Ujjvalanīlamaṇi · Chapter 15
iti śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇau
sthāyi-bhāva-prakaraṇam
||14||
(15)
atha śṛṅgāra-bheda-prakaraṇam
sa vipralambhaḥ sambhoga iti dvedhojjvalo mataḥ
tatra vipralambhaḥ-
yūnor ayuktayor bhāvo yuktayor vā tayor mithaḥ |
abhīṣṭāliṅganādīnām anavāptau prakṛṣyate |
sa vipralambho vijñeyaḥ sambhogonnati-kārakaḥ
tathā coktam--
na vinā vipralambhena sambhogaḥ puṣṭim aśnute |
kāṣāyite hi vastrādau bhūyān evābhivardhate
pūrva-rāgas tathā mānaḥ prema-vaicittyam ity api |
pravāsaś ceti kathito vipralambhaś catur-vidhaḥ
tatra pūrva-rāgaḥ-
ratir yā saṅgamāt pūrvaṃ darśana-śravaṇādi-jā |
tayor unmīlati prājñaiḥ pūrva-rāgaḥ sa ucyate
tatra darśanāt-
sākṣāt kṛṣṇasya citre ca syāt svapnādau ca darśanam
tatra sākṣāt, yathā padyāvalyām (159)-
indīvarodara-sahodara-medura-śrī-r
vāso dravat-kanaka-vṛnda-nibhaṃ dadhānaḥ |
āmukta-mauktika-manohara-hāra-vakṣāḥ
ko'yaṃ yuvā jagad-anaṅga-mayaṃ karoti
citre, yathā vidagdha-mādhave (2.23)-
śiśiraya dṛśau dṛṣṭvā divyaṃ kiśoram itīkṣitaḥ
parijalpana-girāṃ viśrambhāt tvaṃ vilāsa-phalāṅkitaḥ |
śiva śiva kathaṃ jānīmas tvām avakra-dhiyo vayaṃ
niviḍa-baḍavā-vahni-jvālā-kalāpa-vikāsinam
svapne, yathā-
svapne dṛṣṭvā sahacari sarit-kāsarī śyāma-nīrā
tīre tasyāḥ kvaṇita-madhupā mādhavaī-kuñja-śālā |
tasyāṃ kāntaṃ kapiśa-jaghano dhvānta-rāśiḥ śarīrī
citraṃ candrāvalim api sa māṃ pātum icchann arautsīt
atha śravaṇam-
vandi-dūtī-sakhī-vaktrād gītādeś ca śrutir bhavet
tato vandi-vaktrāt, yathā-
paṭhati magadha-rāja-nirjayārthāṃ
sakhi virudāvalim atra vandivarye |
vada katham iva lakṣmaṇe tanute
pulaka-kulena vilakṣaṇā kilāsīt
dūtī-vaktrāt, yathā-
āviṣkṛte tava mukunda mayā prasaṅge
tārāvalī pulakitāṅga-latā natākṣī |
śuśrūṣur apy alaghu-gadgada-ruddha-kaṇṭhī
praṣṭuṃ tavākṣamata sā na kathā-viśeṣam
sakhī-vaktrāt, yathā-
yāvad unmada-cakora-locanā
man-mukhāt tava kathām upāśṛṇot |
tāvad añcati dinaṃ dinaṃ sakhī
kṛṣṇa śārad anadīrya tānavam
gītāt, yathā-
nayane praṇayann udaśruṇī
mama sadyaḥ sadasi kṣitīśituḥ |
upavīṇayati pravīṇa-dhīḥ
kam udaśruḥ sakhi vaiṇiko muniḥ
puroktā ye'bhiyogādyā hetavo rati-janmani |
atra te pūrva-rāge'pi jñeyā dhīrair yathocitam
api mādhava-rāgasya prāthamye sambhavaty api |
ādau rāge mṛgākṣīṇāṃ prokte syāc cārutādhikā
atra sañcāriṇo vyādhiḥ śaṅkāsūyā śramaḥ klamaḥ |
nirvedautsukya-dainyāni cintā-nidrā-prabodhanam
viṣādo jaḍatonmado moha-mṛty-ādayaḥ smṛtāḥ |
prauḍhaḥ samañjasaḥ sādhāraṇaś ceti sa tu tridhā
tatra prauḍhaḥ-
samarthaa-rati-rūpas tu prauḍha ity abhidhīyate |
lālasādir iha prauḍhe maraṇāntā daśā bhavet |
tat-tat-sañcāri-bhāvānām utkaṭatvād anekadhā
tathāpi prāktanair asya daśāvasthā samāsataḥ |
proktās tad-anurodhena tāsāṃ lakṣaṇam ucyate
lālasodvega-jāgaryās tānavaṃ jaḍimātra tu |
vaiyagryaṃ vyādhir unmādo moho mṛtyur daśā daśa
prauḍhatvāt pūrva-rāgasya prauḍhāḥ sarvā daśā api
tatra lālasaḥ-
abhīṣṭa-lipsayā gāḍha-gṛdhnutā lālaso mataḥ |
atrautsukyaṃ capalatā ghūrṇāśvāsādayas tathā
yathā-
tvam avasitān niṣkrāmantī punaḥ praviśanty asau
jhaṭiti ghaṭikāmadhye vārāñchataṃ vraja-sīmani |
agaṇita-guru-trāsā śvāsān vimucya vimucya kiṃ
kṣipasi bahuśo nīpāraṇye kiśori dṛśor dvayam
yathā vā vidagdha-mādhave (3.24)-
dūrād apy anuṣaṅgataḥ śrutim ite tvan-nāma-dheyākṣare
sonmādaṃ madirekṣaṇā viruvatī dhatte muhur vepathum |
āḥ kiṃ vā kathanīyam anyad-asite daivād varāmbhodhare
dṛṣṭe taṃ parirabdhum utsuka-matiḥ pakṣa-dvayīm icchati
atha udvegaḥ-
udvego manasaḥ kampas tatra niḥśvāsa-cāpale |
stambhaś cintāśru-vaivarṇya-svedādaya udīritāḥ
yathā vidagdha-mādhave (2.2)-
cintā-santatir adya kṛntati sakhi svāntasya kiṃ te dhṛtiṃ
kiṃvā siñcati tāmram ambaram ati-svedāmbhasāṃ ḍambaraḥ |
kampaś campaka-gauri lumpati vapuḥ-sthairyaṃ kathaṃ vā balāt
tathyaṃ brūhi na maṅgalā parijane saṅgopanāṅgīkṛtiḥ
atha jāgaryā-
nidrākṣayas tu jāgaryā stambha-śoṣa-gadādikṛt
yathā-
śyāmaṃ kañcana kāñcanojjvala-paṭaṃ sandarśya nidrā kṣaṇaṃ
mām ājanma sakhī vimucya calitā ruṣṭeva nāvartate |
cintāṃ prohya sakhi prapañcaya matiṃ tasyās tvam āvartane
nānyaḥ svāpnika-taskaropaharaṇe śakto janas tāṃ vinā
atha tānavam-
tānavaṃ kṛśatā gātre daurbalya-bhramaṇādi-kṛt
yathā-
cyute valaya-sañcaye prabala-riktatā-dūṣaṇa-
vyayāya nihitormikāvalir api skhalaty añjasā |
niśamya muralī-kalaṃ sakhi sakṛd viśākhe tanu-
stavāsita-caturdaśī-śaśikalā kṛśatvaṃ yayau
kaiścit tu tānava-sthāne vilāpaḥ paripaṭhyate
yathā-
atrāsīn navanīpa-bhūruha-taṭe kurvan vihāraṃ hari-
ścakre tāṇḍavam atra mitra-sahitaś caṇḍāṃśujā-rodhasi |
paśyantī latikāntare kṣaṇam ahaṃ vyagrā nilīya sthitaṃ
sakhyaḥ kiṃ kathayāmi dagdha-vidhinā kṣiptāsmi dāvopari
atha jaḍimā-
iṣṭāniṣṭā-parijñānaṃ yatra praśneṣv anuttaram |
darśana-śravaṇābhāvo jaḍimā so'bhidhīyate |
atrākāṇḍe'pi huṅkāra-stambha-śvāsa-bhramādayaḥ
yathā-
akāṇḍe huṅkāraṃ racayasi śṛṇoṣi priya-sakhī-
kulānāṃ nālāpaṃ dṛtir iva muhur niḥśvasiṣi ca |
tataḥ śaṅke paṅkeruha-mukhi yayau vaiṇava-kalā-
madhulī te pāli śruti-caṣakayoḥ prāghūṇikatām
atha vaiyāgryam-
vaiyāgryaṃ bhāva-gāmbhīrya-vikṣobhāsahatocyate |
tatrāviveka-nirveda-khedāsūyādayo matāḥ
yathā vidagdha-mādhave (2.17)-
pratyāhṛtya muniḥ kṣaṇaṃ viṣayato yasmin mano dhitsate
bālāsau viṣayeṣu dhitsati tataḥ pratyāharantī manaḥ |
yasya sphūrti-lavāya hanta hṛdaye yogī sumutkaṇṭhate
mugdheyaṃ kila tasya paśya hṛdayān niṣkrāntim ākāṅkṣati
atha vyādhiḥ-
abhīṣṭālābhato vyādhiḥ pāṇḍimottāpa-lakṣaṇaḥ |
atra śīta-spṛhā-moha-niḥśvāsa-patanādayaḥ
yathā-
dava-damanatayā niśamya bhadrā
madana-dava-jvalitā dadhe hṛdi tvām |
dviguṇita-davathu-vyathā-vidagdhā
murahara bhasmamayīva pāṇḍurāsīt
atha unmādaḥ-
sarvāvasthāsu sarvatra tan-manaskatayā sadā |
atasmiṃs tu tad iti bhrāntir unmāda iti kīrtyate |
atreṣṭa-dveṣa-niḥśvāsa-nimeṣa-virahādayaḥ
yathā vidagdha-mādhave (2.3)-
vitanvānas tanvā marakata-rucīnāṃ rucivatāṃ
paṭān niṣkrānto'bhūd dhṛta-śikhaṇḍo nava-yuvā |
bhruvaṃ tena kṣiptvā kim api hasatonmādita-mateḥ
śaśī vṛtto vahniḥ param ahaha vahnir mama śaśī
atha mohaḥ-
moho vicittatā prokto naiścalya-patanādi-kṛt
yathā-
nāsāśvāsa-parāṅmukhī vighaṭite dṛṣṭī snuṣāyāḥ kathaṃ
hā dhik kṛṣṇa-tilān mamārpaya kare kuryām apāmārjanam |
ity ārohati karṇayoḥ parisaraṃ kṛṣṇeti karṇa-dvaye
kampenācyuta tatra sūtritavatī tvām eva hetuṃ sakhī
atha mṛtyuḥ-
tais taiḥ kṛtaiḥ pratīkārair yadi na syāt samāgamaḥ |
kandarpa-bāṇa-kadanāt tatra syān maraṇodyamaḥ
tatra svapriya-vastūnāṃ vayasyāsu samarpaṇam |
bhṛṅga-mandānila-jyotsnā-kadambānubhavādayaḥ
yathā-
rādhā rodhasi ropitāṃ mukulinīm āliṅgya mal-līlatāṃ
hāraṃ hīramayaṃ samarpya lalitā-haste praśasta-śriyam |
mūrcchām āpnuvatī praviśya madhupair gītāṃ kadambāṭavīṃ
nāma vyāharatā hareḥ priya-sakhī-vṛndena sandhukṣitā
yathā vā vidagdha-mādhave (2.47)-
akāruṇyaḥ kṛṣṇo yadi mayi tavāgaḥ katham idaṃ
mudhā mā rodīr me kuru param imām uttara-kṛtim |
tamālasya skandhe vinihita-bhuja-vallarir iyaṃ
yathā vṛndāraṇye ciram avicalā tiṣṭhati tanuḥ
atha samañjasaḥ-
bhavet samañjasa-rati-svarūpo'yaṃ samañjasaḥ
atrābhilāṣa-cintā-smṛti-guṇa-saṅkīrtanodvegāḥ |
savilāpā unmāda-vyādhi-jaḍatā mṛtiś ca tāḥ kramaśaḥ
tatra abhilāṣaḥ-
vyavasāyo'bhilāṣaḥ syāt priya-saṅgam alipsayā |
svamaṇḍanāntika-prāpti-rāga-prakaṭanādi-kṛt
yathā-
yad iha sakhi subhadrā-sakhyam ākhyāya dhūrte
vrajasi pitur agārād devekī-mandirāya |
racayasi bata satye maṇḍane ca prayatnaṃ
sphuṭam ajani tad antar vastu gūḍhaṃ tavādya
atha cintā-
abhīṣṭāvāpty-upāyānāṃ dhyānaṃ cintā prakīrtitā |
śayyā-vivṛtti-niḥśvāsa-nirlakṣa-prekṣaṇādi-kṛt
yathā-
niḥśvāsas te kamala-vadane mlāpayatyoṣṭha-bimbaṃ
śayyāyāṃ ca kraśima-kalitā ceṣṭate deha-yaṣṭiḥ |
dvandvaṃ cākṣṇor vikirati ciraṃ rukmiṇi śyāma ambho
na śvo-bhāviny upayama-vidhau śobhate vikriyeyam
atha smṛtiḥ-
anubhūta-priyādīnām arthānāṃ cintanaṃ smṛtiḥ |
atra kampāṅga-vaivaśya-bāṣpa-niḥśvasitādayaḥ
yathā-
plutaṃ pureṇāpāṃ nayana-kamala-dvandvam abhito
dhṛtotkampaṃ sātrājiti kuca-rathāṅga-dvayam api |
ślathārambhaṃ caitad bhuja-visala-yugaṃ tat tava mana-
staḍāge'smin kṛṣṇa-dvirada-patir antar viharati
atha guṇa-kīrtanam-
saundaryādi-guṇa-ślāghā guṇa-kīrtanam ucyate |
atra vepathu-romāñca-kaṇṭha-gadgadikādayaḥ
yathā-
yāntyas tṛṣṇāpi yuvatayo yeṣu ghūrṇāṃ bhajante
yāny ācamya svayam api bhavān romaharṣaṃ prayāti |
gandhaṃ teṣāṃ tava madhupate rūpa-sampan-madhūnāṃ
dūre vindan mama na hi dhṛtiḥ citta-bhṛṅgas tanoti
ṣaḍ-udvegādayaḥ pūrvaṃ prauḍhe tasminn udāhṛtāḥ |
sāmañjasyād rater atra kintu tāḥ syur yathocitam
atha sādhāraṇaḥ-
sādhāraṇa-rati-prāyaḥ sādhāraṇa itīritaḥ |
atra proktā vilāpāntāḥ ṣaḍ-daśāntāś ca komalāḥ
atha abhilāṣo, yathā prathama-skandhe (1.10.30)-
etāḥ paraṃ strītvam apāstapeśalaṃ
nirasta-śaucaṃ bata sādhu kurvate |
yāsāṃ gṛhāt puṣkara-locanaḥ patir
na jātv apaity āhṛtibhir hṛdi spṛśan
cintādīnāṃ tathānyāsām ūhyā dhīrair udāhṛtiḥ
pūrva-rāge prahīyeta kāma-lekha-srag-ādikam |
vayasyādi-kareṇātra kṛṣṇenāsya ca kāntayā
tatra kāma-lekhaḥ-
sa lekhaḥ kāma-lekhaḥ syāt yaḥ sva-prema-prakāśakaḥ |
yuvatyā yūni yūnā ca yuvatyāṃ saṃprahīyate
nirakṣaraḥ sākṣaraś ca kāma-lekho dvidhā bhavet
tatra nirakṣaraḥ-
surakta-pallava-mayaś candrārdhādi-nakhāṅkabhāk |
varṇa-vinyāsa-rahito bhaved eṣa nirakṣaraḥ
yathā-
kisalaya-śikhare viśākhikāyā
nakhara-śikhā-likhito'yam ardha-candraḥ |
dadhad iha madanārdha-candra-bhāvaṃ
hṛdi mama hanta kathaṃ haṭhād viveśa
atha sākṣaram-
gāthāmayī lipir yatra svahastāṅkaiṣa sākṣaraḥ
yathā jagannātha-vallabhe-
suiraṃ vijjhasi hiaaṃ lambha-i maaṇo kkhu dujjasaḥ baliaṃ |
dīsasi saaladisāsuṃ dīsa-i maaṇo ṇa kuttābi
(suciraṃ bidhyasi hṛdayaṃ labhate madanaḥ khalu duryaśo balīyaḥ |
dṛśyase sakala-diśāsu dṛśyate madano na kutrāpi //)
bandho'bja-tantunā rāgaḥ kiṃ vā kastūrikā-masī |
pṛthu-puṣpa-dalaṃ patraḥ mudrā-kṛt kuṅkumair iha
atha mālyārpaṇam-
suśliṣṭāṃ nija-śilpa-kauśala-bhara-vyāhāriṇīm adbhutāṃ
goṣṭhādhīśvara-nandanaṃ srajam imāṃ tubhyaṃ sakhi prāhiṇot |
ity ākarṇya giraṃ saroruha-dṛśaḥ svedoda-bindūcchalā-
daṅgebhyaḥ kula-dharma-dhairyam abhitaḥ śaṅke bahir niryayau
kecit tu-
nayana-prītiḥ prathamaṃ cintā-saṅgas tato'tha saṅkalpaḥ |
nidrā-cchedas tanutā viṣaya-nivṛttis trapānāpa |
unmādo mūrcchā mṛtir ity etāḥ smara-daśā daśaiva syuḥ
ity ācakṣate |
evaṃ krameṇa vijñeyaḥ pūrva-rāgo harer api |
nidarśanāya tatraikam udāharaṇam ucyate
yathā-
upāraṃsīd vaṃśī-kala-parimalollāsa-rabhasā-
dvisasmāra sphārāṃ vividha-kusumākalpa-racanām |
jahau kṛṣṇas tṛṣṇāṃ sahacara-camū-cāru-carite
sakhi tvad-bhrū-vyālī-culukita-calac-citta-pavanaḥ
iti pūrva-rāgaḥ |
atha mānaḥ
dampatyor bhāva ekatra sator apy anuraktayoḥ |
svābhīṣṭāśleṣa-vīkṣādi-nirodhī māna ucyate
sañcāriṇo'tra nirveda-śaṅkāmarṣāḥ sa-cāpalāḥ |
garvāsūyāvahitthāś ca glāniś cintādayo'py amī
ahetor neti nety uker hetor yan māna ucyate |
asya praṇaya eva syān mānasya padam uttamam
tatra sa-hetuḥ-
hetur īrṣyā-vipakṣāder vaiśiṣṭye preyasā kṛte |
bhāvaḥ praṇaya-mukhyo'yam īṛṣā-mānatvam ṛcchati
tathā coktam (śṛṅgāra-tilaka 2.53)--
snehaṃ vinā bhayaṃ na syān nerṣyā ca praṇayaṃ vinā |
tasmān māna-prakāro'yaṃ dvayoḥ prema-prakāśakaḥ
ataeva harivaṃśe (2.66.4, 2.65.50)-
ruṣitām iva tāṃ devīṃ snehāt saṅkalpayann iva |
bhīta-bhīto'tiśanakair viveśa yadu-nandanaḥ
rūpa-yauvana-sampannā sva-saubhāgyena garvitā |
abhimānavatī devī śrutvaiverṣyā-vaśaṃ gatā
iti |
tatrāpi ca susakhyādi hṛdi yasyā virājate |
tasyā vipakṣa-vaiśiṣṭye na syād eva sahiṣṇutā
ataḥ satyāṃ vinānyāsāṃ susakhyāder abhāvataḥ |
śrute'pi pārijātasya dāne māno na cābhavat
śrutaṃ cānumitaṃ dṛṣṭaṃ tad-vaiśiṣṭyaṃ tridhā matam
atha śravaṇam-
śravaṇaṃ tu priya-sakhī-śukādīnāṃ mukhād bhavet
tatra sakhī-mukhāt, yathā-
śaśimukhi mṛṣā jalpaṃ śrutvā kaṭhora-sakhī-mukhāt
praṇayini harau mā viśrambhaṃ kṛthāḥ śithilaṃ vṛthā |
parihara manaḥ-klāntiṃ devi prasīda manorame
tava mukham anālocya preyān vane'dya viśīryati
yathā vā-
ahaha gahanā keyaṃ vārtā śrutau patitādya me
viditam anṛtaṃ hāsyād brūṣe vimuñca kadarthanām |
sahacari kuto jīvaty asmin jane'pi janārdano
dyutaru kusumaṃ tasyai hā dhik kṛtī vitariṣyati
śuka-mukhā, yathā-
āste kācid dayita-kalahā krūra-cetāḥ sakhī te
kīro vanyaḥ sphuṭam iha yayā śyāmale pāṭhito'sti |
atha vyarthe vihaga-lapite suṣṭhu viśrambhamāṇā
mānārambhe na kuru hṛdayaṃ kātaro'smi prasīda
anumitiḥ-
bhogāṅka-gotra-skhalana-svapnair anumitis tridhā
atra bhogāṅkaḥ-
bhogāṅko dṛśyate gātre vipakṣasya priyasya ca
tatra vipakṣa-gātre bhogāṅka-darśanaṃ, yathā-
kālindī-taṭa-dhūrta cāṭubhir alaṃ nidrātu candrāvalī
khinnākṣī kṣaṇa-maṅganād apasara kruddhāsti vṛddhā gṛhe |
kiñcid bimbita-dhātu-patra-makarī-citreṇa tatrādhunā
sarvā te lalitā lalāṭa-phalakenodghāṭitā cāturī
priya-gātre bhogāṅka-darśanaṃ, yathā vidagdha-mādhave (4.40)-
muktāntar-nimiṣaṃ madīya-padavīm udvīkṣamāṇasya
jāne keśara-reṇubhir nipatitaiḥ śoṇīkṛte locane |
śītaiḥ kānana-vāyubhir viracito bimbādhare ca vraṇaḥ
saṅkocaṃ tyaja deva daiva-hatayā na tvaṃ mayā dūṣyase
tatra gotra-skhalanam-
vipakṣa-saṃjñayāhvānam īrṣyātiśaya-kāraṇam |
āsāṃ tu gotra-skhalanaṃ duḥkhadaṃ maraṇād api
tena yathā bilvamaṅgale-
rādhā-mohana-mandirād upagataś candrāvalīm ūcivān
rādhe kṣemam iheti tasya vacanaṃ śrutvāha candrāvalī |
kaṃsa kṣemam aye vimugdha-hṛdaye kaṃsaḥ kva dṛṣṭas tvayā
rādhā kveti vilajjito nata-mukhaḥ smero hariḥ pātu vaḥ
yathā vā-
ahaha vilasaty agre candrāvalī vimala-dyutiḥ
kitava kalitā tārā sātra tvayā kva nu ṣoḍaśī |
timira-malinākāra kṣipraṃ vrajāruṇa-maṇḍalā
mama sahacarī yāvan-manyu-dyutiṃ na vimuñcati
atha svapnaḥ-
harer vidūṣakasyāpi svapnaḥ svapnāyitaṃ mataḥ
tatra hareḥ svapnāyitam, yathā-
śape tubhyaṃ rādhe tvam asi hṛdaye tvaṃ mama bahi-
stvam agre tvaṃ pṛṣṭhe tvam iha bhavane tvaṃ girivane |
iti svapne jalpaṃ niśi niśamayantī madhuripo-
rabhūt talpe candrāvalir atha parāvartita-mukhī
vidūṣakasya, yathā-
avañci caṭupāṭavair aghabhidādya padmā-sakhī
tatas tvaraya rādhikāṃ kim iti mādhavi dhyāyasi |
niśamya madhumaṅgalād iti giraṃ puraḥ svapnajāṃ
vidūna-vadanā sakhi jvalati paśya candrāvalī
atha darśanam, yathā-
mithyā mā vada kandare sama sakhīṃ hitvā tvam ekākinīṃ
niṣkrāntaḥ pṛthu-sambhrameṇa kim api prakhyāpayan kaitavam |
dūrāt kiñcid añcitena rasanāśabdena sātaṅkayā
niṣkramyātha tayā śaṭhendra puline dṛṣṭo'si rādhā-sakhaḥ
yathā vā-
sahacari parigumphya prātar evārpitāsīd
braja-pati-suta-kaṇṭhe yā mayotkaṇṭhayādya |
api hṛdi lalitāyās tasthuṣī hanta hṛn me
dahati dahana-dīptiḥ paśya guñjāvalī sā
atha nirhetuḥ-
akāraṇād dvayor eva kāraṇābhāsatas tathā |
prodyan praṇaya evāyaṃ vrajen nirhetu-mānatām
ādyaṃ mānaṃ parīṇāmaṃ praṇayasya jagur budhāḥ |
dvitīyaṃ punar asyaiva vilāsa-bhara-vaibhavam |
budhaiḥ praṇayamānākhyaṃ eṣa eva prakīrtitaḥ
tathā coktam (sarasvatī-kaṇṭhābharaṇe 5.48)-
aher iva gatiḥ premṇaḥ svabhāva-kuṭilā bhavet |
ato hetor ahetoś ca yūnor māna udañcati
avahitthādayo hy atra vijñeyā vyabhicāriṇaḥ
tatra kṛṣṇasya, yathā-
avyakta-smita-dṛṣṭim arpaya puraḥ svalpo'pi mantur na me
patyur vañcana-pāṭavād vrajapate jyotsnī-niśārdhaṃ yayau |
śubhrālaṅkṛtibhir drutaṃ pathi mayā dūraṃ tataḥ prasthite
sāndrā cāndram arundha bimbam acirād ākasmikī kālikā
yathā vā-
puṣpebhyaḥ spṛhayā vilambitavatīm ālokya mām unmanāḥ
kaṃsāriḥ sakhi lambitānana-śaśī tūṣṇīṃ nikuñje sthitaḥ |
ātaṅkena mayā tad-aṅghri-nakhare kṣipte prasūnāñjalau
tasyālīka-ruṣā bhruvaṃ vibhujato'py āvirbabhūva smitam
kṛṣṇa-priyāyāḥ, yathā uddhava-sandeśe (44)
tiṣṭhan goṣṭhāṅgaṇabhuvi muhurlocanāntaṃ vidhatte
jātotkaṇṭhastava sakhi Harirdehalīvedikāyām |
mithyāmānonnatikavalite kiṃ gavākṣārpitākṣī
svāntam hanta glapayasi bahiḥ prīṇaya prāṇanātham
yathā vā-
aham iha vicinomi tvad-giraiva prasūnaṃ
kathaya katham akāṇḍe caṇḍi vācaṃ yamāsi |
viditam upadhinālaṃ rādhike śādhi kena
priya-sakhi kusumena śrotram uttaṃsayāmi
dvayor eva yugapad, yathā-
kuñje tuṣṇīm asi nata-śirāḥ kiṃ cirāt tvaṃ murāre
kiṃ vā śyāme tvam api vimukhī mauna-mudrāṃ tanoṣi |
jñātaṃ jñātaṃ smita-vimuṣite kāpi vāmāsti yogyā
krīḍā-vāde balavati yayā na dvayor eva bhaṅgaḥ
yathā vā-
kuñja-dvāri niviṣṭayos taraṇijā-tīre dvayor eva nau
tatrānyonyam apaśyatoḥ sakhi mudhā nirbandhataḥ klāntayoḥ |
haste drāg atha dāḍimī-phalam abhinyaste mayā nistalaṃ
rādhām udbhidura-smitāṃ parihasan phullāṅgam āliṅgiṣam
nirhetukaḥ svayaṃ śāmyet svayaṃgrāha-smitāvidhiḥ
yathā-
roṣas tavābhūd yadi rādhike'dhika-
stathāstu gaṇḍaḥ katham ucchvasity asau |
sva-narmaṇetthaṃ durapahnava-smitāṃ
priyām acumbat paśupendra-nandanaḥ
hetur yas tu śamaṃ yathāyogyaṃ prakalpitaiḥ |
sāma-bheda-kriyā-dāna-naty-upekṣā-rasāntaraiḥ
mānopaśamanasyāṅkā bāṣpa-mokṣa-smitādayaḥ
tatra sāma-
priya-vākyasya racanaṃ yat tu tat sāma gīyate
yathā-
jātaṃ sundari tathaym eva pṛthunā rādhe'parādhena me
kintu svārasiko mamātra śaraṇaṃ snehas tvadīyo balī |
ity ākarṇya giraṃ harer natamukhī bāṣpāmbhasāṃ dhārayā
sānaṅgotsava-raṅga-maṅgala-ghaṭo pūrṇāvakārṣīt kucau
atha bhedaḥ-
bhedo dvidhā svayaṃ bhaṅgyā sva-māhātmya-prakāśanam |
sakhyādibhir upālambha-prayogaś ceti kīrtyate
tatra bhaṅgyā svamāhātmya-prakāśanaṃ, yathā vidagdha-mādhave (4.41)-
cañcan-mīna-vilocanāsi kamaṭhotakṛṣṭa-stanī saṅgatā
kroṅena sphuratā tavāyam adharaḥ prahlāda-saṃvardhanaḥ |
madhyo'sau bali-bandhano mukha-rucā rāmās tvayā nirjitā
labdhā śrī-ghanatādya mānini manasy aṅgīkṛtā kalkitā
athavedaṃ priyoktitvāt sāmodāharaṇaṃ bhavet |
nāyakasya sva-vacasā bhaṅgyāyaṃ bheda īryate
yathā-
rūkṣā yan mayi vartase tvam abhitaḥ snigdhe'pi te dūṣaṇaṃ
tatrāste na hi kintu tat kila mamānaucitya-jātaṃ phalam |
yena svastaruṇīr upekṣya caramām apy āśrayantīr daśāṃ
premārtaṃ vraja-yauvataṃ ca sumukhi tvaṃ kevalaṃ sevyase
sakhyādibhir upālambha-prayogo, yathā-
kartuṃ sundari śaṅkhacūḍa-mathane nāsminn upekṣocitā
sarveṣām abhaya-pradāna-padavī-baddha-vrate preyasi |
ity ālībhir alakṣitaṃ murabhidā bhadrāvalī bheditā
nāsāgre vara-mauktika-śriyam adhād asrasya sā bindunā
atha dānam-
vyājena bhūṣaṇādīnāṃ pradānaṃ dānam ucyate
yathā-
kāmo nāma suhṛn mamāsti bhavatīm ākarṇya mat-preyasīṃ
hāras tena tavārpito'yam urasi prāpnotu saṅgotsavam |
ity unnamya karaṃ muradviṣi vadaty udbhinna-sāndra-smitā
padmā māna-vinigrahāt praṇayinā tenodbhaṭaṃ cumbitā
atha natiḥ-
kevalaṃ dainyam ālambya pādapāto natir matā
yathā-
kṣiti-luṭhita-śikhaṇḍāpīḍam ārān mukunde
racayati rati-kānta-stoma-kānte praṇāmam |
nayana-jaladharābhyāṃ kurvatī bāṣpa-vṛṣṭiṃ
varatanur iha māna-grīṣma-nāśaṃ śaśaṃsa
atha upekṣā-
sāmādau tu parikṣīṇe syād upekṣāvadhīraṇam |
upekṣā kathyate kaiścit tūṣṇīmbhāvatayā sthitiḥ
tad dvayaṃ, yathā-
sūnur vallabha eṣa vallavapates tatrāpi vīrāgraṇī-
statrāpi smara-maṇḍalī-vijayinā rūpeṇa vibhrājitaḥ |
sakhyaḥ samprati rūkṣatā pṛthur iyaṃ tenātra na śreyase
dūre paśyata yāti niṣṭhura-manāḥ kā yuktir atrocitā
māne muhur nitibhir apy atidurnivāre
vācaṃyama-vratam ahaṃ tarasāgrahīṣam |
bāṣpaṃ tato vikiratī nijagāda padmā
pauṣpaṃ rajaḥ patitam atra dṛśor mameti
athavā-
prasādana-vidhiṃ muktvā vākyair anyārtha-sūcakaiḥ |
prasādanaṃ mṛgākṣīṇām upekṣeti smṛtā budhaiḥ
yathā-
dhammille nava-mālatī paricitā savye ca śabda-grahe
mallī sundari dakṣiṇe tu katarat puṣpaṃ tava bhrājate |
āghreyaṃ paricetum ity upahite vyājena nāsā-puṭe
gaṇḍodyat-pulakā vihasya hariṇā candrāvalī cumbitā
atha rasāntaram-
ākasmika-bhayādīnāṃ prastutiḥ syād rasāntaram |
yādṛcchikaṃ buddhi-pūrvam iti dvedhā tad ucyate
tatra yādṛcchikam-
upasthitam akasmād yat tad yādṛcchikam ucyate
yathā-
api gurubhir upāyair adya sāmādibhir yā
lavam api na mṛgākṣī māna-mudrām abhāṅkṣīt |
harim iha parirebhe sā svayaṃgrāham agre
nava-jaladhara-nādair bhīṣitā paśya bhadrā
yathā vā-
upāyeṣu vyarthonnatiṣu bata sāmādiṣu sakhe
sakhīnāṃ cāturye gatavati ca sadyaḥ śithilatām |
viśākhāyāḥ kopa-jvara-haraṇa-mantra-pratinidhiṃ
sacītkāraṃ rūkṣa-svanitam akarod ukṣa-danujaḥ
atha buddhi-pūrvam-
buddhi-pūrvaṃ tu kāntena pratyutpanna-dhiyā kṛtam
yathā-
pāṇau pañcamukhena duṣṭa-kṛmiṇā daṣṭo'smi roṣād iti
vyājāt kūṇita-locanaṃ vraja-patau vyābhujya vaktraṃ sthite |
sadyaḥ projjhita-roṣa-vṛttir asakṛt kiṃ vṛttam ity ākulā
jalpantī smita-bandhur āsyam amunā gāndharvikā cumbitā
yathā vā-
nyastaṃ dāma kṛtāgasādya hariṇā dṛṣṭvā puro rādhayā
kṣiptenābhihataḥ sa tena kapaṭī duḥkhīva bhugnānanaḥ |
mīlann eva niṣedivān bhuvi tataḥ sadyas tayā vyagrayā
pāñibhyāṃ dhṛta-kandharaḥ sthita-mukho bimboṣṭham asyāḥ papau
deśa-kāla-balenaiva muralī-śravaṇena ca |
vināpy upāyaṃ māno'sau līyate vraja-subhruvām
tatra deśa-balena, yathā-
alaṅkīrṇaṃ candrāvalir ali-ghaṭā-jhaṅkṛti-bharaiḥ
puro vṛndāraṇyaṃ kim api kalayantī kusumitam |
hariṃ ca smerāsyaṃ priyaka-taru-mūle priyam itaḥ
skhalan-mānā sakhyām adiśata satṛṣṇaṃ dṛśam asau
kāla-balena, yathā-
śaradi madhura-mūrtiḥ paśya kānti-cchaṭābhiḥ
snapayati ravikanyā-tīra-vanyāṃ sudhāṃśuḥ |
iti niśi niśamayya vyāhṛtiṃ dūtikāyāḥ
smita-rucibhir atānīt tatra rādhā prasādam
muralī-śabdena, yathā-
yadi roṣaṃ na hi muñcasi
na muñca mama devi nātra nirbandhaḥ |
phutkṛti-vidhūta-mānaḥ
sa bhavatu vijayī harer veṇuḥ
yathā vā-
mānasyopādhyāyi prasīda sakhi rundhi me śruti-dvandvam |
ayam uccāṭana-mantraṃ siddho veṇur vane paṭhati
tāratamyaṃ tu mānasya hetoḥ syāt tāratamyataḥ |
syāl laghur madhyamaś cāsau mahiṣṭhaś cety atas tridhā
susādhyaḥ syāl laghur māno yatna-sādhyasya madhyamaḥ |
duḥsādhyaḥ syād upāyena mahiṣṭhaḥ preyasāpy ayam
kṛṣṇe roṣoktayas tāsāṃ vāmo durlīla-śekharaḥ |
kitavendro mahā-dhūrtaḥ kaṭhoro nirapatrapaḥ
atidurlalito gopī-bhujaṅgo rata-hiṇḍakaḥ |
gopikā-dharma-vidhvaṃsī gopa-sādhvī-viḍambakaḥ
kāmukeśas tamisraughaḥ śyāmātmāmbara-taskaraḥ |
govardhana-taṭāraṇya-bāṭa-pāṭac-carādayaḥ
iti mānaḥ |
atha prema-vaicittyam-
priyasya sannikarṣe'pi premonmāda-bhramād bhavet |
yā viśleṣa-dhiyārtis tat prema-vaicittyam ucyate
yathā-
ābhīrendra-sute sphuraty api puras tīvrānurāgotthayā
viśleṣa-jvara-sampadā vivaśa-dhīr atyantam udghūrṇitā |
kāntaṃ me sakhi darśayeti daśanair udgūrṇa-śasyāṅkurā
rādhā hanta tathā vyaceṣṭate yataḥ kṛṣṇo'py abhūd vismitaḥ
yathā vā vidagdha-mādhave (5.46)-
samajani davād vitrastānāṃ kim ārta-ravo gavāṃ
mayi kim abhavad vaiguṇyaṃ vā niraṅkuśam īkṣitam |
vyaraci nibhṛtaṃ kiṃ vāhūtiḥ kayācid abhīṣṭayā
yad iha sahasā mām atyākṣīd vane vanajekṣaṇaḥ
vilāsam anurāgas tu kutracit kam api vrajam |
pārśve santam api preṣṭhaṃ hāritaṃ kurute sphuṭam
suṣṭhūdāharatā paṭṭa-mahiṣī-gīta-vibhramam |
spaṣṭaṃ muktā-phale caitad vopadevena varṇitam
iti prema-vaicittyam
atha pravāsaḥ
pūrva-saṅgatayor yūnor bhaved deśāntarādibhiḥ |
vyavadhānaṃ tu yat prājñaiḥ sa pravāsa itīryate
taj-janya-vipralambho'yaṃ pravāsatvena kathyate |
harṣa-garva-mada-vrīḍā varjayitvā samīritāḥ
śṛṅgāra-yogyāḥ sarve'pi pravāse vyabhicāriṇaḥ |
sa dvidhā buddhi-pūrvaḥ syāt tathiavābuddhi-pūrvakaḥ
atra buddhi-pūrvaḥ-
dūre kāryānurodhena gamaḥ syād buddhi-pūrvakaḥ |
kāryaṃ kṛṣṇasya kathitaṃ svabhakta-prīṇanādikam
kiñcid dūre sudūre ca gamanād apy ayaṃ dvidhā
tatra ādyaḥ-
dṛṣṭiṃ nidhāya surabhī-nikuramba-vīthyāṃ
kṛṣṇeti varṇa-yugalābhyasena rasajñām |
śuśrūṣaṇe murali-nisvanitasya karṇau
cittaṃ mukhe tava nayaty ahar adya rādhā
atha dvitīyaḥ-
bhāvī bhavaṃś ca bhūtaś ca tirvidhaḥ sa tu kīrtyate
tatra bhāvī, yathā uddhava-sandeśe (67)-
eṣa kṣattā vrajanarapateḥ ājñayā gokule asmin
bāle prāto nagaragataye ghoṣaṇāmātanoti |
duṣṭam bhūyaḥ sphurati ca balādīkṣaṇaṃ dakṣiṇaṃ me
tena svāntaṃ sphuṭati caṭulam hanta bhāvyaṃ na jāne
bhavan, yathā lalita-mādhave (3.7)-
bhānor bimbe tvaritam udaya-prasthataḥ prasthite'sau
yātrānandīṃ paṭhati muditaḥ syandane gāndineyaḥ |
tāvat tūrṇaṃ sphuṭa khura-puṭaiḥ kṣauṇi-pṛṣṭaṃ khananto
yāvan nāmī hṛdaya bhavato ghoṭakāḥ sphoṭakā syuḥ
bhūto, yathā uddhava-sandeśe (85)-
kāmaṃ dūre sahacari varīvarti yat kaṃsavairī
na idam lokottaramapi vipaddurdinaṃ me dunoti |
āśākīlo hṛdi kila vṛtaḥ prāṇarodhī tu yo me
so'yaṃ pīḍāṃ niviḍavaḍavāvahnitīvrastanoti
atra śrī-yadu-siṃhena preyasīhir amuṣya ca |
preṣaṇaṃ kriyate premṇā sandeśasya parasparam
yathā uddhava-sandeśe (115)-
soḍhavyaṃ te kathamapi balāccakṣuṣī mudrayitvā
tīvrottāpam hatamanasijoddāmavikrāntacakram |
dvitraireva priyasakhi dinaiḥ sevyatāṃ devi śavye
yāsyāmi tvatpraṇayacaṭulabhrūyugāḍambarāṇām
tathā padyāvalyām (376)-
kālindyāḥ pulinaṃ pradoṣa-maruto ramyāḥ śaśaṅkāṃśavaḥ
santāpaṃ na harantu nāma nitarāṃ kurvanti kasmāt punaḥ |
sandiṣṭaṃ vraja-yoṣitām iti hareḥ saṃśṛṇvato'ntaḥpure
niḥśvāsāḥ prasṛtā jayanti ramaṇī-saubhāgya-garva-cchidaḥ
atha abuddhi-pūrvaḥ-
pāratntryodbhavo yas tu proktaḥ so'buddhi-pūrvakaḥ |
divyādivyādi-janitaṃ pāratantryam anekadhā
yathā lalita-mādhave (2.27)-
ānītāsi mayā manoratha-śata-vyagreṇa nirbandhataḥ
pūrṇaṃ śārada-purṇimā-parimalair vṛndāṭavī-maṇḍalam |
sadyaḥ sundari śaṅkhacūḍa-kapaṭa-prāptodayenādhunā
daivenādya virodhinā katham itas tvaṃ hanta dūrīkṛtā
cintātra jāgarodvegau tānavaṃ malināṅgatā |
pralāpo vyādhir unmādo moho mṛtyur daśā daśa
tatra cintā, yathā haṃsadūte (2)-
yadā yāto gopīhṛdayamadano nandasadanān
mukundo gāndinyāstanayamanuvindan madhupurīm |
tadāmānkṣīccintāsariti ghanaghūrṇāparicayair
agādhāyāṃ bādhāmayapayasi rādhā virahiṇī
atha jāgaraḥ, yathā padyāvalyāṃ (322)-
yāḥ paśyanti priyaṃ svapne dhanyāstāḥ sakhi yoṣitaḥ |
asmākaṃ tu gate kṛṣṇe gatā nidrāpi vairiṇī
atha udvegaḥ, yathā haṃsadūte (104)-
mano me hā kaṣṭaṃ jvalati kimahaṃ hanta karavai
na pāraṃ nāvāraṃ kimapi kalayāmy asya jaladheḥ |
iyaṃ vande mūrdhnā sapadi tamupāyaṃ kathaya māṃ
parāmṛṣye yasmāddhṛtikaṇikayāpe kṣaṇikayā
atha tānavaṃ, yathā-
udañcad-vaktrāmbhoruha-vikṛtir antaḥ-kaluṣitā
sadāhārābhāva-glapita-kuca-kokā yadupate |
viśuṣyantī rādhā tava viraha-tāpād anudinaṃ
nidāghe kulyeva kraśima-paripākaṃ prathayati
atha malināṅgatā-
hima-visara-viśīrṇāmbhoja-tulyānana-śrīḥ
khara-marud-aparajyad-bandhu-jīvopamauṣṭhī |
aghahara śarad-arkottāpitendīvarākṣī
tava viraha-vipatti-mlāpitāsīd viśākhā
atha pralāpaḥ, yathā lalita-mādhave (3.25)-
kva nanda-kula-candramāḥ kva śikhi-candrakālaṅkṛtiḥ
kva mandra-muralī-ravaḥ kva nu surendra-nīla-dyutiḥ
kva rāsa-rasa-tāṇḍavī kva sakhi jīva-rakṣauṣadhir
nidhir mama suhṛttamaḥ kva bata hanta hā dhig-vidhim
atha vyādhiḥ, yathā tatraiva (3.28)
uttāpī puṭa-pākato æpi garala-grāmād api kṣobhaṇo
dambholer api duḥsahaḥ kaṭur alaṃ hṛn-magna-śūlyād api
tīvraḥ prauḍha-visūcikāni-cayato æpy uccair mamāyaṃ balī
marmāṇy adya bhinatti gokula-pater viśleṣa-janmā jvaraḥ
atha unmādaḥ-
bhramati bhavana-garbhe nirnimittaṃ hasantī
prathayati tava vārtāṃ cetanācetaneṣu |
lutḥati ca bhuvi rādhā kampitāṅgī murāre
viṣama-viraha-khedodgāri-vibhrānta-cittā
yathā vā-
adyākāṇḍikam aṭṭahāsa-paṭalaṃ nirmāti gharmāmbu-bhāk
cītkāraṃ kurute camatkṛti-parā sotkaṇṭham ākasmikam |
ākrandaṃ vitanoti gharghara-ghanodghoṣaṃ kilātarkitaṃ
rādhā mādhava-viprayoga-rabhasād anyeva tīvrād abhūt
atha mohaḥ-
nirundhe dainyābdhiṃ harati guru-cintā paribhavaṃ
vilumpaty unmādaṃ sthagayati balād bāṣpa-laharīm |
idānīṃ kaṃsāre kuvalaya-dṛśaḥ kevalam idaṃ
vidhatte sācivyaṃ tava viraha-mūrcchā-sahacarī
atha mṛtyuḥ, yathā haṃsadūte (96)-
aye rāsakrīḍārasika mama sakhyāṃ navanavā
purā baddhā yena praṇayalaharī hanta gahanā |
sa cen muktāpekṣastvamapi dhig imāṃ tulaśakalaṃ
yadetasyā nāsānihitamidamadyāpi calati
pravāsa-vipralambhe'smin daśās tās tā harer api |
atropalakṣaṇāyaikam udāharaṇam īryate
yathā-
krīḍā-ratna-gṛhe viḍambita-payaḥ-phenāvalī-mārdane
talpe necchati kalpa-śākhi-camarī-ramye'pi rājñāṃ sutāḥ |
kintu dvāravatī-patir vraja-giri-droṇī-vilāntaḥ-śilā-
paryaṅkopari rādhikā-rati-kalāṃ dhyāyan muhuḥ klāmyati
proktānāṃ prema-bhedānāṃ vividhatvād daśā api |
vividhāḥ syur ihety etā bhūma-bhītyā na kīrtitāḥ
etās tu prema-bhedānām anubhāvatayā daśāḥ |
sādhāraṇyaḥ samastānāṃ prāyaśaḥ sambhavanty api
kintv atraivādhirūḍhasya mohanatvam apeyuṣaḥ |
asādhāraṇa-rūpās tu tat-prasaṅge puroditāḥ
vipralambhaṃ paraṃ kecit karuṇābhidham ucire |
sa pravāsa-viśeṣatvān naivātra pṛthag īritaḥ
iti vipralambha-bhedāḥ
atha saṃyoga-viyoga-sthitiḥ
harer līlā-viśeṣasya prakaṭasyānusārataḥ |
varṇitā virahāvasthā goṣṭha-vāma-bhruvām asau
vṛndāraṇye viharatā sadā rāsādi-vibhramaiḥ |
hariṇā vraja-devīnāṃ viraho'sti na karhicit
tathā ca pādme pātāla-khaṇḍe mathurā-māhātmye-
go-gopa-gopikā-saṅge yatra krīḍati kaṃsahā
iti |
iti saṃyoga-viyoga-sthitiḥ
atha sambhogaḥ
darśanāliṅganādīnāṃ ānukūlyān niṣevayā |
yūnor ullāsam ārohan bhāvaḥ sambhoga ucyate
manīṣibhir ayaṃ mukho gauṇaś ceti dvidhoditaḥ
tatra mukhyaḥ-
mukhyo jāgrad-avasthāyāṃ sambhogaḥ sa caturvidhaḥ
tān pūrva-rāgato mānāt pravāsa-dvayataḥ kramāt |
jātān saṃkṣipta-saṅkīrṇa-sampanna-rddhimato viduḥ
tatra saṅkṣiptaḥ-
yuvānau yatra saṃkṣiptān sādhvasa-vrīḍitādibhiḥ |
upacārān niṣevete sa saṃkṣipta itīritaḥ
tatra nāyakena kṛtaḥ, yathā saptaśatyām-
līlāhituliaselo rakkha-u vo rāhiātthaṇapphaṃse |
hariṇo paḍhama-samāgama-sajjhasabebellio hattho
(līlābhitulita-śailo rakṣatu vo rādhikā-stana-sparśe |
hareḥ prathama-samāgama-sādhvasa-vevellito hastaḥ ||)
nāyikāyāḥ, yathā-
cumbe paṭāvṛta-mukhī nava-saṅgame'bhū-
dāliṅgane kuṭilitāṅga-latā tadāsīt |
avyakta-vāg ajani keli-kathāsu rādhā
modaṃ tathāpi vidadhe madhusūdanasya
atha saṅkīrṇaḥ-
yatra saṅkīryamāṇāḥ syur vyalīka-smaraṇādibhiḥ |
upacārāḥ sa saṅkīrṇaḥ kiñcit taptekṣu-peśalaḥ
yathā-
sāsūya-jalpita-sudhāni samatsarāṇi
manoparāma-ramaṇīya-dṛg-iṅgitāni |
kaṃsa-dviṣaḥ sphurad-amanda-mukhāny anaṅga-
vikrīḍitāni saha rādhikayā jayanti
yathā vā-
vaktraṃ kiñcid avāñcitaṃ vivṛṇute nātiprasādodayaṃ
dṛṣṭir bhugna-taṭā vyanakti śanakair īrṣyāvaśeṣa-cchaṭām |
rādhāyāḥ sakhi sūcayaty aviśadā vāg apy asūyākalāṃ
mānantaṃ bruvatī tathāpi madhurā kṛṣṇaṃ dhinoty ākṛtiḥ
atha sampannaḥ-
pravāsāt saṅgate kānte bhogaḥ sampanna īritaḥ |
dvidhā syād āgatiḥ prādurbhāvaś ceti sa saṅgamaḥ
tatra āgatiḥ-
laukika-vyavahāreṇa syād āgamanam āgatiḥ
yathā uddhava-sandeśe (40)-
mā mandākṣaṃ kuru gurujanāddehalīṃ gehamadhyā-
dehi klāntā divasamakhilam hanta viśleṣato'si |
eṣa smero milati mṛdule vallavīcittahārī
hārī guñjāvalibhiralibhirlīḍhagandho mukundaḥ
atha prādurbhāvaḥ-
preṣṭhānāṃ prema-saṃrambha-vihvalānāṃ puro hariḥ |
āvirbhavaty akasmād yat prādurbhāvaḥ sa ucyate
yathā śrī-daśame (10.32.2)-
tāsām āvirabhūc chauriḥ smayamānamukhāmbujaḥ |
pītāmbara-dharaḥ sragvī sākṣān manmatha-manmathaḥ
yathā vā haṃsadūte (107)-
ayi svapno dūre viramatu samakṣaṃ śṛṇu haṭhā-
daviśvastā mā bhūriha sakhi manovibhramadhiyā |
vayasyaste govardhanavipinamāsādya kutukā-
dakāṇḍe yadbhūyaḥ smarakalahapāṇḍityamatanot
rūḍhākhya-bhāva-jāto'yaṃ sambhogo vaipralambhikaḥ |
nirbharānanda-purāṇāṃ paramāvadhir iṣyate
dviguṇā virahārtiḥ syāt sphuraṇe veṇu-rāgaje |
prādurbhāve bhavaty atra sarvābhīṣṭa-sukhotsavaḥ
atha samṛddhimān-
durlabhālokayor yūnoḥ pāratantryād viyuktayoḥ |
upabhogātireko yaḥ kīrtyate sa samṛddhimān
yathā lalita-mādhave (7.18)-
dagdhaṃ hanta dadhānayā vapur idaṃ yasyāvalokāśayā
soḍhā marma-vipāṭane paṭur iyaṃ pīḍātivṛṣṭir mayā |
kālindīya-taṭī-kuṭīra-kuhara-krīḍābhisāra-vratī
so'yaṃ jīvita-bandhur indu-vadane bhūyaḥ samāliṅgitaḥ
yathā vā (8.10)-
tavātra parimṛgyatā kim api lakṣma sākṣād iyaṃ
mayā tvam upasāditā nikhila-loka-lakṣmīr asi |
yathā jagati cañcatā caṇaka-muṣṭi-sampattaye
janena patitā puraḥ kanaka-vṛṣṭir āsādyate
iti madhura-rasa-paripāka-vivekaḥ |
atha gauṇa-sambhogaḥ
channa-prakāśa-bhedena kaiścid eṣāṃ dvirūpatā |
iṣṭāpy atra na hi proktā nātyullāsakarī yataḥ
atha gauṇaḥ-
svapne prāpti-viśeṣo'sya harer gauṇa itīryate |
svapno dvidhātra sāmānya-viśeṣatvena kīrtitaḥ
sāmānyaḥ sa tu yaḥ pūrvaṃ kathito vyabhicāriṣu |
viśeṣaḥ khalu jāgaryā nirviśeṣao mahādbhutaḥ
bhāvautkaṇṭhye-mayo hy eṣa caturdhā pūrvavan mataḥ
tatra svapne saṅkṣipto, yathā-
vihāraṃ kurvāṇas taraṇi-tanayā-tīra-vipine
navāmbhoda-śreṇī-madhurima-viḍambi-dyuti-bharaḥ |
vidagdhānāṃ cūḍāmaṇir anudinaṃ cumbati mukhaṃ
mama svapne ko'pi priya-sakhi balīyān nava-yuvā
atha svapne saṅkīrṇo, yathā-
sakhi kruddhā mā bhūr laghur api na doṣaḥ sumukhi me
na mānāgni-jvālām aśamayam ahaṃ tām asamaye |
sa dhūrtas te svapne rasa-vṛṣṭiṃ mayi tathā
yato vistīrṇāpi svayam iyam ayāsīd upaśamam
atha svapne sampannaḥ, yathā haṃsadūte (105)-
prayāto māṃ hitvā yadi kaṭhinacūḍāmaṇirasau
paryātu svacchandaṃ mama samayadharmaḥ kila gatiḥ |
idaṃ soḍhuṃ kā vā prabhavati yataḥ svapnakapaṭā-
dihāyāto vṛndāvanabhuvi kalān māṃ ramayati
atha svāpna-samṛddhimān, yathā lalita-mādhave (7.11)-
cirād adya svapne mama vividha-yatnād upagate
prapede govindaḥ sakhi nayanayor akṣaṇabhuvam |
gṛhītvā hā hanta tvaritam atha tasminn api rathaṃ
kathaṃ pratyāsannaḥ sa khalu puruṣo rāja-puruṣaḥ
tulya-svarūpa evāyaṃ prodyan yūnor dvayor api |
ūṣā-niruddhayor yadvat kvacit svapno'py abādhitaḥ
ataeva hi siddhānāṃ svapne'pi paramādbhute |
prāptāni maṇḍanādīni dṛśyante jāgare'pi ca
vyatītya turyām api saṃśritānāṃ
tāṃ pañcamīṃ prema-mayīm avasthām |
na sambhavaty eva hari-priyāṇāṃ
svapno rajo-vṛtti-vijṛmbhito yaḥ
ity eṣa hari-bhāvasya vilāsaḥ ko'pi peśala |
citra-svapnam ivātanvan kṛṣṇaḥ saṅgamayaty alam
athaiteṣu nirūpyante tad-viśeṣāḥ supeśalāḥ |
ye'nubhāva-daśām asyāḥ prāpnuvanti rateḥ sphuṭam
te tu sandarśanaṃ jalpaḥ sparśanaṃ vartma-rodhanam |
rāsa-vṛndāvan-krīḍā-yamunādy-ambu-kelayaḥ
nau-khelā līlayā cauryaṃ ghaṭṭaḥ kuñjādi-līnatā |
madhu-pānaṃ vadhū-veśa-dhṛtiḥ kapaṭa-suptatā
dyūta-krīḍā paṭākṛṣṭiś cumbāśleṣau nakhārpaṇam |
bimbādhara-sudhā-pānaḥ samprayogādayo matāḥ
tatra sandarśanaṃ, yathā lalita-mādhave (2.26)
calākṣi-guru-lokataḥ sphurati tāvad antarbhayaṃ
kula-sthitir alaṃ tu me manasi tāvad unmīlati |
calan-makara-kuṇḍala-sphurita-phulla-gaṇḍa-sthalaṃ
na yāvad aparokṣatām idam apaiti vaktrāmbujam
atha jalpaḥ-
jalpaḥ parasparaṃ goṣṭhī vitathoktiś ca kathyate
atra parasparaḥ goṣṭhī, yathā dāna-keli-kaumudyām (42-43)
dharṣaṇe nakula-strīṇāṃ bhujaṅgeśaḥ kṣamaḥ katham |
yad etā daśanair eṣa daśan nāpnoti maṅgalam
aprauḍha-dvija-rāja-rājad-alikā labdhā vibhūtiṃ rucāṃ
navyām ātmani kṛṣṇa-vartma-vilasad-dṛṣṭir viśākhāñcitā |
kandarpasya vidagdhatāṃ vidadhatI netrāñcalasya tviṣā
tvaṃ rādhe śiva-mūrtir ity urasi māṃ bhogīndram aṅgīkuru
vitathoktiḥ, yathā tatraiva (44)-
asminn adrau kati na hi mayā hanta hārādi-vittaṃ
hāraṃ hāraṃ hariṇa-nayanā grāhitā jaina-dīkṣām |
yāḥ kākūkti-sthagita-vadanāḥ patra-dānena dīnās
tūrṇaṃ dūrād anujagṛhire prauḍha-vallī-sakhībhiḥ
atha sparśanam, yathā-
na kuru śapatham asya sparśato dūṣitoccair
asi bhuja-bhujagena tvaṃ bhujaṅgādhipasya |
tanur anupama-kampā svedam abhyudgirantī
kapaṭini paritas te paśya romāñcitāsti
atha vartma-rodhanaṃ, yathā vidagdha-mādhave (6.19)-
parītaṃ śṛṅgeṇa sphuṭatara-śilā-śyāmala-rucaṃ
valad-vetraṃ vaṃśa-vyatikara-lasan-mekhalam amum |
atikramyottuṅgaṃ dharaṇi-dharam agre katham itas
tvayā gantuṃ śakyā taraṇi-duhitus tīra-saraṇī
atha rāso, yathā-
harir nava-ghanākṛtiḥ prati-vadhū-dvayaṃ madhyatas
tad-aṃsa-vilasad-bhujo bhramati citram eko'py asau |
vadhūś ca taḍid-ujjvalā prati-harid vayaṃ madhyataḥ
sakhī-dhṛta-karāmbujā naṭati paśya rāsotsave
atha vṛndāvana-krīḍā-
sthala-kamala-malīnāṃ stauti gītaiḥ padaṃ te
rada-tati-mati-namrā vandate kunda-rājī |
adharam anubhajantī lambate bimba-mālā
vilasati tava vaśyā paśya vṛndāṭavīyam
yamunā-jala-keliḥ, yathā-
vyātyukṣīyudhi rādhayā ghana-rasaiḥ paryukṣyamāṇasya te
mālyaṃ bhaṅgam avāpa vīra tilako yātaḥ kilādṛśyatām |
vaktrendau pratimā-cchalena śaraṇaṃ labdhaḥ sakhīṃ kaustubhas
tan mā bhūś cakito vimukta-cikuraṃ nārdaty asau tvad-vidham
yathā vā, padyāvalyāṃ (301)-
jala-keli-tarala-karatala-
mukta-punaḥ-pihita-rādhikā-vadanaḥ |
jagad avatu koka-yūnor
vighaṭana-saṅghaṭana-kautukī kṛṣṇaḥ
atha naukhelā, yathā padyāvalyāṃ (270)-
muktā taraṅga-nivahena pataṅga-putrī
navyā ca naur iti vacas tava tathyam eva |
śaṅkā-nidānam idam eva mamātimātraṃ
tvaṃ cañcalo yad iha mādhava nāviko'si
atha līlā-cauryam-
līlā-cauryaṃ bhaved vaṃśī-vastra-puṣpādi-hāritā
atha vaṃśī-cauryam, yathā padyāvalyāṃ (253)-
nīcair nyāsād atha caraṇayor nūpura mūkayantī
dhṛtvā dhṛtvā kataka-valayāny utkṣipantī bhujānte |
mudrām akṣṇoś cakitaṃ śaśvad ālokayantī
smitvā smitvā harati muralīm aṅkato mādhavasya
atha vastra-cauryaṃ, yathā-
chadāvali-vṛtaiva naḥ sapadi kācid ekā vrajaṃ
praviśya jaratīr ihānayatu ghora-karmoddhatāḥ |
ayaṃ guṇa-nidhis taror upari tābhir abhyarcyatām
umā-vrata-kumārikāpaṭala-cela-pāṭac-caraḥ
atha puṣpa-cauryaṃ, yathā-
ayi jñātaṃ jñātaṃ harasi hariṇākṣi pratidinaṃ
tvam eva pracchannā mama sumanasāṃ mañjarim itaḥ |
cirād diṣṭyā cauri tvam iha vidhṛtādya svayam ato
guhākārām ārāt praviśa vasatiṃ prauḍhibhir alam
atha ghaṭṭaḥ, yathā dāna-keli-kaumudyām (64)-
ghaṭṭādhirājam avamatya vivādam eva
yūyaṃ yad ācaratha śulkam adityamānāḥ |
manye vidhitsatha tad atra gires taṭeṣu
durgeṣu hanta viṣameṣu raṇābhiyogam
atha kuñjādi-līnatā, yathā vidagdha-mādhave (6.25)-
śaṅke saṅkulitāntarādya niviḍa-krīḍānubandhecchayā
kuñje vañjula-śākhinaḥ śaśimukhī līnā varīvarti sā |
no ced eṣa tad-aṅghri-saṅgama-vinābhāvād akāle kathaṃ
puṣpāmoda-nimantritāli-paṭalī-stotrasya pātrībhavet
atha madhu-pānaṃ, yathā-
mukha-vidhum uditaṃ madhu-dviṣo'sau
madhu-caṣake madhuraṃ samīkṣya mugdhā |
adiśata dṛśam eva tatra pātuṃ
na tu vadanaṃ muhur arthitāpi tena
atha vadhū-veśa-dhṛtiḥ, yathā uddhava-sandeśe (64)-
keyaṃ śyāmā sphurati sarale gopakanyā kimarthaṃ
prāptā sakhyaṃ tava mṛgayate nirmitāsau vayasyā |
āliṅgāmūṃ muhuriti tathā kurvatī māṃ viditvā
nārīveśam hriyamupayayau māninī yatra rādhā
kapaṭa-suptatā, yathā karṇāmṛte (21)-
stoka-stoka-nirudhyamāna-mṛdula-prasyandi-manda-smitaṃ
premodbheda-nirargala-prasṛmara-pravyakta-romodgamam |
śrotuṃ śrotra-manoharaṃ vraja-vadhū-līlā-mitho jalpitaṃ
mithyā-svāpam upāsmahe bhagavataḥ krīḍā-nimīlad-dṛśaḥ
atha dyūta-krīḍā-
jitvā dyūta-paṇaṃ daśaty aghahare gaṇḍaṃ mudā dakṣiṇaṃ
sā vāmaṃ ca daśeti tatra rabhasād akṣaṃ kṣipanty abhyadhāt |
ājñāṃ sundari te yatheti hariṇā vāme ca daṣṭe tataḥ
saṃrambhād iva sā bhujā-latikayā kaṇṭhe babandha priyam
atha paṭṭākṛṣṭiḥ, yathā lalita-mādhave (6.31)-
dhanyaḥ so'yaṃ maṇir avirala-dhvānta-puñje nikuñje
smitvā smitvā mayi kuca-paṭīṃ kṛṣṭavaty unmadena |
gāḍhaṃ gūḍhākṛtir api tayā man-mukhākuta-vedī
niṣṭhīvan yaḥ kiraṇa-laharīṃ hrepayāmāsa rādhām
atha cumbo, yathā-
kapaṭa-caṭulita-bhruvaḥ samantā-
nmukha-śaśinaḥ rabhasād vidhūyamānam |
danuja-ripur acumbad ambujākṣyāḥ
kamalam ivānila-kampi cañcarīkaḥ
atha āśleṣo, yathā-
nava-jāguḍa-varṇayopagūḍhaḥ
sphurad-abhra-dyutir etayonmadena |
harati sma harir hiraṇya-vallī-
parivītāṅga-tamāla-maṅgalāni
atha nakha-kṣataṃ, yathā-
na kucāv imau gatijitā tayā hṛtaṃ
gajataḥ prasahya sakhi kumbhayor yugam |
kṣatam atra nāga-damano yad arpaya-
tparamaṅgajāṅkuśa-vareṇa tat-kṣaṇam
atha bimbādhara-sudhā-pānaṃ, yathā-
na hi sudhākara-bimba-sudhākaraṃ
kuru mukhaṃ karabhoru karāvṛtam |
adhara-raṅgaṇam aṅga varāṅgane
pibatu nīpa-vanī-bhramaras tava
atha samprayogo, yathā-
drāg-dor-maṇḍala-pīḍanoddhura-dhiyaḥ proddāma-vaijātyayā
nirbandhād adharāmṛtāni pibataḥ sītkāra-pūrṇāsyayā |
kandarpotsava-paṇḍitasya maṇiatir ākrānta-kuñjāntayā
sārdhaṃ rādhikayā harer nidhuvana-krīḍā-vidhir vardhate
vidagdhānāṃ mitho līlā-vilāsena yathā sukham |
na tathā samprayogeṇa syād evaṃ rasikā viduḥ
yathā-
balena parirambhaṇe nakha-śikhābhir ullekhanaṃ
haṭhād adhara-khaṇḍane bhuja-yugena bandha-kriyām |
dukūla-dalane hatiḥ kuvalayena kurvāṇayā
ratād api sukhaṃ harer adhikam ādadhe rādhayā
yathā vā-
narmotseka-kalādṛgañcala-camatkārī bhruvor vibhramaḥ
saṃvyānasya vikarṣaṇ caṭulatāṃ karṇotpalenāhatiḥ |
krīḍeyaṃ vraja-nāgarī-rati-guror gāndharvikāyās tathā
bhūyiṣṭhaṃ suratotsavād api navāsvādaṃ vitene sukham
ataeva śrī-gīta-govinde (12.10)-
pratyūha-pulakāṅkureṇa niviḍa-leśa-nimeṣeṇa ca
krīḍākūta-vilokite'dhara-sudhā-pāne kathā-kelibhiḥ |
ānandādhigamena manmatha-kalā-yuddhe'pi yasminn abhud
udbhūtaḥ sa tayor babhūva suratārambhaḥ priyambhāvukaḥ
yathā-
gokulānanda govinda goṣṭhendra-kula-candramaḥ |
prāṇeśa sundarottaṃsa nāgarāṇāṃ śikhāmaṇeḥ
vṛndāvana-vidho goṣṭha-yuva-rāja manohara |
ity ādyā vraja-devīnāṃ preyasī praṇayoktayaḥ
Original text: Ujjvalanīlamaṇi · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0