Ujjvalanīlamaṇi · Chapter 14
atrerṣyākhya-bhāvasya śāntiḥ |
iti śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇau
vyabhicāri-prakaraṇam
||13||
(14)
Many of the kārikās in this chapter are lifted pretty much wholesale from
Rasārṇava-sudhākara. I don't have the text with me, so I have not been able to give
the references.
atha sthāyi-bhāva-prakaraṇam
sthāyi-bhāvo'tra śṛṅgāre kathyate madhurā ratiḥ
sā, yathā govinda-vilāse-
kālāhi-vaktra-vilasad-rasanāgrajāgrad-
gopī-dṛg-añcala-camatkṛti-biddha-marmā |
śarmādiśatv aruṇa-ghūrṇita-locanāntaḥ-
sañcāra-cūrṇita-satī-hṛdayo mukundaḥ
yathā vā dāna-keli-kaumudyām (30)-
govardhana-girim upetya kaṭākṣa-bāṇān
karṇa-sphuran-maṇizilopari saṅkṣuvānā |
kā bhrū-dhanur-dhuvana-sūcita-luñcaneyaṃ
vyagrīkaroty ahaha mām api sambhrameṇa
abhiyogād viṣayataḥ sambandhād abhimānataḥ |
sā tadīya-viśeṣebhya upamātaḥ svabhāvataḥ |
ratir āvirbhaved eṣām uttamatvaṃ yathottaram
tatra abhiyogaḥ-
abhiyogo bhaved bhāva-vyaktiḥ svena pareṇa ca
tatra svenābhiyogād, yathā-
mad-adhara-viluṭhad-vilocanāntaṃ
mṛdula-latā-nava-pallavaṃ daśantam |
sakhi harim avalokya bhānujāyā-
staṭa-vipine sphuṭad-antarāsmi jātā
yathā vā-
kuvalaya-vipināny asau sṛjantī
diśi diśi locana-cāpalāc calākṣī |
harati taraṇijā-taṭe puraḥ kā
subala balān mama citta-cañcarīkam
pareṇābhiyogād, yathā-
tvadīyam āpīya gatāvalambā
saṃvāda-mādhvīkam atīva sādhvī |
āghūrṇamānā vraja-rāja-sūno
nīvīṃ skhalantīṃ na vidāñcakāra
atha viṣayāḥ-
śabda-sparśādayaḥ pañca viṣayāḥ kila viśrutāḥ
tatra śabdād, yathā vidagdha-mādhave (1.34)-
nādaḥ kadamba-viṭapāntarato visarpan
ko nāma karṇa-padavīm aviśan na jāne |
hā hā kulīna-gṛhiṇī-gaṇa-garhaṇīyāṃ
yenādya kām api daśāṃ sakhi lambhitāsi
yathā vā, tatraiva (2.2)-
ekasya śrutam eva lumpati matiṃ kṛṣṇeti nāmākṣaraṃ
sāndronmāda-paramparām apanayaty anyasya vaṃśī-kalaḥ |
eṣa snigdha-ghana-dyutir manasi me lagnā sakṛd-vīkṣaṇāt
kaṣṭaṃ dhik puruṣa-traye ratir abhūn manye mṛtiḥ śreyasī
sparśād, yathā-
vrajaṃ muṣṭi-grāhye tamasi nigiraty aṅgam iha me
sakhi sparśaṃ daivād yad-avadhi paraṃ kasyacid agāt |
gṛhītā jāgaryā tad-avadhi sadaivāṅgaja-gaṇaiḥ
sa-śaṅkair yā paśya kṣaṇam api na sādyānpy uparatā
rūpād, yathā haṃsadūte (77)-
kṛtākṛṣṭi-krīḍaṃ kim api tava rūpaṃ mama sakhī
sakṛd dṛṣṭvā dūrād ahita-hita-bodhojjhita-matiḥ |
hatā seyaṃ premānalam anu viśantī sarabhasaṃ
pataṅgīvātmānaṃ murahara muhur dāhitavatī
rasād, yathā-
pulakayati yad aṅgaṃ sevate gātra-bhaṅgaṃ
vahati hṛdi taraṅgaṃ sadya evādya mugdhā |
tad aghadamana-vaktrodgīrṇa-tāmbūlam alpaṃ
sphuṭam aviditam āsye nyastam asyās tvayāli
gandhād, yathā-
vibhrājante kva sakhi sukhinaḥ śākhino mohanās te
yeṣāṃ puṣpair iyam anupamā vaijayantī kṛtāsti |
paśyākṛṣṭa-bhramara-paṭalā yāta-yāmāpi kāmaṃ
yā bhūyobhir mama parimalaiḥ stambhayaty adya cetaḥ
lokottara-padārthānāṃ prabhāvaḥ ko'py anargalaḥ |
ratiṃ tad-viṣayaṃ cāsau bhāsayet tūrṇam ekadā
atha sambandhaḥ-
sambandhaḥ kula-rūpādi-sāmagrī-gauravaṃ bhavet
tato yathā-
vīryaṃ kandukitādir-rūpam akhila-kṣmā-maṇḍalī-maṇḍanaṃ
janmābhīra-purandarasya bhavane pāre-parārdhaṃ guṇāḥ |
līlā kvāpi jagac-camatkṛti-karīty etasya lokottarā
vṛttir veṇu-dharasya durmukhi dhṛtiṃ kasyāḥ kṣaṇaṃ rakṣati
atha abhimānaḥ-
santu ramyāṇi bhūrīṇi prārthyaṃ syād idam eva me |
iti yo nirṇayo dhīrair abhimānaḥ sa ucyate
tato yathā-
sphurantu bahavaḥ kṣitau madhurimormi-dhaureyakā
vidagdha-maṇayo guṇāvali-patiṃ-varābhir vṛtāḥ |
na yasya śikhi-candraṃ śirasi naiva veṇur mukhe
na dhātu-vacanā tanau sakhi tṛṇāya manye na tam
atha tadīya-viśeṣāḥ-
tadīyānāṃ viśeṣāḥ syuḥ pada-goṣṭha-priyādayaḥ
tatra padāni-
padāny atra padāṅkāḥ syuḥ
tato yathā-
sphurati sakhi rathāṅgāmbhoja-dambholi-bhājāṃ
taṭa-bhuvi viśadeyaṃ kasya paṅktiḥ padānām |
hṛdayam aghṛṇa-ghūrṇāghrātam udghāṭayantī
mama tanu-latikāyāṃ kuḍmalaṃ yā tanoti
atha goṣṭham-
goṣṭhaṃ vṛndāvanāśritam
tato, yathā-
madayati hṛdayaṃ sakhi vrajo'yaṃ
madhurimabhiḥ kvacid apy adṛṣṭa-pūrvaiḥ |
iha viharati ko'pi nāgarendara-
stribhuvana-maṇḍala-mūrtir ity avehi
atha priyajanaḥ-
prauḍha-bhāvānubiddho yas tasya priya-jano'tra saḥ
tato, yathā-
gurubhir niṣiddhā tām ahaṃ yāvad akṣṇoḥ
padam anayamanantaśreyasāṃ sadma rādhām |
tṛṣitam iva mano me prekṣate tanvi tāvad
diśi diśi viharantīṃ śyāmalāṃ śālabhañjīm
atha upamā-
yathā kathañcid apy asya sādṛśyam upamoditā
tato, yathā-
navāmbudhara-mādhurī sphurati mūrtir urvī-tale
kṛśodari dṛśor iyāt pathi kim īdṛśo vā yuvā |
puraḥ sumukhi gopateḥ sadai sanniviṣṭasya me
pitur vitanute naṭo yam anukṛtya nṛtya-kramam
yathā vā-
sphuraty eṣa preyān iva nava-ghanas tasya subhage
śikhaṇḍīnāṃ śreṇīṃ tulayati surendrāyudham idam |
asau vāso lakṣmīr iva viharate vidyud iti sā
niśamyodasrākṣī tvayi nihita-buddhir nivasati
atha svabhāvaḥ-
bhair hetv-anapekṣī tu svabhāvo'rthaḥ prakīrtitaḥ |
nisargaś ca svarūpaṃ cety eṣo'pi bhavati dvidhā
atra nisargaḥ-
nisargaḥ sudṛḍhābhyāsa-janyaḥ saṃskara ucyate |
tad-udbhodhasya hetuḥ syād guṇa-rūpa-śrutir manāk
tato, yathā-
sa tarjatu batāgrajaṃ tyajatu māṃ suhṛn-maṇḍalaḥ
pitā kila vilajjatāṃ ghana-dṛg-ambur ambāstu me |
manaḥ sakhi samīhate śruta-guṇa-śriyaṃ sarvathā
tam eva yadu-puṅgavaṃ na tu kadāpi caidyaṃ nṛpam
yathā vā-
asundaraḥ sundara-śekharo vā
guṇair vihīno guṇināṃ varo vā |
dveṣī mayi syāt karuṇāmbudhir vā
śyāmaḥ sa evādya gatir mamāyam
atha svarūpam-
ajanyas tu svataḥsiddhaḥ svarūpaṃ bhāva iṣyate |
etat tu kṛṣṇa-lalanobhaya-niṣṭhatayā tridhā
atha kṛṣṇa-niṣṭham-
kṛṣṇa-niṣṭhaṃ svarūpaṃ syād adaityaiḥ sugamaṃ janaiḥ
tato, yathā-
iyaṃ vyaktir gopī na bhavati puraḥ kintu kutukī
harir nārīveśo yad akhila-sura-strīr dhuvati naḥ |
jagan-netra-śreṇī-timira-haraṇāyāmbara-maṇiṃ
vinā kasyānyasya priyasakhi bhaved aupayikatā
atha lalanā-niṣṭham-
svarūpaṃ lalanā-niṣṭhaṃ svayam udbuddhatāṃ vrajet |
adṛṣṭe'py aśrute'py uccaiḥ kṛṣṇe kuryād drutaṃ ratim
tato, yathā-
jihīte yaḥ kakṣāṃ kvacid alam adṛṣṭāśruta-cara-
trilokyām astīti kṣaṇam api na sambhāvana-mayīm |
ghana-śyāmaṃ pītāmbaram ahaha saṅkalpayad amuṃ
janaṃ kañcid goṣṭhe sakhi mama vṛthā dīryati manaḥ
atha ubhaya-niṣṭham-
tat syād ubhaya-niṣṭhaṃ yat svarūpaṃ kṛṣṇa-subhruvoḥ
tato, yathā lalita-mādhave (2.12)-
sahacari harir eṣa brahma-veśaṃ prapannaḥ
kim ayam itarathā me vidravaty antarātmā |
śaśadhara-maṇi-vedī sveda-dhārāṃ prasūte
na kila kumuda-bandhoḥ kaumudīm antareṇa
proktā atrābhiyogādyā vilāsādhikya-hetave |
ratiḥ svabhāvajaiva syāt prāyo gokula-subhruvām
sādhāraṇī nigaditā samañjasāsau samarthā ca |
kubjādiṣu mahiṣīṣu ca gokula-devīṣṇḍ ca kramataḥ
maṇivac-cintāmaṇivat-kaustubha-maṇivat tridhābhimatā |
nātisulabheyam abhitaḥ sudurlabhā syād ananya-labhyā ca
tatra sādhāraṇī-
nātisāndrā hareḥ prāyaḥ sākṣād darśana-sambhavā |
sambhogecchā-nidāneyaṃ ratiḥ sādhāraṇī matā
yathā śrī-daśame (10.48.9)---
sahoṣyatām iha preṣṭha dināni katicin mayā |
ramasva notsahe tyaktuṃ saṅgaṃ te'mburuhekṣaṇa
asāndratvād rater asyāḥ sambhogecchā vibhidyate |
etasyā hrāsato hrāsas tad-dhetutvād rater api
atha samañjasā-
patnī-bhāvābhimānātmā guṇādi-śravaṇādijā |
kvacid bhedita-sambhoga-tṛṣṇā sāndrā samañjasā
yathā tatraiva (10.52.38)-
kā tvā mukunda mahatī kula-śīla-rūpa-
vidyā-vayo-draviṇa-dhāmabhir ātma-tulyam |
dhīrā patiṃ kulavatī na vṛṇīta kanyā
kāle nṛ-siṃha nara-loka-mano-'bhirāmam
samañjasātaḥ sambhoga-spṛhāyā bhinnatā yadā |
tadā tad-utthitair bhāvair vaśyatā duṣkarā hariḥ
tathā hi tatraiva (10.61.4)-
smāyāvaloka-lava-darśita-bhāva-hāri-
bhrū-maṇḍala-prahita-saurata-mantra-śauṇḍaiḥ |
patnyas tu ṣoḍaśa-sahasram anaṅga-bāṇair
yasyendriyaṃ vimathituṃ karaṇair na śekuḥ
atha samarthā-
kaṃcid viśeṣam āyantyā sambhogecchā yayābhitaḥ |
ratyā tādātmyam āpannā sā samartheti bhaṇyate
sva-svarūpāt tadīyād vā jātā yat-kiṃcid-anvayāt |
samarthā sarva-vismāri-gandhā sāndratamā matā
prekṣyāśeṣe jagati madhurāṃ svāṃ vadhūṃ śaṅkayā te
tasyāḥ pārśve gurubhir abhitas tvat-prasaṅgo nyavāri |
śrutvā dūre tad api bhavataḥ sā tulā-koṭi-nādaṃ
hā kṛṣṇety aśruta-caram api vyāharanty unmadāsīt
sarvādbhuta-vilāsormi-camatkāra-kara-śriyaḥ |
sambhogecchā-viśeṣo'syā rater jātu na bhidyate |
ity asyāṃ kṛṣṇa-saukhyārtham eva kevalam udyamaḥ
pūrvasyāṃ sva-sukhāyāpi kadācit tatra sambhavet
iyam eva ratiḥ prauḍhā mahābhāva-daśāṃ vrajet |
yā mṛgyā syād vimuktānāṃ bhaktānāṃ ca varīyasām
yathā śrī-daśame (10.47.58)----
etāḥ paraṃ tanu-bhṛto bhuvi gopa-vadhvo
govinda eva nikhilātmani rūḍha-bhāvāḥ |
vāñchanti yad bhava-bhiyo munayo vayaṃ ca
kiṃ brahma-janmabhir ananta-kathārasasya
syād dṛḍheyaṃ ratiḥ premā prodyan snehaḥ kramād ayam |
syān mānaḥ praṇayo rāgo'nurāgo bhāva ity api
bījam ikṣuḥ sa ca rasaḥ sa guḍaḥ khaṇḍa eva saḥ |
sa śarkarā sitā sā ca sā yathā syāt sitopalā
ataḥ prema-vilāsāḥ syur bhāvāḥ snehādayas tu ṣaṭ |
prāyo vyavahiryante'mī prema-śabdena sūribhiḥ
yasyā yādṛśa-jātīyaḥ kṛṣṇe premābhyudañcati |
tasyāṃ tādṛśa-jātīyaḥ sa kṛṣṇasyāpy udīyate
tatra premā-
sarvathā dhvaṃsa-rahitaṃ saty api dhvaṃsa-kāraṇe |
yad-bhāva-bandhanaṃ yūnoḥ sa premā parikīrtitaḥ
yathā-
śape tubhyaṃ dharma-sthiti-manyu-sarantyā sakhi mayā
viśuddhām ugrābhir muhur api nirasto bhaṇitibhiḥ |
sa mugdhe śyāmātmā tyajati na hi me vartma bata māṃ
jagārāpad-ghorā viracayatu śāstiṃ gṛha-patiḥ
yathā vā-
rādhāyāḥ sakhi sad-guṇair anudinaṃ rūpānurāgādibhiḥ
sāndrāṃ labdhavator api vyasanitāṃ vyākṣipta-kāntāntaraiḥ |
prāpa kvāpi parasparopari yayor na mlānatāṃ yas tayo-
staṃ candrāvali-candrakābharaṇayoḥ ko vetti bhāva-kramam
sa tridhā kathyate prauḍha-madhya-manda-prabhedataḥ
tatra prauḍhaḥ-
vilambādibhir ajñāta-citta-vṛttau priye jane |
itara-kleśa-kārī yaḥ sa premā prauḍha ucyate
yathā-
gatvā brūhi nikuñja-sadmani sakhe khinnāṃ mama preyasīṃ
mā kālātyayam ākalayya kamale mayy apratītiṃ kṛthāḥ |
duṣṭaṃ dānavam atra gokula-śiraḥ-śūlaṃ cikitsann ahaṃ
drāg eṣa praṇayena pallava-mayīṃ labdho'smi śayyāṃ tava
atha madhyaḥ-
itarānubhavāpekṣāṃ sahate yaḥ sa madhyamaḥ
yathā-
sarvārambha-manoharāṃ sapadi me candrāvalīṃ vindato
raṅgaḥ śārada-śarvarī-samucitaḥ paryāptim evāyayau |
tāṃ kandarpa-camū-camatkṛti-kara-krīḍormi-kirmīritāṃ
rādhāṃ hanta tathāpi cittam adhunā sākṣān mamāpekṣate
atha mandaḥ-
sadā paricitatvādeḥ karoty atyantikāt tu yaḥ |
naivopekṣāṃ na cāpekṣāṃ sa premā manda ucyate
yathā-
anumīya rūḍhamānām ānaya bhāmāṃ sakhīm aśoka-latām |
bhavati premavatīnāṃ manāg upekṣāpi doṣāya
athavā-
prauḍhaḥ premā sa yatra syād viśleṣasyāsahiṣṇutā
yathā uddhava-sandeśe (50)-
nirmāya tvaṃ vitara phalakam hāri kaṃsārimūrtyā
vāraṃ vāraṃ diśasi yadi māṃ mānanirvāhanāya |
yat paśyantī bhavanakuhare ruddhakarṇāntarāhaṃ
sāhaṃkārā priyasakhi sukham yāpayiṣyāmi yāmam
kṛcchrāt sahiṣṇutā yatra sa tu madhyama ucyate
yathā--
avitatham asau kiṃ drāghīyān gamiṣyati vāsaraḥ
sumukhi sa niśārambhaḥ kiṃvā sameṣyati maṅgalaḥ |
smita-mukha-śaśī go-dhūlibhiḥ karambita-kuntalaḥ
kṣapayati dṛśām ārtiṃ yatra vrajeśvara-nandanaḥ
sa mandaḥ kathito yatra bhavet kutrāpi vismṛtiḥ
yathā-
pratipakṣa-janerṣyayā na me
smṛtir āsīd vana-mālya-gumphane |
sakhi kiṃ karavai gavāṃ puro
ghana-hambādhvanir eṣa jṛmbhate
atha snehaḥ-
āruhya paramāṃ kāṣṭhāṃ premā cid-dīpa-dīpanaḥ |
hṛdayaṃ drāvayann eṣa sneha ity abhidhīyate |
atrodite bhavej jātu na tṛptir darśanādiṣu
yathā krama-dīpikāyām (3.27)-
tad atimadhura-rūpa-kamra-śobhā-
mṛta-rasa-pāna-vidhāna-lālasābhyām |
praṇaya-salila-pūra-vāhinīnām
alasa-vilola-vilocanāmbujābhyām
yathā vā-
jyotsnaśīdhuṃ harimukha-vidhor apy analpaṃ pibantau
nāntas tṛptiṃ tava katham api prāpnuto dṛk-cakorau |
āghūrṇantau mada-kalatayā suṣṭhu mugdhau yad etau
bhūyo bhūyas tam iha vamato bāṣpa-pūra-cchalena
aṅga-saṅge viloke ca śravaṇādau ca sa kramāt |
kaniṣṭho madhyamaḥ śreṣṭhas trividho'yaṃ manodravaḥ
tatra aṅga-saṅge, yathā-
asi ghana-rasa-rūpas tvaṃ pālī lāvaṇya-sāra-maya-mūrtiḥ |
mādhava bhavad-āśleṣe bhavitā nāsyāḥ kathaṃ dravatā
viloke, yathā-
asyās tvad-vadane saroja-suhṛdi vyaktiṃ purastād gate
nāścaryaṃ dravatām avindata mano-haiyaṅgavīnaṃ yadi |
kintv āścaryam idaṃ mukunda milite śyāmā-mukhendau bhava-
ccetaś candra-maṇir dravan jalatayā bhūyo babhūvācalaḥ
śravaṇe, yathā-
śruti-parisara-kakṣāṃ yāti nāmnas tavārdhe
muradamana dṛgambhodārayā dhauta-gātrī |
madana-mada-madhūlī-mugdha-medhā-samṛddhiḥ
skhalati kuvalayākṣī jṛmbhate stambhate ca
ādi-śabdena smaraṇe, yathā-
kṛṣṇa-vartmani kṛtābhiniveśo
sāmprataḥ tvam asi kampita-gātrī |
sneha-pūra-paripāka-mayaṃ te
kiṃ bhaviṣyati mano na vilīnam
sa ghṛtaṃ madhu cetyuktaṃ sneho dvedhā svarūpataḥ
tatra ghṛta-snehaḥ-
ātyantikādaramayaḥ sneho ghṛtam itīryate
bhāvāntarānvitao gacchan svādodrekaṃ na tu svayam |
ghanībhaven nisargāti-śītalān mitha ādarāt |
gāḍhādaramayas tena snehaḥ syād ghṛtavad ghṛtam
yathā-
abhutthāya vidūrato madhubhñdā yāśliṣyate sādaraṃ
yā snehena vaśīkaroti guruṇā pāvitrya-pūrṇena tam |
kṣipraṃ yāti sitopaleva vilayaṃ tat-keli-vṛṣṭyā ca yā
yuktā hanta kayopamātum api sā candrāvalī me sakhī
yathā vā-
nijam agharipuṇāṃse nyastam ākṛṣya savyaṃ
bhujam iha nidadhānā dakṣam asrokṣitākṣī |
pada-yugam api baṅkaṃ śaṅkayā vikṣipantī
pratiyuvati-vayasyāṃ smerayāmāsa gaurī
ādaro gauravotthaḥ syād ity anyonyāśrita-dvayam |
ratyādau sad api snehe suvyaktatvād ihocyate
madīyatātiśaya-bhāk priye sneho bhaven madhu |
svayaṃ prakaṭa-mādhuryo nānā-rasa-samāhṛtiḥ
mattatoṣma-dharaḥ sneho madhu-sāmyān madhūcyate
yathā-
rādhā snehamayena hanta racitā mādhurya-sāreṇa sā
saudhīva pratimā ghanāpy uru-guṇair bhāvoṣmaṇā vidrutā |
yan-nāmany api dhāmani śravaṇayor yāti prasaṅgena me
sāndrānandamayī bhavaty anupamā sadyo jagad-vismṛti
atha mānaḥ-
snehas tūtkṛṣṭatāvāptyā mādhuryaṃ mānayan navam |
yo dhārayaty adākṣiṇyaṃ sa māna iti kīrtyate
yathā-
sravad-asra-bhare kṛte dṛśau me
tava godhūlibhir eva gopa-vīra |
adhunā vadanānilaiḥ kim ebhi-
rvirameti bhrūkuṭiṃ babhāra subhrūḥ
udātto lalitaś ceti māno'yaṃ dvividho mataḥ
tatra udāttaḥ-
udāttaḥ syād ghṛta-sneho dhārayan gahana-kramam |
dākṣiṇya-bhāga-dākṣiṇyaṃ vāmya-gandhaṃ ca kutracit
tatra dākṣiṇyodātto, yathā-
rādheti skhilābhidhe mayi haṭhād biddhāntarāpy ārtibhir
mad-vailakṣya-śamāya sā dviguṇayanty āsyāravinde smitam |
jalpe ca mradimānubiddham adhikaṃ mādhuryam ātanvatī
citrāṇīva cakāra mat-priya-suhṛd-vṛnāni candrāvalī
atha vāmya-gandhodātto, yathā śrī-viṣṇu-purāṇe (5.13.45)
kācid bhrū-bhaṅguraṃ kṛtvā lalāṭa-phalakaṃ harim |
vilokya netra-bhṛṅgābhyāṃ papau tan-mukha-paṅkajam
yathā vā-
akṣa-saṃsadi jitāpi mṛgākṣī
mādhavena parirambha-paṇena |
bhugna-dṛṣṭir iha vipratipannāṃ
taṃ karaṇe rurudhe pariripsum
atha lalitaḥ-
madhu-snehas tu kauṭilyaṃ svātantrya-hṛdayaṅgamam |
bibhran-narma-viśeṣaṃ ca lalito'yam udīryate
tatra kauṭilya-lalito, yathā śrī-daśame (10.32.6)-
ekā bhrū-kuṭim ābaddhya prema-saṃrambha-vihvalā |
ghnatīvaikṣat sandaṣṭa-daśana-cchadā
yathā vā-
adatta me vartmani manmathonmadā
svayaṃgrahāśleṣam asau sakhī tava |
ity uktavantaṃ kuṭilībhavan mukhī
kṛṣṇaṃ vataṃsena jaghāna maṅgalā
yathā vā-
citraṃ cira-sparśa-sukhāya cucuke
kurvantam akṣipram iyaṃ calekṣaṇā |
svinnāṅgulīkaṃ pulakāñcita-śriyā
savyena cikṣepa kucena keśavam
atha narma-lalito, yathā dāna-keli-kaumudyām (90)-
mithyā jalpatu te kathaṃ nu rasanā sādhvī-sahasrasya yā
bimboṣṭhāmṛta-sevanād agharipo puṇyā prayatnād abhūt |
kasmād eva balṃt-karotu ca karaḥ soḍhuṃ kṣamaḥ subhruvāṃ
raktaḥ suṣṭhu na nIvi-bandham api yaḥ kā vānya-bandhe kathā
atha praṇayaḥ-
māno dadhāno viśrambhaṃ praṇayaḥ procyate budhaiḥ
yathā-
kucopānte spṛṣṭā mura-vijayinā tad-bhuja-śira-
stiro-nyasta-grīvā bhruvam anṛju-dṛṣṭir vibhujatī |
paṭenāsya mlānīkṛta-puraṭa-bhāsā pulakinī
pramodāsrair dhautaṃ nija-mukham iyaṃ mārṣṭi sumukhī
svarūpaṃ praṇayasyāsya viśrambhaḥ kathito budhaiḥ |
viśrambho'pi dvidhā maitraṃ sakhyaṃ ceti nigadyate
tatra maitraṃ-
bhāvajñaiḥ procyate maitraṃ viśrambho vinayānvitaḥ
yathā śrī-daśame (10.32.4)-
kācit karāmbujaṃ śaurer jagṛhe'ñjalināṃ mudā |
kācid dadhāra tad-bāhum aṃse candana-rūṣitam
yathā vā-
na hi saṅkuca paṅkajekṣaṇaḥ
pādayos te nidadhātu nūpurau |
anayor dhvanibhir vilajjatāṃ
kalahaṃsīva vipakṣa-kāminī
atha sakhyam-
visrambhaṃ sādhvasonmuktaḥ sakhyaṃ sva-vaśatā-mayaḥ
yathā-
sarabhasam adhikaṇṭham arpitābhyāṃ
danuja-ripor nija-bāhu-vallarībhyām |
niṭilam avanamayya tasya karṇe
sakhi kathitaṃ kim iva tvayā rahasyam
yathā vā śrī-viṣṇu-purāṇe (5.30.34)-
yadi te tad-vacaḥ satyaṃ satyātyarthaṃ priyeti me |
mad-geha-niṣkuṭārthāya tadāyaṃ nīyatāṃ taruḥ
yathā vā-
vinyasya vakṣoruha-koraka-dvayīṃ
vakṣaḥ-sthale kaṃsa-harasya hāriṇīm |
patrāṅkuraṃ kuṅkuma-bindu-nālike
likhaty asau candra-mukhī sakhī mama
yathā vā śrī-daśame (10.30.38)-
tato gatvā vanoddeśe dṛptā keśavam abravīt |
na pāraye'haṃ calituṃ naya māṃ yatra te manaḥ
janitvā praṇayaḥ snehāt kutracin mānatāṃ vrajet |
snehān mānaḥ kvacid bhūtvā praṇayatvam athāśnute
kārya-kāraṇatānyon'nyam ataḥ praṇaya-mānayoḥ |
ity atra pṛthag evāsau viśrambhodāhṛtiḥ kṛtā
udātta-lalitābhyāṃ tu maitrya-sakhye susaṅgate |
dve sumaitrya-susakhyākhye yathā-saṅkhyam udīrite
tatra sumaitryam-
ālīpuraḥ kathayituṃ rajanī-rahasyaṃ
tatrodyate madhuripau mṛdulā bhramad-bhrūḥ |
utkṣipya tan mukha-puṭāvaraṇāya hastaṃ
nyañcan-mukhī samavariṣṭa punar varākṣī
yathā vā-
kṣipte varṇaka-bhājane taraṇijā-pure parīhāsataḥ
kṛṣṇena bhruvam āracayya kuṭilām ālokayantī tiraḥ |
tārā vakṣasi citram ardha-likhitaṃ śrī-vatsa-vibhrājite
kāśmīreṇa ghana-śriyā nija-kucākṛṣṭena pūrṇaṃ vyadhāt
atha susakhyam-
dyūte sakṛt pāna-vidhau paṇī-kṛte
jitvā dviroṣṭhaṃ pibati svam acyute |
babandha kaṇṭhe kuṭilī-kṛtekṣaṇā
taṃ vāmayā dorlatayāsya vallavī
yathā vā-
āviṣkurvati visphuran navanakhollekhaṃ sva-vakṣas-taṭaṃ
kṛṣṇe pīta-dukūla-saṅkalanayā smitvā sakhīnāṃ puraḥ |
abhraśyāmam uro rurodha valita-bhrūr ānanaṃ dhunvatī
romāñcodgama-kañcukena kucayor dvandvena gāndharvikā
atha rāgaḥ-
duḥkham apy adhikaṃ citte sukhatvenaiva rajyate |
yatas tu praṇayotkarṣāt sa rāga iti kīrtyate
yathā-
tīvrārka-dyuti-dīpitair asilatādhārākarālāsribhi-
rmārtaṇḍopala-maṇḍalaiḥ sthapuṭite'py adres taṭe tasthuṣī |
paśyanti paśupendra-nandanam asāv indīvarair āstṛte
talpe nyasta-padāmbujeva muditā na spandate rādhikā
yathā vā padyāvalyāṃ (179)-
tārābhisāraka caturtha-niśā-śaśāṅka
kāmāmbu-rāśi-parivardhana deva tubhyam |
argho namo bhavatu me saha tena yūnā
mithyāpavāda-vacasāpy abhimāna-siddhiḥ
nīlimā raktimā ceti rāgo'yaṃ dvividho mataḥ
tatra nīlimā-
nīlī-śyāmābhavo rāgo nīlimā kathyate budhaiḥ
tatra nīlī-rāgaḥ-
vyaya-sambhāvanā-hīno bahir nātiprakāśavān |
sva-lagna-bhāvāvaraṇo nīlī-rāgaḥ satāṃ mataḥ |
yathāvalokyate caiṣa candrāvali-mukundayoḥ
yathā-
prasanna-viśadāśayā vividha-mudrayā nirmitaṃ
pratāraṇam api tvayā guṇatayā sadā gṛhṇatī |
tathā vyavajahāra sā vraja-kulendra candrāvalī
sakhībhir api tarkitā tvayi yathā taṭasthety asau
atha śyāmā-rāgaḥ-
bhīrutauṣadhi-sekādir ādyāt kiñcit prakāśa-bhāk |
yaś cireṇaiva sādhyaḥ syāt sa śyāmā-rāga ucyate
yathā-
purā kuñje mañjuny avatamasa-yukte'pi cakitā
murārer yā pārśve na taruṇi divāpy antaram agāt |
tamālaiḥ saivādya dviguṇita-tamisre'pi muditā
tamisrārdhe māniny ahaha bhavatī taṃ mṛgayate
atha raktimā-
rāgaḥ kusumbha-mañjiṣṭhā-sambhavo raktimā mataḥ
tatra kusumbha-rāgaḥ-
kusumbha-rāgaḥ sa jñeyo yaś citte sajjati drutam |
anya-rāga-cchavi-vyañjī śobhate ca yathocitam
yathā-
tvayy eva śravaṇāvadhi priya-sakhī yā kṛṣṇa-baddhāntarā
yā dṛṣṭe bhujage'pi tāvaka-bhujā-sāmyāt pramodonmadā |
prekṣya tvāṃ purato'dya kām api daśāṃ prātāsti seyaṃ tathā
na jñāyeta yathā kim eṣa balavān rāgo virāgo'thavā
sadādhāra-viśeṣeṣu kausumbho'pi sthiro bhavet |
iti kṛṣṇa-praṇayiṣu mlānir asya na yujyate
atha mañjiṣṭha-rāgaḥ-
ahāryo'nanya-sāpekṣo yaḥ kāntyā varddhate sadā |
bhaven māñjiṣṭha-rāgo'sau rādhā-mādhavayor yathā
yathā-
dhatte drāg anupādhi janma vidhinā kenāpi nākampate
sūte'ty āhita-sañcayair api rasaṃ te cen mitho vartmane |
ṛddhiṃ sañcinute camatkṛti-karoddāma-pramodottarāṃ
rādhā-mādhavayor ayaṃ nirupamaḥ premānubandhotsavaḥ
yathā vā vidagdha-mādhave (3.17)-
mayā te nirbandhān murajayini rāgaḥ parihṛtya
mayi snigdhe kintu prathaya paramāśīs tatim imām |
mukhāmododgāragrahilamatir adyaiva hi yataḥ
pradoṣārambhe syāṃ vimala-vana-mālā-madhu-karī
pūrva-pūrvas tu yo bhāvaḥ somābhādau sa rājate |
tathā bhīṣma-sutādau ca śrī-harer mahiṣī-gaṇe
ya uttarottaro dviyo rādhikādau sa dīvyati |
tathā śrī-satyabhāmāyāṃ lakṣmaṇāyām api kvacit
itthaṃ bhedena bhāvānāṃ sarva-gokula-subhruvām |
ātma-pakṣa-vipakṣādi-bhedāḥ pūrvam udīritāḥ
yā bhāvāntara-sambandhāj jāyante vividhā bhidāḥ |
aparā api bhāvānāṃ jñeyās tāḥ prajñayā budhaiḥ
atha anurāgaḥ-
sadānubhūtam api yaḥ kuryān nava-navaṃ priyam |
rāgo bhavan nava-navaḥ so'nurāga itīryate
yathā dāna-keli-kaumudyām (28)-
prapannaḥ panthānaṃ harir asakṛd asman-nayanayor
apūrvo'yaṃ pūrvaṃ kvacid api na dṛṣṭo madhurimā |
pratīke'py ekasya sphurati muhur aṅgasya sakhi yā
śriyas tasyāḥ pātuṃ lavam api samarthā na dṛg iyam
yathā vā-
ko'yaṃ kṛṣṇa iti vyudasyati dhṛti yas tanvi karṇaṃ viśan
rāgāndhe kim idaṃ sadaiva bhavatī tasyorasi krīḍati |
hāsyaṃ mā kuru mohite tvam adhunā nyastāsya haste mayā
satyaṃ satyam asau dṛgaṅganam agād adyaivaa vidyun-nibhaḥ
paraspara-vaśībhāvaḥ prema-vaicittyakaṃ tathā |
aprāṇiny api janmāptau lālasā-bhara unnataḥ |
vipralambhe'sya visphūrtir ity ādyāḥ syur iha kriyāḥ
atra paraspara-vaśībhāvo, yathā-
samārambhaṃ pārasparika-vijayāya prathan nato-
rapūrvā keyaṃ vām aghadamana saṃrambha-laharī |
mano-hastī bandhas tava yad anayā rāga-nigaḍai-
stvaayāpy asyāḥ premotsava-nava-guṇaiś citta-hariṇaḥ
prema-vaicittya-saṃjñas tu vipralambhaḥ sa kathyate
aprāṇiny api janma-lālasā-bharo, yathā dāna-keli-kaumudyām (17)-
tapasyāmah kṣāmodari varayitum venuṣu janur
vareṇyam manyethāḥ sakhi tad akhilānāṃ sujanuṣām |
tapah-stomenoccair yad iyam urarñkṛtya muralī
murārāter bimbādhara-madhurimānam rasayati
atha vipralambhe visphūrtir, yathā-
brūyās tvaṃ mathurādhvanīna mathurānāthaṃ tam ity uccakaiḥ
sandeśaṃ vraja-sundarī kam api te kācin mayā prāhiṇot |
tatra kṣmāpati-pattane yadi gataḥ svacchanda gacchādhunā
kiṃ kliṣṭām api visphuran diśi diśi kliśnāsi hā me sakhīm
atha bhāvaḥ-
anurāgaḥ svasaṃvedya-daśāṃ prāpya prakāśitaḥ |
yāvad-āśraya-vṛttiś ced bhāva ity abhidhīyate
yathā-
rādhāyā bhavataś ca citta-jatunī svedair vilāpya kramāt
yuñjann adri-nikuñja-kuñjara-pate nirdhūta-bheda-bhramam |
citrāya svayam anvarañjayad iha brahmāṇḍa-harmyodare
bhūyobhir nava-rāga-hiṅgula-bharaiḥ śṛṅgāra-kāruḥ kṛtī
mukunda-mahiṣī-vṛndair apy asāv atidurlabhaḥ |
vraja-devy eka-saṃvedyo mahābhāvākhyayocyate
varāmṛta-svarūpa-śrīḥ svaṃ svarūpaṃ mano nayet
sa rūḍhaś cādhirūḍhaś cety ucyate dvividho budhaiḥ
tatra rūḍhaḥ-
uddīptā sāttvikā yatra sa rūḍha iti bhaṇyate
nimeṣāsahatāsanna-janatā-hṛd-viloḍanam |
kalpa-kṣaṇatvaṃ khinnatvaṃ tat-saukhye'py ārti-śaṅkayā
mohādy-abhāve'py ātmādi-sarva-vismaraṇaṃ sadā |
kṣaṇasya kalpaetyādyā yatra yoga-viyogayoḥ
tatra nimeṣāsahatā, yathā śrī-daśame (10.82.38)-
gopyaś ca kṛṣṇam upalabhya cirād abhīṣṭaṃ
yat-prekṣaṇe dṛśiṣu pakṣma-kṛtaṃ śapanti |
dṛgbhir hṛdī-kṛtam alaṃ parirabhya sarvās
tad-bhāvam āpur api nitya-yujāṃ durāpam
āsanna-janatā-hṛd-viloḍanaṃ, yathā-
sakhyaḥ prokṣya kurūn guru-kṣiti-bhṛtām āghūrṇayantī śiraḥ
svasthā viślathayanty aśeṣa-ramaṇīr āplāvya sarvaṃ janam |
gopīnām anurāga-sindhu-laharī satyāntaraṃ vikramai-
rākramya stimitāṃ vyadhād api parāṃ vaikuṇṭha-kaṇṭha-śriyam
kalpa-kṣaṇatvam, yathā-
śaraj-jyotsnī rāse vidhir ajani-rūpāpi nimiṣā-
datikṣudrā tāsāṃ yad ajani na tad vismaya-padam |
sukhotsekārambhe nimiṣa-lava-kalpām iva daśāṃ
mahā-kalpākalpāpy ahaha labhate kāla-kalanā
tat-saukhye'py ārti-śaṅkayā khinnatvam, yathā śrī-daśame (10.31.19)-
yat te sujāta-caraṇāmbu-ruhaṃ staneṣu;
bhītāḥ śanaiḥ priya dadhīmahi karkaśeṣu
tenāṭavīm aṭasi tad vyathate na kiṃ svit;
kūrpādibhir bhramati dhīr bhavad-āyuṣāṃ naḥ
mohādy-abhāve'pi sarva-vismaraṇaṃ, yathā ekādaśe (11.12.12)-
tā nāvidan mayy anuṣaṅga-baddha-
dhiyaḥ svam ātmānam adas tathedam
yathā samādhau munayo'bdhi-toye
nadyaḥ praviṣṭā iva nāma-rūpe
kṣaṇa-kalpatā, yathā tatraiva (11.12.11)-
tās tāḥ kṣapāḥ preṣṭha-tamena nītā
mayaiva vṛndāvana-gocareṇa |
kṣaṇārdha-vat tāḥ punar aṅga tāsāṃ
hīnā mayā kalpa-samā babhūvuḥ
ādya-śabdād iha proktā kṛṣṇāvirbhāva-kāritā |
sambhoga-bhede vispaṣṭaṃ sā purastāt pravakṣyate
atha adhirūḍhaḥ-
rūḍhoktebhyo'nubhāvebhyaḥ kām apy āptā viśiṣṭatām |
yatrānubhāvā dṛśyante so'dhirūḍho nigadyate
yathā śiva-vākyam-
lokātīatam ajāṇḍa-koṭigam api traikālikaṃ yat sukhaṃ
duḥkhaṃ ceti pṛthag yadi sphuṭam ubhe te gacchataḥ kuṭatām |
naivābhāsa-tulāṃ śive tad api tat kuṭa-dvayaṃ rādhikā-
premodyat-sukha-duḥkha-sindhu-bhavayor vindeta bindvor api
modano mādanaś cāsāv adhirūḍho dvidhocyate
tatra modanaḥ-
modanaḥ sa dvayor yatra sāttvikoddīpta-sauṣṭhavam
yathā lalita-mādhave (8.9)-
ātanvan kala-kaṇṭha-nādam atulaṃ stambha-śriyojjṛmbhito
bhūyiṣṭhocchalad-aṅkuraḥ phalitavān svedāmbu-muktā-phalaiḥ |
udyad-bāṣpa-maranda-bhāga-vicalo'py utkampavān vibhramai
rādhā-mādhavayor virājati cirād ullāsa-kalpa-drumaḥ
harer yatra sa-kāntasya vikṣobha-bhara-kāritā |
premoru-sampad-vikhyāta-kāntātiśayitādayaḥ
rādhikā-yūtha evāsau modano na tu sarvataḥ |
yaḥ śrīmān hlādinī-śakteḥ suvilāsaḥ priyo varaḥ
tatra sakāntasya hareḥ kṣobha-bhara-kāritā, yathā-
hanta stambha-karambitā bhuvi kuror bhadrā sarasvaty abhū-
dbāṣpaṃ bhāskarajā mumoca tarasā satyābhraman narmadā |
bheje bhīṣma-sutā ca varṇa-vikṛtiṃ gāmbhīrya-bhāg apy asau
kṛṣṇodanvati rādhikādbhuta-nadī-premormibhiḥ saṃvṛte
premoru-sampadvatī-vṛndātiśayitvaṃ, yathā-
advaitād girijāṃ harārdha-vapuṣaṃ sakhyāt priyoraḥ-sthitāṃ
lakṣmīm acyuta-citta-bhṛṅga-nalinīṃ satyāṃ ca saubhāgyataḥ |
mādhuryān madhureśa-jīvita-sakhīṃ candrāvalīṃ ca kṣipan
paśyāruddha hariṃ prasārya laharīṃ rādhānurāgāmbudhiḥ
modano'yaṃ praviśleṣa-daśāyāṃ mohano bhavet |
yasmin viraha-vaivaśyāt sūddīptā eva sāttvikāḥ
yathā-
udyad-vepathu-vādyamāna-daśanā kaṇṭha-sthalāntar luṭha-
jjalpā gokula-maṇḍalaṃ vidadhatī bāṣpair nadī-mātṛkam |
rādhā kaṇṭakitena kaṇṭaki-phalaṃ gātreṇa dhik-kurvatī
citraṃ tad-ghana-rāga-rāśibhir api śvetī-kṛtā vartate
atrānubhāvā govinda kāntā-śliṣṭe'pi mūrcchanā |
asahya-duḥkha-svīkārād api tat-sukha-kāmatā
brahmāṇḍa-kṣobha-kāritvaṃ tiraścām api rodanam |
sva-bhūtair api tat-saṅga-tṛṣṇā mṛtyu-pratiśravāt |
divyonmādādayo'py anye vidvadbhir anukīrtitāḥ
prāyo vṛndāvaneśvaryāṃ mohano'yam udañcati |
samyag-vilakṣaṇaṃ yasya kāryaṃ sañcāri-mohataḥ
tatra kāntāśliṣṭe'pi harau mūrcchā-kāritvaṃ, yathā padyāvalyām (371)-
ratna-cchāyā-cchurita-jaladhau mandire dvārakāyā
rukmiṇyāpi prabala-pulakodbhedam āliṅgitasya |
viśvaṃ pāyān masṛṇa-yamunā-tīra-vānīra-kuñje
rādhā-kelī-parimala-bhara-dhyāna-mūrcchā murāreḥ
asahya-duḥkha-svīkārāt tat-sukha-kāmatā-
syān naḥ saukhyaṃ yad api balavad goṣṭham āpte mukunde
yady alpāpi kṣatir udayate tasya māgāt kadāpi |
aprāpte'smin yad api nagarād ārtir ugrā bhaven naḥ
saukhyaṃ tasya sphurati hṛdi cet tatra vāsaṃ karotu
brahmāṇḍa-kṣobha-kāritvaṃ, yathā-
nāraṃ cukrośa cakraṃ phaṇi-kulam abhavad vyākulaṃ svedam ūhe
vṛndaṃ vṛndārakāṇāṃ pracura-mudam amucann aśru vaikuṇṭha-bhājaḥ |
rādhāyāś citram īśa bhramati diśi diśi prema-niḥśvāsa-dhūme
pūrṇānande'py uṣitvā bahir idam abahiś cārtam āsīd ajāṇḍam
yathā vā-
aurva-stomāt kaṭur api kathaṃ durbalenorasā me
tāpaḥ prauḍho hari-virahajaḥ sahyate tan na jāne |
niṣkrāntā ced bhavati hṛdayād yasya dhūma-cchaṭāpi
brahmāṇḍānāṃ sakhi kulam api jvālayā jājvalīti
tiraścām api rodanam, yathā padyāvalyām (373)-
yāte dvāravatī-puraṃ muraripau tad-vastra-saṃvyānayā
kālindī-taṭa-kuñja-vañjula-latām ālāmbya sotkaṇṭhayā |
udgītaṃ guru-bāṣpa-gadgada-galat-tārasvaraṃ rādhayā
yenāntarjalacāribhir jalacarair apy utkam utkūjitam
mṛtyu-svīkārāt svabhūtair api tat-saṅga-tṛṣṇā, yathā tatraiva (336)-
pañcatvaṃ tanur etu bhūta-nivahāu svāṃśe viśantu sphuṭaṃ
dhātāraṃ praṇipatya hanta śirasā tatrāpi yāce varam |
tad-vāpīṣu payas tadīya-mukure jyotis tadīyāṅgana-
vyomni vyoma tadīya-vartmani dharā tat-tāla-vṛnte'nilaḥ
atha divyonmādaḥ-
etasya mohanākhyasya gatiṃ kāmapy upeyuṣaḥ |
bhramābhā kāpi vaicitrī divyonmāda itīryate
udghūrṇā-citra-jalpādyās tad-bhedā bahavo matāḥ
tatra udghūrṇā-
syād vilakṣaṇam udghūrṇā nānā-vaivaśya-ceṣṭitam
yathā-
śayyāṃ kuñja-gṛhe kvacid vitanute sā vāsa-sajjāyitā
nīlābhraṃ dhṛta-khaṇḍitā vyavahṛtiś caṇḍī kvacit tarjati |
āghūrṇatyabhisāra-sambhramavatī dhvānte kvacid dāruṇe
rādhā te virahodbhrama-pramathitā dhatte na kāṃ vā daśām
mathurā-nagaraṃ kṛṣṇe labdhe lalita-mādhave |
udghūrṇeyaṃ tṛtīyāṅke rādhāyāḥ sphuṭam īritā
atha citra-jalpaḥ-
preṣṭhasya suhṛdāloke gūḍha-roṣābhijṛmbhitaḥ |
bhūri-bhāva-mayo jalpo yas tīvrotkaṇṭhitāntimaḥ
citra-jalpo daśāṅgo'yaṃ prajalpaḥ parijalpitam |
vijalpojjalpa-saṃjalpā avajalpo'bhijalpitam |
ājalpaḥ pratijalpaś ca sujalpaś ceti kīrtitāḥ
eṣa bhramara-gītākhyo daśame prakaṭīkṛtaḥ
asaṅkhya-bhāva-vaicitrī camatkṛti-sudustaraḥ |
api cec citrajalpo'yaṃ manāk tad api kathyate
tatra prajalpaḥ-
asūyerṣyā-mada-yujā yo'vadhīraṇa-mudrayā |
priyasyākauśalodgāraḥ prajalpaḥ sa tu kīrtyate
yathā (10.47.12)-
madhupa kitava-bandho mā spṛśāṅghriṃ sapatnyāḥ
kuca-vilulita-mālā-kuṅkuma-śmaśrubhir naḥ |
vahatu madhu-patis tan-māninīnāṃ prasādaṃ
yadu-sadasi viḍambyaṃ yasya dūtas tvam īdṛk
atha parijalpitam-
prabhor nirdayatā-śāṭhya-cāpalādy-upapādanāt |
sva-vicakṣaṇatā-vyaktir bhaṅgyā syāt parijalpitam
yathā (10.47.13)-
sakṛd adhara-sudhāṃ svāṃ mohinīṃ pāyayitvā
sumanasa iva sadyas tatyaje'smān bhavādṛk |
paricarati kathaṃ tat-pāda-padmaṃ nu padmā
hy api bata hṛta-cetā hy uttamaḥ-śloka-jalpaiḥ
atha vijalpaḥ-
vyaktayāsūyayā gūḍha-māna-mudrāntarālayā |
aghadviṣi kaṭākṣoktir vijalpo viduṣāṃ mataḥ
yathā (10.47.14)-
kim iha bahu ṣaḍaṅghre gāyasi tvaṃ yadūnām
adhipatim agṛhāṇām agrato naḥ purāṇam |
vijaya-sakha-sakhīnāṃ gīyatāṃ tat-prasaṅgaḥ
kṣapita-kuca-rujas te kalpayantīṣṭam iṣṭāḥ
atha ujjalpaḥ-
hareḥ kuhakatākhyānaṃ garva-garbhitayerṣyayā |
sāsūyaś ca tad-ākṣepo dhīrair ujjalpa īryate
yathā (10.47.15)-
divi bhuvi ca rasāyāṃ kāḥ striyas tad-durāpāḥ
kapaṭa-rucira-hāsa-bhrū-vijṛmbhasya yāḥ syuḥ |
caraṇa-raja upāste yasya bhūtir vayaṃ kā
api ca kṛpaṇa-pakṣe hy uttamaḥ-śloka-śabdaḥ
atha saṃjalpaḥ-
solluṇṭhayā gahanayā kayāpy ākṣepa-mudrayā |
tasyākṛtajñatādy-uktiḥ saṃjalpaḥ kathito budhaiḥ
yathā (10.47.16)-
visṛja śirasi pādaṃ vedmy ahaṃ cāṭu-kārair
anunaya-viduṣas te'bhyetya dautyair mukundāt |
sva-kṛta iha visṛṣṭāpatya-paty-anya-lokā
vyasṛjad akṛta-cetāḥ kiṃ nu sandheyam asmin
atha avajalpaḥ-
harau kāṭhinya-kāmitva-dhaurtyād āsaktya-yogyatā |
yatra serṣyaṃ bhiyevoktā so'vajalpaḥ satāṃ mataḥ
yathā (10.47.17)--
mṛgayur iva kapīndraṃ vivyadhe lubdha-dharmā
striyam akṛta virūpāṃ strī-jitaḥ kāma-yānām |
balim api balim attvāveṣṭayad dhvāṅkṣa-vad yas
tad alam asita-sakhyair dustyajas tat-kathārthaḥ
atha abhijalpitam-
bhaṅgyā tyāgaucitī tasya khagānām api khedanāt |
yatra sānuśayaṃ proktā tad bhaved abhijalpitam
yathā (10.47.18)--
yad-anucarita-līlā-karṇa-pīyūṣa-vipruṭ-
sakṛd-adana-vidhūta-dvandva-dharmā vinaṣṭāḥ |
sapadi gṛha-kuṭumbaṃ dīnam utsṛjya dīnā
bahava iha vihaṅgā bhikṣu-caryāṃ caranti
atha ājalpaḥ-
jaihmyaṃ tasyārtidatvaṃ ca nirvedād yatra kīrtitam |
bhaṅyānya-sukhadatvaṃ ca sa ājalpa udīritaḥ
yathā (10.47.19)--
vayam ṛtam iva jihma-vyāhṛtaṃ śraddadhānāḥ
kulika-rutam ivājñāḥ kṛṣṇa-vadhvo hariṇyaḥ
dadṛśur asakṛd etat tan-nakha-sparśa-tīvra-
smara-ruja upamantrin bhaṇyatām anya-vārtā
atha pratijalpaḥ-
dustyaja-dvandva-bhāve'smin prāptir nārhety anuddhatam |
dūta-sammānanenoktaṃ yatra sa pratijalpakaḥ
yathā (10.47.20)--
priya-sakha punar āgāḥ preyasā preṣitaḥ kiṃ
varaya kim anurundhe mānanīyo'si me'ṅga |
nayasi katham ihāsmān dustyaja-dvandva-pārśvaṃ
satatam urasi saumya śrīr vadhūḥ sākam āste
atha sujalpaḥ-
yatrārjavāt sa-gāmbhīryaṃ sa-dainyaṃ saha-cāpalam |
sotkaṇṭhaṃ ca hariḥ pṛṣṭaḥ sa sujalpo nigadyate
yathā (10.47.21)--
api bata madhu-puryām ārya-putro'dhunāste
smarati sa pitṛ-gehān saumya bandhūṃś ca gopān |
kvacid api sa kathāṃ naḥ kiṅkarīṇāṃ gṛṇīte
bhujam aguru-sugandhaṃ mūrdhny adhāsyat kadā nu
atha mādanaḥ-
sarva-bhāvodgamollāsī mādano'yaṃ parāt paraḥ |
rājate hlādinī-sāro rādhāyām eva yaḥ sadā
yathā-
āsṛṣṭer akṣayiṣṇuṃ hṛdaya-vidhu-maṇi-drāvaṇaṃ vakrimāṇaṃ
pūrṇatve'py udvahantaṃ nija-ruci-ghaṭayā sādhvasaṃ dhvaṃsayantam |
tanvānaṃ śaṃ pradoṣe dhṛta-nava-navatā-sampadaṃ mādanatvā-
dadvaitaṃ naumi rādhā-danuja-vijayinor adbhutaṃ bhāva-candram
atrerṣyāyā ayogye'pi prabalerṣyā-vidhāyitā |
sadā-bhoge'pi tad-gandha-mātrādhāra-stavādayaḥ
atha ayogye'pīrṣyā, yathā dāna-keli-kaumudyām (92)-
viśuddhābhiḥ sārdhaṃ vraja-hariṇa-netrābhir aniśaṃ
tvam addhā vidveṣaṃ kim iti vanamāle racayasi |
tṛṇīkurvaty asmān vapur agharipor āśikham idaṃ
pariṣvajyāpāda mahati hṛdaye yā viharasi
sadā-bhoge'pi tad-gandha-mātrādhāra-stutir, yathā śrī-daśame (10.21.17)-
pūrṇāḥ pulindya urugāyapadābjarāga-
śrīkuṅkumena dayitāstanamaṇḍitena |
taddarśanasmararujas tṛṇarūṣitena
limpantya ānanakuceṣu juhus tadādhim
yathā vā-
duṣkaraṃ katara-dāli mālatī
komaleyam akarot tapaḥ purā |
hanta goṣṭha-pati-nandanopamaṃ
yā tamālam amalopagūhate
yoga eva bhaved eṣa vicitraḥ ko'pi mādanaḥ |
yad-vilāsā virājante nitya-līlāḥ sahasradhā
mādanasya gatiḥ suṣṭhu madanasyeva durgamā |
na nirvaktuṃ bhavec chakyā tenāsau munināpy alam
kiṃ ca-
rāgānurāgatām ādau snehaḥ prāpyaiva satvaram |
mānatvaṃ praṇayatvaṃ ca kvacit paścāt prapadyate
ataevātra śāstreṣu śrūyate rādhikādiṣu |
pūrva-rāga-prasaṅge'pi prakaṭaṃ rāga-lakṣaṇam
sphuranti vraja-devīṣu parā bhāva-bhidāś ca yāḥ |
tās tarkāygocaratyā na samyag iha varṇitāḥ
sādhāraṇyāṃ ratāv eva dhūmāyitatayā matāḥ |
jvalitās tu rati-premṇor dīptāḥ snehādi-pañcasu |
rūḍhe bhāve tathoddīptāḥ sudīptā mohanādiṣu
iyaṃ prāyikatā kintu śreṣṭha-madhyādi-bhārataḥ |
deśa-kāla-janādīnāṃ kvāpy eṣāṃ syād viparyayam
ādyā premāntimāṃ tatrānurāgāntāṃ samañjasā |
ratir bhāvāntimāṃ sīmāṃ samarthaiva prapadyante
ratir narma-vayasyānām anurāgāntimāṃ sthitim |
teṣv eva subalādīnāṃ bhāvāntām eva gacchati
Original text: Ujjvalanīlamaṇi · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0