઢાઃ-
ગોપૈર્ વ્યૂઢા અપિ હરેઃ સદા સમ્ભોગ-લાલસાઃ ।
પરોઢા વલ્લભાસ્ તસ્ય વ્રજ-નાર્યોઽપ્રસૂતિકાઃ

યથા પદ્યાવલ્યામ્ (312)-
કાત્યાયની-કુસુમ-કામનયા કિમ્ અર્થં
કાન્તાર-કુક્ષિ-કુહરં કુતુકાદ્ ગતાસિ ।
પશ્ય સ્તન-સ્તવકયોસ્ તવ કણ્ટકાઙ્કં
ગોપઃ સુકણ્ઠિ બત પશ્યસિ જાત-કોપઃ

એતાઃ સર્વાતિશાયિન્યઃ શોભા-સાદ્ગુણ્ય-વૈભવૈઃ ।
રમાદિભ્યોઽપ્ય્ ઉરુ-પ્રેમ-માધુર્ય-ભર-ભૂષિતાઃ

તથા શ્રી-દશમે (10.47.60)-
નાયં શ્રિયો æઙ્ગ ઉ નિતાન્ત-રતેઃ પ્રસાદઃ
સ્વર્-યોષિતાં નલિન-ગન્ધ-રુચાં કુતો æન્યાઃ ।
રાસોત્સવે æસ્ય ભુજ-દણ્ડ-ગૃહીત-કણ્ઠ-
લબ્ધાશિષાં ય ઉદગાદ્ વ્રજ-વલ્લભીનામ્

તાસ્ ત્રિધા સાધન-પરા દેવ્યો નિત્ય-પ્રિયાસ્ તથા

તત્ર સાધનપરાઃ-
સ્યુર્ યૌથિક્યસ્ ત્વ્ અયૌથિક્ય ઇતિ તત્રાદિમા દ્વિધા

તત્ર યૌથિક્યઃ-
યૌથિક્યસ્ તત્ર સંભૂય ગણશઃ સાધને રતાઃ ।
દ્વિવિધાસ્ તાસ્ તુ મુનયસ્ તથોપનિષદો મતાઃ

તત્ર મુનયઃ-
ગોપાલોપાસકાઃ પૂર્વમ્ અપ્રાપ્તાભીષ્ટ-સિદ્ધયઃ ।
ચિરાદ્ ઉદ્બુદ્ધ-રતયો રામ-સૌન્દર્ય-વીક્ષયા

મુનયસ્ તન્-નિજાભીષ્ટ-સિદ્ધિ-સમ્પાદને રતાઃ ।
લબ્ધ-ભાવા વ્રજે ગોપ્યો જાતાઃ પાદ્મ ઇતીરિતમ્

કથાપ્ય્ અન્યા કિલ બૃહદ્-વામને ચેતિ વિશ્રુતિઃ ।
સિદ્ધિં કતિચિદ્ એવાસાં રાસારમ્ભે પ્રપેદિરે ।
ઇતિ કેચિત્ પ્રભાષન્તે પ્રકટાર્થાનુસારિણઃ

અથ ઉપનિષદઃ-
સમન્તાત્ સૂક્ષ્મ-દર્શિન્યો મહોપનિષદોઽખિલાઃ ।
ગોપીનાં વીક્ષ્ય સૌભાગ્યમ્ અસમોર્ધ્વં સુવિસ્મિતાઃ

તપાંસિ શ્રદ્ધયા કૃત્વા પ્રેમાઢ્યા જજ્ઞિરે વ્રજે ।
વલ્લવ્ય ઇતિ પૌરાણી તથૌપનિષદી પ્રથા

અથ અયૌથિક્યઃ-
તદ્-ભાવ-બદ્ધ-રાગા યે જનાસ્ તે સાધને રતાઃ ।
તદ્-યોગ્યમ્ અનુરાગૌઘં પ્રાપ્યોત્કણ્ઠાનુસારતઃ

તા એકશોઽથવા દ્વિ-ત્રાઃ કાલે કાલે વ્રજેઽભવન્ ।
પ્રાચીનાશ્ ચ નવાશ્ ચ સ્યુર્ અયૌથિક્યસ્ તતો દ્વિધા

નિત્ય-પ્રિયાભિઃ સાલોક્યં પ્રાચીનાશ્ ચિરમ્ આગતાઃ ।
વ્રજે જાતા નવાસ્ ત્વ્ એતા મર્ત્યામર્ત્યાદિ-યોનિતઃ

અથ દેવ્યઃ-
દેવેષ્વ્ અંશેન જાતસ્ય કૃષ્ણસ્ય દિવિ તુષ્ટયે ।
નિત્ય-પ્રિયાણામ્ અંશાસ્ તુ યા યાતા દેવ-યોનયઃ

અત્ર દેવાવતરણે જનિત્વા ગોપ-કન્યકાઃ ।
તા અંશિનીનામ્ એવાસાં પ્રિય-સખ્યોઽભવન્ વ્રજે

અથ નિત્યપ્રિયાઃ-
રાધા-ચન્દ્રાવલી-મુખ્યાઃ પ્રોક્તાઃ નિત્ય-પ્રિયા વ્રજે ।
કૃષ્ણવન્ નિત્ય-સૌન્દર્ય-વૈદગ્ધ્યાદિ-ગુણાશ્રયાઃ

તથા ચ બ્રહ્મ-સંહિતાયાં (5.48)-
આનન્દ-ચિન્મય-રસ-પ્રતિભાવિતાભિસ્
તાભિર્ ય એવ નિજ-રૂપતયા કલાભિઃ ।
ગોલોક એવ નિવસત્ય્ અખિલાત્મ-ભૂતો
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

તત્ર શાસ્ત્રસિદ્ધાસ્તુ રાધા ચન્દ્રાવલી તથા ।
વિશાખા લલિતા શ્યામા પદ્મા શૈબ્યા ચ ભદ્રિકા ।
તારા વિચિત્રા ગોપાલી ધનિષ્ઠા પાલિકાદયઃ

ચન્દ્રાવલ્યેવ સોમાભા ગાન્ધર્વા રાધિકૈવ સા ।
અનુરાધા તુ લલિતા નૈતાસ્તેનોદિતાઃ પૃથક્

લોકપ્રસિદ્ધનામ્ન્યસ્તુ ખઞ્જનાક્ષી મનોરમા ।
મઙ્ગલા વિમલા લીલા કૃષ્ણા શારી વિશારદા ।
તારાવલી ચકોરાક્ષી શઙ્કરી કુઙ્કુમાદયઃ

ઇત્યાદીનાન્તુ શતશો યૂથાનિ વ્રજસુભ્રુવામ્ ।
લક્ષસઙ્ખ્યાસ્તુ કથિતા યૂથે યૂથે વરાઙ્ગનાઃ

સર્વા યૂથાધિપા એતા રાધાદ્યાઃ કુઙ્કુમાન્તિમાઃ ।
વિશાખાં લલિતાં પદ્માં શૈબ્યાઞ્ચ પ્રોહ્ય કીર્તિતાઃ

કિન્તુ સૌભાગ્ય-ધૌરેયા અષ્ટૌ રાધાદયો મતાઃ ।
યૂથાધિપાત્વે æપ્ય્ ઔચિત્યં દધાના લલિતાદયઃ ।
સ્વેષ્ટ-રાધાદિ-ભાવસ્ય લોભાત્ સખ્ય-રુચિં દધુઃ