ઉજ્જ્વલનીલમણિ · અધ્યાય 14

અત્રેર્ષ્યાખ્ય-ભાવસ્ય શાન્તિઃ ।
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ઉજ્જ્વલ-નીલમણૌ
વ્યભિચારિ-પ્રકરણમ્
॥13॥
(14)
મન્ય્ ઓf થે કારિકાસ્ ઇન્ થિસ્ છપ્તેર્ અરે લિfતેદ્ પ્રેત્ત્ય્ મુછ્ wહોલેસલે fરોમ્
રસાર્ણવ-સુધાકર. ઇ દોન્ઽત્ હવે થે તેxત્ wઇથ્ મે, સો ઇ હવે નોત્ બેએન્ અબ્લે તો ગિવે
થે રેfએરેન્ચેસ્.
અથ સ્થાયિ-ભાવ-પ્રકરણમ્
સ્થાયિ-ભાવોઽત્ર શૃઙ્ગારે કથ્યતે મધુરા રતિઃ

સા, યથા ગોવિન્દ-વિલાસે-
કાલાહિ-વક્ત્ર-વિલસદ્-રસનાગ્રજાગ્રદ્-
ગોપી-દૃગ્-અઞ્ચલ-ચમત્કૃતિ-બિદ્ધ-મર્મા ।
શર્માદિશત્વ્ અરુણ-ઘૂર્ણિત-લોચનાન્તઃ-
સઞ્ચાર-ચૂર્ણિત-સતી-હૃદયો મુકુન્દઃ

યથા વા દાન-કેલિ-કૌમુદ્યામ્ (30)-
ગોવર્ધન-ગિરિમ્ ઉપેત્ય કટાક્ષ-બાણાન્
કર્ણ-સ્ફુરન્-મણિzઇલોપરિ સઙ્ક્ષુવાના ।
કા ભ્રૂ-ધનુર્-ધુવન-સૂચિત-લુઞ્ચનેયં
વ્યગ્રીકરોત્ય્ અહહ મામ્ અપિ સમ્ભ્રમેણ

અભિયોગાદ્ વિષયતઃ સમ્બન્ધાદ્ અભિમાનતઃ ।
સા તદીય-વિશેષેભ્ય ઉપમાતઃ સ્વભાવતઃ ।
રતિર્ આવિર્ભવેદ્ એષામ્ ઉત્તમત્વં યથોત્તરમ્

તત્ર અભિયોગઃ-
અભિયોગો ભવેદ્ ભાવ-વ્યક્તિઃ સ્વેન પરેણ ચ

તત્ર સ્વેનાભિયોગાદ્, યથા-
મદ્-અધર-વિલુઠદ્-વિલોચનાન્તં
મૃદુલ-લતા-નવ-પલ્લવં દશન્તમ્ ।
સખિ હરિમ્ અવલોક્ય ભાનુજાયા-
સ્તટ-વિપિને સ્ફુટદ્-અન્તરાસ્મિ જાતા

યથા વા-
કુવલય-વિપિનાન્ય્ અસૌ સૃજન્તી
દિશિ દિશિ લોચન-ચાપલાચ્ ચલાક્ષી ।
હરતિ તરણિજા-તટે પુરઃ કા
સુબલ બલાન્ મમ ચિત્ત-ચઞ્ચરીકમ્

પરેણાભિયોગાદ્, યથા-
ત્વદીયમ્ આપીય ગતાવલમ્બા
સંવાદ-માધ્વીકમ્ અતીવ સાધ્વી ।
આઘૂર્ણમાના વ્રજ-રાજ-સૂનો
નીવીં સ્ખલન્તીં ન વિદાઞ્ચકાર

અથ વિષયાઃ-
શબ્દ-સ્પર્શાદયઃ પઞ્ચ વિષયાઃ કિલ વિશ્રુતાઃ

તત્ર શબ્દાદ્, યથા વિદગ્ધ-માધવે (1.34)-
નાદઃ કદમ્બ-વિટપાન્તરતો વિસર્પન્
કો નામ કર્ણ-પદવીમ્ અવિશન્ ન જાને ।
હા હા કુલીન-ગૃહિણી-ગણ-ગર્હણીયાં
યેનાદ્ય કામ્ અપિ દશાં સખિ લમ્ભિતાસિ

યથા વા, તત્રૈવ (2.2)-
એકસ્ય શ્રુતમ્ એવ લુમ્પતિ મતિં કૃષ્ણેતિ નામાક્ષરં
સાન્દ્રોન્માદ-પરમ્પરામ્ અપનયત્ય્ અન્યસ્ય વંશી-કલઃ ।
એષ સ્નિગ્ધ-ઘન-દ્યુતિર્ મનસિ મે લગ્ના સકૃદ્-વીક્ષણાત્
કષ્ટં ધિક્ પુરુષ-ત્રયે રતિર્ અભૂન્ મન્યે મૃતિઃ શ્રેયસી

સ્પર્શાદ્, યથા-
વ્રજં મુષ્ટિ-ગ્રાહ્યે તમસિ નિગિરત્ય્ અઙ્ગમ્ ઇહ મે
સખિ સ્પર્શં દૈવાદ્ યદ્-અવધિ પરં કસ્યચિદ્ અગાત્ ।
ગૃહીતા જાગર્યા તદ્-અવધિ સદૈવાઙ્ગજ-ગણૈઃ
સ-શઙ્કૈર્ યા પશ્ય ક્ષણમ્ અપિ ન સાદ્યાન્પ્ય્ ઉપરતા

રૂપાદ્, યથા હંસદૂતે (77)-
કૃતાકૃષ્ટિ-ક્રીડં કિમ્ અપિ તવ રૂપં મમ સખી
સકૃદ્ દૃષ્ટ્વા દૂરાદ્ અહિત-હિત-બોધોજ્ઝિત-મતિઃ ।
હતા સેયં પ્રેમાનલમ્ અનુ વિશન્તી સરભસં
પતઙ્ગીવાત્માનં મુરહર મુહુર્ દાહિતવતી

રસાદ્, યથા-
પુલકયતિ યદ્ અઙ્ગં સેવતે ગાત્ર-ભઙ્ગં
વહતિ હૃદિ તરઙ્ગં સદ્ય એવાદ્ય મુગ્ધા ।
તદ્ અઘદમન-વક્ત્રોદ્ગીર્ણ-તામ્બૂલમ્ અલ્પં
સ્ફુટમ્ અવિદિતમ્ આસ્યે ન્યસ્તમ્ અસ્યાસ્ ત્વયાલિ

ગન્ધાદ્, યથા-
વિભ્રાજન્તે ક્વ સખિ સુખિનઃ શાખિનો મોહનાસ્ તે
યેષાં પુષ્પૈર્ ઇયમ્ અનુપમા વૈજયન્તી કૃતાસ્તિ ।
પશ્યાકૃષ્ટ-ભ્રમર-પટલા યાત-યામાપિ કામં
યા ભૂયોભિર્ મમ પરિમલૈઃ સ્તમ્ભયત્ય્ અદ્ય ચેતઃ

લોકોત્તર-પદાર્થાનાં પ્રભાવઃ કોઽપ્ય્ અનર્ગલઃ ।
રતિં તદ્-વિષયં ચાસૌ ભાસયેત્ તૂર્ણમ્ એકદા

અથ સમ્બન્ધઃ-
સમ્બન્ધઃ કુલ-રૂપાદિ-સામગ્રી-ગૌરવં ભવેત્

તતો યથા-
વીર્યં કન્દુકિતાદિર્-રૂપમ્ અખિલ-ક્ષ્મા-મણ્ડલી-મણ્ડનં
જન્માભીર-પુરન્દરસ્ય ભવને પારે-પરાર્ધં ગુણાઃ ।
લીલા ક્વાપિ જગચ્-ચમત્કૃતિ-કરીત્ય્ એતસ્ય લોકોત્તરા
વૃત્તિર્ વેણુ-ધરસ્ય દુર્મુખિ ધૃતિં કસ્યાઃ ક્ષણં રક્ષતિ

અથ અભિમાનઃ-
સન્તુ રમ્યાણિ ભૂરીણિ પ્રાર્થ્યં સ્યાદ્ ઇદમ્ એવ મે ।
ઇતિ યો નિર્ણયો ધીરૈર્ અભિમાનઃ સ ઉચ્યતે

તતો યથા-
સ્ફુરન્તુ બહવઃ ક્ષિતૌ મધુરિમોર્મિ-ધૌરેયકા
વિદગ્ધ-મણયો ગુણાવલિ-પતિં-વરાભિર્ વૃતાઃ ।
ન યસ્ય શિખિ-ચન્દ્રં શિરસિ નૈવ વેણુર્ મુખે
ન ધાતુ-વચના તનૌ સખિ તૃણાય મન્યે ન તમ્

અથ તદીય-વિશેષાઃ-
તદીયાનાં વિશેષાઃ સ્યુઃ પદ-ગોષ્ઠ-પ્રિયાદયઃ

તત્ર પદાનિ-
પદાન્ય્ અત્ર પદાઙ્કાઃ સ્યુઃ

તતો યથા-
સ્ફુરતિ સખિ રથાઙ્ગામ્ભોજ-દમ્ભોલિ-ભાજાં
તટ-ભુવિ વિશદેયં કસ્ય પઙ્ક્તિઃ પદાનામ્ ।
હૃદયમ્ અઘૃણ-ઘૂર્ણાઘ્રાતમ્ ઉદ્ઘાટયન્તી
મમ તનુ-લતિકાયાં કુડ્મલં યા તનોતિ

અથ ગોષ્ઠમ્-
ગોષ્ઠં વૃન્દાવનાશ્રિતમ્

તતો, યથા-
મદયતિ હૃદયં સખિ વ્રજોઽયં
મધુરિમભિઃ ક્વચિદ્ અપ્ય્ અદૃષ્ટ-પૂર્વૈઃ ।
ઇહ વિહરતિ કોઽપિ નાગરેન્દર-
સ્ત્રિભુવન-મણ્ડલ-મૂર્તિર્ ઇત્ય્ અવેહિ

અથ પ્રિયજનઃ-
પ્રૌઢ-ભાવાનુબિદ્ધો યસ્ તસ્ય પ્રિય-જનોઽત્ર સઃ

તતો, યથા-
ગુરુભિર્ નિષિદ્ધા તામ્ અહં યાવદ્ અક્ષ્ણોઃ
પદમ્ અનયમનન્તશ્રેયસાં સદ્મ રાધામ્ ।
તૃષિતમ્ ઇવ મનો મે પ્રેક્ષતે તન્વિ તાવદ્
દિશિ દિશિ વિહરન્તીં શ્યામલાં શાલભઞ્જીમ્

અથ ઉપમા-
યથા કથઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અસ્ય સાદૃશ્યમ્ ઉપમોદિતા

તતો, યથા-
નવામ્બુધર-માધુરી સ્ફુરતિ મૂર્તિર્ ઉર્વી-તલે
કૃશોદરિ દૃશોર્ ઇયાત્ પથિ કિમ્ ઈદૃશો વા યુવા ।
પુરઃ સુમુખિ ગોપતેઃ સદૈ સન્નિવિષ્ટસ્ય મે
પિતુર્ વિતનુતે નટો યમ્ અનુકૃત્ય નૃત્ય-ક્રમમ્

યથા વા-
સ્ફુરત્ય્ એષ પ્રેયાન્ ઇવ નવ-ઘનસ્ તસ્ય સુભગે
શિખણ્ડીનાં શ્રેણીં તુલયતિ સુરેન્દ્રાયુધમ્ ઇદમ્ ।
અસૌ વાસો લક્ષ્મીર્ ઇવ વિહરતે વિદ્યુદ્ ઇતિ સા
નિશમ્યોદસ્રાક્ષી ત્વયિ નિહિત-બુદ્ધિર્ નિવસતિ

અથ સ્વભાવઃ-
ભૈર્ હેત્વ્-અનપેક્ષી તુ સ્વભાવોઽર્થઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
નિસર્ગશ્ ચ સ્વરૂપં ચેત્ય્ એષોઽપિ ભવતિ દ્વિધા

અત્ર નિસર્ગઃ-
નિસર્ગઃ સુદૃઢાભ્યાસ-જન્યઃ સંસ્કર ઉચ્યતે ।
તદ્-ઉદ્ભોધસ્ય હેતુઃ સ્યાદ્ ગુણ-રૂપ-શ્રુતિર્ મનાક્

તતો, યથા-
સ તર્જતુ બતાગ્રજં ત્યજતુ માં સુહૃન્-મણ્ડલઃ
પિતા કિલ વિલજ્જતાં ઘન-દૃગ્-અમ્બુર્ અમ્બાસ્તુ મે ।
મનઃ સખિ સમીહતે શ્રુત-ગુણ-શ્રિયં સર્વથા
તમ્ એવ યદુ-પુઙ્ગવં ન તુ કદાપિ ચૈદ્યં નૃપમ્

યથા વા-
અસુન્દરઃ સુન્દર-શેખરો વા
ગુણૈર્ વિહીનો ગુણિનાં વરો વા ।
દ્વેષી મયિ સ્યાત્ કરુણામ્બુધિર્ વા
શ્યામઃ સ એવાદ્ય ગતિર્ મમાયમ્

અથ સ્વરૂપમ્-
અજન્યસ્ તુ સ્વતઃસિદ્ધઃ સ્વરૂપં ભાવ ઇષ્યતે ।
એતત્ તુ કૃષ્ણ-લલનોભય-નિષ્ઠતયા ત્રિધા

અથ કૃષ્ણ-નિષ્ઠમ્-
કૃષ્ણ-નિષ્ઠં સ્વરૂપં સ્યાદ્ અદૈત્યૈઃ સુગમં જનૈઃ

તતો, યથા-
ઇયં વ્યક્તિર્ ગોપી ન ભવતિ પુરઃ કિન્તુ કુતુકી
હરિર્ નારીવેશો યદ્ અખિલ-સુર-સ્ત્રીર્ ધુવતિ નઃ ।
જગન્-નેત્ર-શ્રેણી-તિમિર-હરણાયામ્બર-મણિં
વિના કસ્યાન્યસ્ય પ્રિયસખિ ભવેદ્ ઔપયિકતા

અથ લલના-નિષ્ઠમ્-
સ્વરૂપં લલના-નિષ્ઠં સ્વયમ્ ઉદ્બુદ્ધતાં વ્રજેત્ ।
અદૃષ્ટેઽપ્ય્ અશ્રુતેઽપ્ય્ ઉચ્ચૈઃ કૃષ્ણે કુર્યાદ્ દ્રુતં રતિમ્

તતો, યથા-
જિહીતે યઃ કક્ષાં ક્વચિદ્ અલમ્ અદૃષ્ટાશ્રુત-ચર-
ત્રિલોક્યામ્ અસ્તીતિ ક્ષણમ્ અપિ ન સમ્ભાવન-મયીમ્ ।
ઘન-શ્યામં પીતામ્બરમ્ અહહ સઙ્કલ્પયદ્ અમું
જનં કઞ્ચિદ્ ગોષ્ઠે સખિ મમ વૃથા દીર્યતિ મનઃ

અથ ઉભય-નિષ્ઠમ્-
તત્ સ્યાદ્ ઉભય-નિષ્ઠં યત્ સ્વરૂપં કૃષ્ણ-સુભ્રુવોઃ

તતો, યથા લલિત-માધવે (2.12)-
સહચરિ હરિર્ એષ બ્રહ્મ-વેશં પ્રપન્નઃ
કિમ્ અયમ્ ઇતરથા મે વિદ્રવત્ય્ અન્તરાત્મા ।
શશધર-મણિ-વેદી સ્વેદ-ધારાં પ્રસૂતે
ન કિલ કુમુદ-બન્ધોઃ કૌમુદીમ્ અન્તરેણ

પ્રોક્તા અત્રાભિયોગાદ્યા વિલાસાધિક્ય-હેતવે ।
રતિઃ સ્વભાવજૈવ સ્યાત્ પ્રાયો ગોકુલ-સુભ્રુવામ્

સાધારણી નિગદિતા સમઞ્જસાસૌ સમર્થા ચ ।
કુબ્જાદિષુ મહિષીષુ ચ ગોકુલ-દેવીષ્ણ્ડ્ ચ ક્રમતઃ

મણિવચ્-ચિન્તામણિવત્-કૌસ્તુભ-મણિવત્ ત્રિધાભિમતા ।
નાતિસુલભેયમ્ અભિતઃ સુદુર્લભા સ્યાદ્ અનન્ય-લભ્યા ચ

તત્ર સાધારણી-
નાતિસાન્દ્રા હરેઃ પ્રાયઃ સાક્ષાદ્ દર્શન-સમ્ભવા ।
સમ્ભોગેચ્છા-નિદાનેયં રતિઃ સાધારણી મતા

યથા શ્રી-દશમે (10.48.9)---
સહોષ્યતામ્ ઇહ પ્રેષ્ઠ દિનાનિ કતિચિન્ મયા ।
રમસ્વ નોત્સહે ત્યક્તું સઙ્ગં તેઽમ્બુરુહેક્ષણ

અસાન્દ્રત્વાદ્ રતેર્ અસ્યાઃ સમ્ભોગેચ્છા વિભિદ્યતે ।
એતસ્યા હ્રાસતો હ્રાસસ્ તદ્-ધેતુત્વાદ્ રતેર્ અપિ

અથ સમઞ્જસા-
પત્ની-ભાવાભિમાનાત્મા ગુણાદિ-શ્રવણાદિજા ।
ક્વચિદ્ ભેદિત-સમ્ભોગ-તૃષ્ણા સાન્દ્રા સમઞ્જસા

યથા તત્રૈવ (10.52.38)-
કા ત્વા મુકુન્દ મહતી કુલ-શીલ-રૂપ-
વિદ્યા-વયો-દ્રવિણ-ધામભિર્ આત્મ-તુલ્યમ્ ।
ધીરા પતિં કુલવતી ન વૃણીત કન્યા
કાલે નૃ-સિંહ નર-લોક-મનો-ઽભિરામમ્

સમઞ્જસાતઃ સમ્ભોગ-સ્પૃહાયા ભિન્નતા યદા ।
તદા તદ્-ઉત્થિતૈર્ ભાવૈર્ વશ્યતા દુષ્કરા હરિઃ

તથા હિ તત્રૈવ (10.61.4)-
સ્માયાવલોક-લવ-દર્શિત-ભાવ-હારિ-
ભ્રૂ-મણ્ડલ-પ્રહિત-સૌરત-મન્ત્ર-શૌણ્ડૈઃ ।
પત્ન્યસ્ તુ ષોડશ-સહસ્રમ્ અનઙ્ગ-બાણૈર્
યસ્યેન્દ્રિયં વિમથિતું કરણૈર્ ન શેકુઃ

અથ સમર્થા-
કંચિદ્ વિશેષમ્ આયન્ત્યા સમ્ભોગેચ્છા યયાભિતઃ ।
રત્યા તાદાત્મ્યમ્ આપન્ના સા સમર્થેતિ ભણ્યતે

સ્વ-સ્વરૂપાત્ તદીયાદ્ વા જાતા યત્-કિંચિદ્-અન્વયાત્ ।
સમર્થા સર્વ-વિસ્મારિ-ગન્ધા સાન્દ્રતમા મતા

પ્રેક્ષ્યાશેષે જગતિ મધુરાં સ્વાં વધૂં શઙ્કયા તે
તસ્યાઃ પાર્શ્વે ગુરુભિર્ અભિતસ્ ત્વત્-પ્રસઙ્ગો ન્યવારિ ।
શ્રુત્વા દૂરે તદ્ અપિ ભવતઃ સા તુલા-કોટિ-નાદં
હા કૃષ્ણેત્ય્ અશ્રુત-ચરમ્ અપિ વ્યાહરન્ત્ય્ ઉન્મદાસીત્

સર્વાદ્ભુત-વિલાસોર્મિ-ચમત્કાર-કર-શ્રિયઃ ।
સમ્ભોગેચ્છા-વિશેષોઽસ્યા રતેર્ જાતુ ન ભિદ્યતે ।
ઇત્ય્ અસ્યાં કૃષ્ણ-સૌખ્યાર્થમ્ એવ કેવલમ્ ઉદ્યમઃ

પૂર્વસ્યાં સ્વ-સુખાયાપિ કદાચિત્ તત્ર સમ્ભવેત્

ઇયમ્ એવ રતિઃ પ્રૌઢા મહાભાવ-દશાં વ્રજેત્ ।
યા મૃગ્યા સ્યાદ્ વિમુક્તાનાં ભક્તાનાં ચ વરીયસામ્

યથા શ્રી-દશમે (10.47.58)----
એતાઃ પરં તનુ-ભૃતો ભુવિ ગોપ-વધ્વો
ગોવિન્દ એવ નિખિલાત્મનિ રૂઢ-ભાવાઃ ।
વાઞ્છન્તિ યદ્ ભવ-ભિયો મુનયો વયં ચ
કિં બ્રહ્મ-જન્મભિર્ અનન્ત-કથારસસ્ય

સ્યાદ્ દૃઢેયં રતિઃ પ્રેમા પ્રોદ્યન્ સ્નેહઃ ક્રમાદ્ અયમ્ ।
સ્યાન્ માનઃ પ્રણયો રાગોઽનુરાગો ભાવ ઇત્ય્ અપિ

બીજમ્ ઇક્ષુઃ સ ચ રસઃ સ ગુડઃ ખણ્ડ એવ સઃ ।
સ શર્કરા સિતા સા ચ સા યથા સ્યાત્ સિતોપલા

અતઃ પ્રેમ-વિલાસાઃ સ્યુર્ ભાવાઃ સ્નેહાદયસ્ તુ ષટ્ ।
પ્રાયો વ્યવહિર્યન્તેઽમી પ્રેમ-શબ્દેન સૂરિભિઃ

યસ્યા યાદૃશ-જાતીયઃ કૃષ્ણે પ્રેમાભ્યુદઞ્ચતિ ।
તસ્યાં તાદૃશ-જાતીયઃ સ કૃષ્ણસ્યાપ્ય્ ઉદીયતે

તત્ર પ્રેમા-
સર્વથા ધ્વંસ-રહિતં સત્ય્ અપિ ધ્વંસ-કારણે ।
યદ્-ભાવ-બન્ધનં યૂનોઃ સ પ્રેમા પરિકીર્તિતઃ

યથા-
શપે તુભ્યં ધર્મ-સ્થિતિ-મન્યુ-સરન્ત્યા સખિ મયા
વિશુદ્ધામ્ ઉગ્રાભિર્ મુહુર્ અપિ નિરસ્તો ભણિતિભિઃ ।
સ મુગ્ધે શ્યામાત્મા ત્યજતિ ન હિ મે વર્ત્મ બત માં
જગારાપદ્-ઘોરા વિરચયતુ શાસ્તિં ગૃહ-પતિઃ

યથા વા-
રાધાયાઃ સખિ સદ્-ગુણૈર્ અનુદિનં રૂપાનુરાગાદિભિઃ
સાન્દ્રાં લબ્ધવતોર્ અપિ વ્યસનિતાં વ્યાક્ષિપ્ત-કાન્તાન્તરૈઃ ।
પ્રાપ ક્વાપિ પરસ્પરોપરિ યયોર્ ન મ્લાનતાં યસ્ તયો-
સ્તં ચન્દ્રાવલિ-ચન્દ્રકાભરણયોઃ કો વેત્તિ ભાવ-ક્રમમ્

સ ત્રિધા કથ્યતે પ્રૌઢ-મધ્ય-મન્દ-પ્રભેદતઃ

તત્ર પ્રૌઢઃ-
વિલમ્બાદિભિર્ અજ્ઞાત-ચિત્ત-વૃત્તૌ પ્રિયે જને ।
ઇતર-ક્લેશ-કારી યઃ સ પ્રેમા પ્રૌઢ ઉચ્યતે

યથા-
ગત્વા બ્રૂહિ નિકુઞ્જ-સદ્મનિ સખે ખિન્નાં મમ પ્રેયસીં
મા કાલાત્યયમ્ આકલય્ય કમલે મય્ય્ અપ્રતીતિં કૃથાઃ ।
દુષ્ટં દાનવમ્ અત્ર ગોકુલ-શિરઃ-શૂલં ચિકિત્સન્ન્ અહં
દ્રાગ્ એષ પ્રણયેન પલ્લવ-મયીં લબ્ધોઽસ્મિ શય્યાં તવ

અથ મધ્યઃ-
ઇતરાનુભવાપેક્ષાં સહતે યઃ સ મધ્યમઃ

યથા-
સર્વારમ્ભ-મનોહરાં સપદિ મે ચન્દ્રાવલીં વિન્દતો
રઙ્ગઃ શારદ-શર્વરી-સમુચિતઃ પર્યાપ્તિમ્ એવાયયૌ ।
તાં કન્દર્પ-ચમૂ-ચમત્કૃતિ-કર-ક્રીડોર્મિ-કિર્મીરિતાં
રાધાં હન્ત તથાપિ ચિત્તમ્ અધુના સાક્ષાન્ મમાપેક્ષતે

અથ મન્દઃ-
સદા પરિચિતત્વાદેઃ કરોત્ય્ અત્યન્તિકાત્ તુ યઃ ।
નૈવોપેક્ષાં ન ચાપેક્ષાં સ પ્રેમા મન્દ ઉચ્યતે

યથા-
અનુમીય રૂઢમાનામ્ આનય ભામાં સખીમ્ અશોક-લતામ્ ।
ભવતિ પ્રેમવતીનાં મનાગ્ ઉપેક્ષાપિ દોષાય

અથવા-
પ્રૌઢઃ પ્રેમા સ યત્ર સ્યાદ્ વિશ્લેષસ્યાસહિષ્ણુતા

યથા ઉદ્ધવ-સન્દેશે (50)-
નિર્માય ત્વં વિતર ફલકમ્ હારિ કંસારિમૂર્ત્યા
વારં વારં દિશસિ યદિ માં માનનિર્વાહનાય ।
યત્ પશ્યન્તી ભવનકુહરે રુદ્ધકર્ણાન્તરાહં
સાહંકારા પ્રિયસખિ સુખમ્ યાપયિષ્યામિ યામમ્

કૃચ્છ્રાત્ સહિષ્ણુતા યત્ર સ તુ મધ્યમ ઉચ્યતે

યથા--
અવિતથમ્ અસૌ કિં દ્રાઘીયાન્ ગમિષ્યતિ વાસરઃ
સુમુખિ સ નિશારમ્ભઃ કિંવા સમેષ્યતિ મઙ્ગલઃ ।
સ્મિત-મુખ-શશી ગો-ધૂલિભિઃ કરમ્બિત-કુન્તલઃ
ક્ષપયતિ દૃશામ્ આર્તિં યત્ર વ્રજેશ્વર-નન્દનઃ

સ મન્દઃ કથિતો યત્ર ભવેત્ કુત્રાપિ વિસ્મૃતિઃ

યથા-
પ્રતિપક્ષ-જનેર્ષ્યયા ન મે
સ્મૃતિર્ આસીદ્ વન-માલ્ય-ગુમ્ફને ।
સખિ કિં કરવૈ ગવાં પુરો
ઘન-હમ્બાધ્વનિર્ એષ જૃમ્ભતે

અથ સ્નેહઃ-
આરુહ્ય પરમાં કાષ્ઠાં પ્રેમા ચિદ્-દીપ-દીપનઃ ।
હૃદયં દ્રાવયન્ન્ એષ સ્નેહ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
અત્રોદિતે ભવેજ્ જાતુ ન તૃપ્તિર્ દર્શનાદિષુ

યથા ક્રમ-દીપિકાયામ્ (3.27)-
તદ્ અતિમધુર-રૂપ-કમ્ર-શોભા-
મૃત-રસ-પાન-વિધાન-લાલસાભ્યામ્ ।
પ્રણય-સલિલ-પૂર-વાહિનીનામ્
અલસ-વિલોલ-વિલોચનામ્બુજાભ્યામ્

યથા વા-
જ્યોત્સ્નશીધું હરિમુખ-વિધોર્ અપ્ય્ અનલ્પં પિબન્તૌ
નાન્તસ્ તૃપ્તિં તવ કથમ્ અપિ પ્રાપ્નુતો દૃક્-ચકોરૌ ।
આઘૂર્ણન્તૌ મદ-કલતયા સુષ્ઠુ મુગ્ધૌ યદ્ એતૌ
ભૂયો ભૂયસ્ તમ્ ઇહ વમતો બાષ્પ-પૂર-ચ્છલેન

અઙ્ગ-સઙ્ગે વિલોકે ચ શ્રવણાદૌ ચ સ ક્રમાત્ ।
કનિષ્ઠો મધ્યમઃ શ્રેષ્ઠસ્ ત્રિવિધોઽયં મનોદ્રવઃ

તત્ર અઙ્ગ-સઙ્ગે, યથા-
અસિ ઘન-રસ-રૂપસ્ ત્વં પાલી લાવણ્ય-સાર-મય-મૂર્તિઃ ।
માધવ ભવદ્-આશ્લેષે ભવિતા નાસ્યાઃ કથં દ્રવતા

વિલોકે, યથા-
અસ્યાસ્ ત્વદ્-વદને સરોજ-સુહૃદિ વ્યક્તિં પુરસ્તાદ્ ગતે
નાશ્ચર્યં દ્રવતામ્ અવિન્દત મનો-હૈયઙ્ગવીનં યદિ ।
કિન્ત્વ્ આશ્ચર્યમ્ ઇદં મુકુન્દ મિલિતે શ્યામા-મુખેન્દૌ ભવ-
ચ્ચેતશ્ ચન્દ્ર-મણિર્ દ્રવન્ જલતયા ભૂયો બભૂવાચલઃ

શ્રવણે, યથા-
શ્રુતિ-પરિસર-કક્ષાં યાતિ નામ્નસ્ તવાર્ધે
મુરદમન દૃગમ્ભોદારયા ધૌત-ગાત્રી ।
મદન-મદ-મધૂલી-મુગ્ધ-મેધા-સમૃદ્ધિઃ
સ્ખલતિ કુવલયાક્ષી જૃમ્ભતે સ્તમ્ભતે ચ

આદિ-શબ્દેન સ્મરણે, યથા-
કૃષ્ણ-વર્ત્મનિ કૃતાભિનિવેશો
સામ્પ્રતઃ ત્વમ્ અસિ કમ્પિત-ગાત્રી ।
સ્નેહ-પૂર-પરિપાક-મયં તે
કિં ભવિષ્યતિ મનો ન વિલીનમ્

સ ઘૃતં મધુ ચેત્યુક્તં સ્નેહો દ્વેધા સ્વરૂપતઃ

તત્ર ઘૃત-સ્નેહઃ-
આત્યન્તિકાદરમયઃ સ્નેહો ઘૃતમ્ ઇતીર્યતે

ભાવાન્તરાન્વિતઓ ગચ્છન્ સ્વાદોદ્રેકં ન તુ સ્વયમ્ ।
ઘનીભવેન્ નિસર્ગાતિ-શીતલાન્ મિથ આદરાત્ ।
ગાઢાદરમયસ્ તેન સ્નેહઃ સ્યાદ્ ઘૃતવદ્ ઘૃતમ્

યથા-
અભુત્થાય વિદૂરતો મધુભ્ઞ્દા યાશ્લિષ્યતે સાદરં
યા સ્નેહેન વશીકરોતિ ગુરુણા પાવિત્ર્ય-પૂર્ણેન તમ્ ।
ક્ષિપ્રં યાતિ સિતોપલેવ વિલયં તત્-કેલિ-વૃષ્ટ્યા ચ યા
યુક્તા હન્ત કયોપમાતુમ્ અપિ સા ચન્દ્રાવલી મે સખી

યથા વા-
નિજમ્ અઘરિપુણાંસે ન્યસ્તમ્ આકૃષ્ય સવ્યં
ભુજમ્ ઇહ નિદધાના દક્ષમ્ અસ્રોક્ષિતાક્ષી ।
પદ-યુગમ્ અપિ બઙ્કં શઙ્કયા વિક્ષિપન્તી
પ્રતિયુવતિ-વયસ્યાં સ્મેરયામાસ ગૌરી

આદરો ગૌરવોત્થઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અન્યોન્યાશ્રિત-દ્વયમ્ ।
રત્યાદૌ સદ્ અપિ સ્નેહે સુવ્યક્તત્વાદ્ ઇહોચ્યતે

મદીયતાતિશય-ભાક્ પ્રિયે સ્નેહો ભવેન્ મધુ ।
સ્વયં પ્રકટ-માધુર્યો નાના-રસ-સમાહૃતિઃ

મત્તતોષ્મ-ધરઃ સ્નેહો મધુ-સામ્યાન્ મધૂચ્યતે

યથા-
રાધા સ્નેહમયેન હન્ત રચિતા માધુર્ય-સારેણ સા
સૌધીવ પ્રતિમા ઘનાપ્ય્ ઉરુ-ગુણૈર્ ભાવોષ્મણા વિદ્રુતા ।
યન્-નામન્ય્ અપિ ધામનિ શ્રવણયોર્ યાતિ પ્રસઙ્ગેન મે
સાન્દ્રાનન્દમયી ભવત્ય્ અનુપમા સદ્યો જગદ્-વિસ્મૃતિ

અથ માનઃ-
સ્નેહસ્ તૂત્કૃષ્ટતાવાપ્ત્યા માધુર્યં માનયન્ નવમ્ ।
યો ધારયત્ય્ અદાક્ષિણ્યં સ માન ઇતિ કીર્ત્યતે

યથા-
સ્રવદ્-અસ્ર-ભરે કૃતે દૃશૌ મે
તવ ગોધૂલિભિર્ એવ ગોપ-વીર ।
અધુના વદનાનિલૈઃ કિમ્ એભિ-
ર્વિરમેતિ ભ્રૂકુટિં બભાર સુભ્રૂઃ

ઉદાત્તો લલિતશ્ ચેતિ માનોઽયં દ્વિવિધો મતઃ

તત્ર ઉદાત્તઃ-
ઉદાત્તઃ સ્યાદ્ ઘૃત-સ્નેહો ધારયન્ ગહન-ક્રમમ્ ।
દાક્ષિણ્ય-ભાગ-દાક્ષિણ્યં વામ્ય-ગન્ધં ચ કુત્રચિત્

તત્ર દાક્ષિણ્યોદાત્તો, યથા-
રાધેતિ સ્ખિલાભિધે મયિ હઠાદ્ બિદ્ધાન્તરાપ્ય્ આર્તિભિર્
મદ્-વૈલક્ષ્ય-શમાય સા દ્વિગુણયન્ત્ય્ આસ્યારવિન્દે સ્મિતમ્ ।
જલ્પે ચ મ્રદિમાનુબિદ્ધમ્ અધિકં માધુર્યમ્ આતન્વતી
ચિત્રાણીવ ચકાર મત્-પ્રિય-સુહૃદ્-વૃનાનિ ચન્દ્રાવલી

અથ વામ્ય-ગન્ધોદાત્તો, યથા શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે (5.13.45)
કાચિદ્ ભ્રૂ-ભઙ્ગુરં કૃત્વા લલાટ-ફલકં હરિમ્ ।
વિલોક્ય નેત્ર-ભૃઙ્ગાભ્યાં પપૌ તન્-મુખ-પઙ્કજમ્

યથા વા-
અક્ષ-સંસદિ જિતાપિ મૃગાક્ષી
માધવેન પરિરમ્ભ-પણેન ।
ભુગ્ન-દૃષ્ટિર્ ઇહ વિપ્રતિપન્નાં
તં કરણે રુરુધે પરિરિપ્સુમ્

અથ લલિતઃ-
મધુ-સ્નેહસ્ તુ કૌટિલ્યં સ્વાતન્ત્ર્ય-હૃદયઙ્ગમમ્ ।
બિભ્રન્-નર્મ-વિશેષં ચ લલિતોઽયમ્ ઉદીર્યતે

તત્ર કૌટિલ્ય-લલિતો, યથા શ્રી-દશમે (10.32.6)-
એકા ભ્રૂ-કુટિમ્ આબદ્ધ્ય પ્રેમ-સંરમ્ભ-વિહ્વલા ।
ઘ્નતીવૈક્ષત્ સન્દષ્ટ-દશન-ચ્છદા

યથા વા-
અદત્ત મે વર્ત્મનિ મન્મથોન્મદા
સ્વયંગ્રહાશ્લેષમ્ અસૌ સખી તવ ।
ઇત્ય્ ઉક્તવન્તં કુટિલીભવન્ મુખી
કૃષ્ણં વતંસેન જઘાન મઙ્ગલા

યથા વા-
ચિત્રં ચિર-સ્પર્શ-સુખાય ચુચુકે
કુર્વન્તમ્ અક્ષિપ્રમ્ ઇયં ચલેક્ષણા ।
સ્વિન્નાઙ્ગુલીકં પુલકાઞ્ચિત-શ્રિયા
સવ્યેન ચિક્ષેપ કુચેન કેશવમ્

અથ નર્મ-લલિતો, યથા દાન-કેલિ-કૌમુદ્યામ્ (90)-
મિથ્યા જલ્પતુ તે કથં નુ રસના સાધ્વી-સહસ્રસ્ય યા
બિમ્બોષ્ઠામૃત-સેવનાદ્ અઘરિપો પુણ્યા પ્રયત્નાદ્ અભૂત્ ।
કસ્માદ્ એવ બલ્ંત્-કરોતુ ચ કરઃ સોઢું ક્ષમઃ સુભ્રુવાં
રક્તઃ સુષ્ઠુ ન નિવિ-બન્ધમ્ અપિ યઃ કા વાન્ય-બન્ધે કથા

અથ પ્રણયઃ-
માનો દધાનો વિશ્રમ્ભં પ્રણયઃ પ્રોચ્યતે બુધૈઃ

યથા-
કુચોપાન્તે સ્પૃષ્ટા મુર-વિજયિના તદ્-ભુજ-શિર-
સ્તિરો-ન્યસ્ત-ગ્રીવા ભ્રુવમ્ અનૃજુ-દૃષ્ટિર્ વિભુજતી ।
પટેનાસ્ય મ્લાનીકૃત-પુરટ-ભાસા પુલકિની
પ્રમોદાસ્રૈર્ ધૌતં નિજ-મુખમ્ ઇયં માર્ષ્ટિ સુમુખી

સ્વરૂપં પ્રણયસ્યાસ્ય વિશ્રમ્ભઃ કથિતો બુધૈઃ ।
વિશ્રમ્ભોઽપિ દ્વિધા મૈત્રં સખ્યં ચેતિ નિગદ્યતે

તત્ર મૈત્રં-
ભાવજ્ઞૈઃ પ્રોચ્યતે મૈત્રં વિશ્રમ્ભો વિનયાન્વિતઃ

યથા શ્રી-દશમે (10.32.4)-
કાચિત્ કરામ્બુજં શૌરેર્ જગૃહેઽઞ્જલિનાં મુદા ।
કાચિદ્ દધાર તદ્-બાહુમ્ અંસે ચન્દન-રૂષિતમ્

યથા વા-
ન હિ સઙ્કુચ પઙ્કજેક્ષણઃ
પાદયોસ્ તે નિદધાતુ નૂપુરૌ ।
અનયોર્ ધ્વનિભિર્ વિલજ્જતાં
કલહંસીવ વિપક્ષ-કામિની

અથ સખ્યમ્-
વિસ્રમ્ભં સાધ્વસોન્મુક્તઃ સખ્યં સ્વ-વશતા-મયઃ

યથા-
સરભસમ્ અધિકણ્ઠમ્ અર્પિતાભ્યાં
દનુજ-રિપોર્ નિજ-બાહુ-વલ્લરીભ્યામ્ ।
નિટિલમ્ અવનમય્ય તસ્ય કર્ણે
સખિ કથિતં કિમ્ ઇવ ત્વયા રહસ્યમ્

યથા વા શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે (5.30.34)-
યદિ તે તદ્-વચઃ સત્યં સત્યાત્યર્થં પ્રિયેતિ મે ।
મદ્-ગેહ-નિષ્કુટાર્થાય તદાયં નીયતાં તરુઃ

યથા વા-
વિન્યસ્ય વક્ષોરુહ-કોરક-દ્વયીં
વક્ષઃ-સ્થલે કંસ-હરસ્ય હારિણીમ્ ।
પત્રાઙ્કુરં કુઙ્કુમ-બિન્દુ-નાલિકે
લિખત્ય્ અસૌ ચન્દ્ર-મુખી સખી મમ

યથા વા શ્રી-દશમે (10.30.38)-
તતો ગત્વા વનોદ્દેશે દૃપ્તા કેશવમ્ અબ્રવીત્ ।
ન પારયેઽહં ચલિતું નય માં યત્ર તે મનઃ

જનિત્વા પ્રણયઃ સ્નેહાત્ કુત્રચિન્ માનતાં વ્રજેત્ ।
સ્નેહાન્ માનઃ ક્વચિદ્ ભૂત્વા પ્રણયત્વમ્ અથાશ્નુતે

કાર્ય-કારણતાન્યોન્ઽન્યમ્ અતઃ પ્રણય-માનયોઃ ।
ઇત્ય્ અત્ર પૃથગ્ એવાસૌ વિશ્રમ્ભોદાહૃતિઃ કૃતા

ઉદાત્ત-લલિતાભ્યાં તુ મૈત્ર્ય-સખ્યે સુસઙ્ગતે ।
દ્વે સુમૈત્ર્ય-સુસખ્યાખ્યે યથા-સઙ્ખ્યમ્ ઉદીરિતે

તત્ર સુમૈત્ર્યમ્-
આલીપુરઃ કથયિતું રજની-રહસ્યં
તત્રોદ્યતે મધુરિપૌ મૃદુલા ભ્રમદ્-ભ્રૂઃ ।
ઉત્ક્ષિપ્ય તન્ મુખ-પુટાવરણાય હસ્તં
ન્યઞ્ચન્-મુખી સમવરિષ્ટ પુનર્ વરાક્ષી

યથા વા-
ક્ષિપ્તે વર્ણક-ભાજને તરણિજા-પુરે પરીહાસતઃ
કૃષ્ણેન ભ્રુવમ્ આરચય્ય કુટિલામ્ આલોકયન્તી તિરઃ ।
તારા વક્ષસિ ચિત્રમ્ અર્ધ-લિખિતં શ્રી-વત્સ-વિભ્રાજિતે
કાશ્મીરેણ ઘન-શ્રિયા નિજ-કુચાકૃષ્ટેન પૂર્ણં વ્યધાત્

અથ સુસખ્યમ્-
દ્યૂતે સકૃત્ પાન-વિધૌ પણી-કૃતે
જિત્વા દ્વિરોષ્ઠં પિબતિ સ્વમ્ અચ્યુતે ।
બબન્ધ કણ્ઠે કુટિલી-કૃતેક્ષણા
તં વામયા દોર્લતયાસ્ય વલ્લવી

યથા વા-
આવિષ્કુર્વતિ વિસ્ફુરન્ નવનખોલ્લેખં સ્વ-વક્ષસ્-તટં
કૃષ્ણે પીત-દુકૂલ-સઙ્કલનયા સ્મિત્વા સખીનાં પુરઃ ।
અભ્રશ્યામમ્ ઉરો રુરોધ વલિત-ભ્રૂર્ આનનં ધુન્વતી
રોમાઞ્ચોદ્ગમ-કઞ્ચુકેન કુચયોર્ દ્વન્દ્વેન ગાન્ધર્વિકા

અથ રાગઃ-
દુઃખમ્ અપ્ય્ અધિકં ચિત્તે સુખત્વેનૈવ રજ્યતે ।
યતસ્ તુ પ્રણયોત્કર્ષાત્ સ રાગ ઇતિ કીર્ત્યતે

યથા-
તીવ્રાર્ક-દ્યુતિ-દીપિતૈર્ અસિલતાધારાકરાલાસ્રિભિ-
ર્માર્તણ્ડોપલ-મણ્ડલૈઃ સ્થપુટિતેઽપ્ય્ અદ્રેસ્ તટે તસ્થુષી ।
પશ્યન્તિ પશુપેન્દ્ર-નન્દનમ્ અસાવ્ ઇન્દીવરૈર્ આસ્તૃતે
તલ્પે ન્યસ્ત-પદામ્બુજેવ મુદિતા ન સ્પન્દતે રાધિકા

યથા વા પદ્યાવલ્યાં (179)-
તારાભિસારક ચતુર્થ-નિશા-શશાઙ્ક
કામામ્બુ-રાશિ-પરિવર્ધન દેવ તુભ્યમ્ ।
અર્ઘો નમો ભવતુ મે સહ તેન યૂના
મિથ્યાપવાદ-વચસાપ્ય્ અભિમાન-સિદ્ધિઃ

નીલિમા રક્તિમા ચેતિ રાગોઽયં દ્વિવિધો મતઃ

તત્ર નીલિમા-
નીલી-શ્યામાભવો રાગો નીલિમા કથ્યતે બુધૈઃ

તત્ર નીલી-રાગઃ-
વ્યય-સમ્ભાવના-હીનો બહિર્ નાતિપ્રકાશવાન્ ।
સ્વ-લગ્ન-ભાવાવરણો નીલી-રાગઃ સતાં મતઃ ।
યથાવલોક્યતે ચૈષ ચન્દ્રાવલિ-મુકુન્દયોઃ

યથા-
પ્રસન્ન-વિશદાશયા વિવિધ-મુદ્રયા નિર્મિતં
પ્રતારણમ્ અપિ ત્વયા ગુણતયા સદા ગૃહ્ણતી ।
તથા વ્યવજહાર સા વ્રજ-કુલેન્દ્ર ચન્દ્રાવલી
સખીભિર્ અપિ તર્કિતા ત્વયિ યથા તટસ્થેત્ય્ અસૌ

અથ શ્યામા-રાગઃ-
ભીરુતૌષધિ-સેકાદિર્ આદ્યાત્ કિઞ્ચિત્ પ્રકાશ-ભાક્ ।
યશ્ ચિરેણૈવ સાધ્યઃ સ્યાત્ સ શ્યામા-રાગ ઉચ્યતે

યથા-
પુરા કુઞ્જે મઞ્જુન્ય્ અવતમસ-યુક્તેઽપિ ચકિતા
મુરારેર્ યા પાર્શ્વે ન તરુણિ દિવાપ્ય્ અન્તરમ્ અગાત્ ।
તમાલૈઃ સૈવાદ્ય દ્વિગુણિત-તમિસ્રેઽપિ મુદિતા
તમિસ્રાર્ધે માનિન્ય્ અહહ ભવતી તં મૃગયતે

અથ રક્તિમા-
રાગઃ કુસુમ્ભ-મઞ્જિષ્ઠા-સમ્ભવો રક્તિમા મતઃ

તત્ર કુસુમ્ભ-રાગઃ-
કુસુમ્ભ-રાગઃ સ જ્ઞેયો યશ્ ચિત્તે સજ્જતિ દ્રુતમ્ ।
અન્ય-રાગ-ચ્છવિ-વ્યઞ્જી શોભતે ચ યથોચિતમ્

યથા-
ત્વય્ય્ એવ શ્રવણાવધિ પ્રિય-સખી યા કૃષ્ણ-બદ્ધાન્તરા
યા દૃષ્ટે ભુજગેઽપિ તાવક-ભુજા-સામ્યાત્ પ્રમોદોન્મદા ।
પ્રેક્ષ્ય ત્વાં પુરતોઽદ્ય કામ્ અપિ દશાં પ્રાતાસ્તિ સેયં તથા
ન જ્ઞાયેત યથા કિમ્ એષ બલવાન્ રાગો વિરાગોઽથવા

સદાધાર-વિશેષેષુ કૌસુમ્ભોઽપિ સ્થિરો ભવેત્ ।
ઇતિ કૃષ્ણ-પ્રણયિષુ મ્લાનિર્ અસ્ય ન યુજ્યતે

અથ મઞ્જિષ્ઠ-રાગઃ-
અહાર્યોઽનન્ય-સાપેક્ષો યઃ કાન્ત્યા વર્દ્ધતે સદા ।
ભવેન્ માઞ્જિષ્ઠ-રાગોઽસૌ રાધા-માધવયોર્ યથા

યથા-
ધત્તે દ્રાગ્ અનુપાધિ જન્મ વિધિના કેનાપિ નાકમ્પતે
સૂતેઽત્ય્ આહિત-સઞ્ચયૈર્ અપિ રસં તે ચેન્ મિથો વર્ત્મને ।
ઋદ્ધિં સઞ્ચિનુતે ચમત્કૃતિ-કરોદ્દામ-પ્રમોદોત્તરાં
રાધા-માધવયોર્ અયં નિરુપમઃ પ્રેમાનુબન્ધોત્સવઃ

યથા વા વિદગ્ધ-માધવે (3.17)-
મયા તે નિર્બન્ધાન્ મુરજયિનિ રાગઃ પરિહૃત્ય
મયિ સ્નિગ્ધે કિન્તુ પ્રથય પરમાશીસ્ તતિમ્ ઇમામ્ ।
મુખામોદોદ્ગારગ્રહિલમતિર્ અદ્યૈવ હિ યતઃ
પ્રદોષારમ્ભે સ્યાં વિમલ-વન-માલા-મધુ-કરી

પૂર્વ-પૂર્વસ્ તુ યો ભાવઃ સોમાભાદૌ સ રાજતે ।
તથા ભીષ્મ-સુતાદૌ ચ શ્રી-હરેર્ મહિષી-ગણે

ય ઉત્તરોત્તરો દ્વિયો રાધિકાદૌ સ દીવ્યતિ ।
તથા શ્રી-સત્યભામાયાં લક્ષ્મણાયામ્ અપિ ક્વચિત્

ઇત્થં ભેદેન ભાવાનાં સર્વ-ગોકુલ-સુભ્રુવામ્ ।
આત્મ-પક્ષ-વિપક્ષાદિ-ભેદાઃ પૂર્વમ્ ઉદીરિતાઃ

યા ભાવાન્તર-સમ્બન્ધાજ્ જાયન્તે વિવિધા ભિદાઃ ।
અપરા અપિ ભાવાનાં જ્ઞેયાસ્ તાઃ પ્રજ્ઞયા બુધૈઃ

અથ અનુરાગઃ-
સદાનુભૂતમ્ અપિ યઃ કુર્યાન્ નવ-નવં પ્રિયમ્ ।
રાગો ભવન્ નવ-નવઃ સોઽનુરાગ ઇતીર્યતે

યથા દાન-કેલિ-કૌમુદ્યામ્ (28)-
પ્રપન્નઃ પન્થાનં હરિર્ અસકૃદ્ અસ્મન્-નયનયોર્
અપૂર્વોઽયં પૂર્વં ક્વચિદ્ અપિ ન દૃષ્ટો મધુરિમા ।
પ્રતીકેઽપ્ય્ એકસ્ય સ્ફુરતિ મુહુર્ અઙ્ગસ્ય સખિ યા
શ્રિયસ્ તસ્યાઃ પાતું લવમ્ અપિ સમર્થા ન દૃગ્ ઇયમ્

યથા વા-
કોઽયં કૃષ્ણ ઇતિ વ્યુદસ્યતિ ધૃતિ યસ્ તન્વિ કર્ણં વિશન્
રાગાન્ધે કિમ્ ઇદં સદૈવ ભવતી તસ્યોરસિ ક્રીડતિ ।
હાસ્યં મા કુરુ મોહિતે ત્વમ્ અધુના ન્યસ્તાસ્ય હસ્તે મયા
સત્યં સત્યમ્ અસૌ દૃગઙ્ગનમ્ અગાદ્ અદ્યૈવઅ વિદ્યુન્-નિભઃ

પરસ્પર-વશીભાવઃ પ્રેમ-વૈચિત્ત્યકં તથા ।
અપ્રાણિન્ય્ અપિ જન્માપ્તૌ લાલસા-ભર ઉન્નતઃ ।
વિપ્રલમ્ભેઽસ્ય વિસ્ફૂર્તિર્ ઇત્ય્ આદ્યાઃ સ્યુર્ ઇહ ક્રિયાઃ

અત્ર પરસ્પર-વશીભાવો, યથા-
સમારમ્ભં પારસ્પરિક-વિજયાય પ્રથન્ નતો-
રપૂર્વા કેયં વામ્ અઘદમન સંરમ્ભ-લહરી ।
મનો-હસ્તી બન્ધસ્ તવ યદ્ અનયા રાગ-નિગડૈ-
સ્ત્વઅયાપ્ય્ અસ્યાઃ પ્રેમોત્સવ-નવ-ગુણૈશ્ ચિત્ત-હરિણઃ

પ્રેમ-વૈચિત્ત્ય-સંજ્ઞસ્ તુ વિપ્રલમ્ભઃ સ કથ્યતે

અપ્રાણિન્ય્ અપિ જન્મ-લાલસા-ભરો, યથા દાન-કેલિ-કૌમુદ્યામ્ (17)-
તપસ્યામહ્ ક્ષામોદરિ વરયિતુમ્ વેનુષુ જનુર્
વરેણ્યમ્ મન્યેથાઃ સખિ તદ્ અખિલાનાં સુજનુષામ્ ।
તપહ્-સ્તોમેનોચ્ચૈર્ યદ્ ઇયમ્ ઉરર્ઞ્કૃત્ય મુરલી
મુરારાતેર્ બિમ્બાધર-મધુરિમાનમ્ રસયતિ

અથ વિપ્રલમ્ભે વિસ્ફૂર્તિર્, યથા-
બ્રૂયાસ્ ત્વં મથુરાધ્વનીન મથુરાનાથં તમ્ ઇત્ય્ ઉચ્ચકૈઃ
સન્દેશં વ્રજ-સુન્દરી કમ્ અપિ તે કાચિન્ મયા પ્રાહિણોત્ ।
તત્ર ક્ષ્માપતિ-પત્તને યદિ ગતઃ સ્વચ્છન્દ ગચ્છાધુના
કિં ક્લિષ્ટામ્ અપિ વિસ્ફુરન્ દિશિ દિશિ ક્લિશ્નાસિ હા મે સખીમ્

અથ ભાવઃ-
અનુરાગઃ સ્વસંવેદ્ય-દશાં પ્રાપ્ય પ્રકાશિતઃ ।
યાવદ્-આશ્રય-વૃત્તિશ્ ચેદ્ ભાવ ઇત્ય્ અભિધીયતે

યથા-
રાધાયા ભવતશ્ ચ ચિત્ત-જતુની સ્વેદૈર્ વિલાપ્ય ક્રમાત્
યુઞ્જન્ન્ અદ્રિ-નિકુઞ્જ-કુઞ્જર-પતે નિર્ધૂત-ભેદ-ભ્રમમ્ ।
ચિત્રાય સ્વયમ્ અન્વરઞ્જયદ્ ઇહ બ્રહ્માણ્ડ-હર્મ્યોદરે
ભૂયોભિર્ નવ-રાગ-હિઙ્ગુલ-ભરૈઃ શૃઙ્ગાર-કારુઃ કૃતી

મુકુન્દ-મહિષી-વૃન્દૈર્ અપ્ય્ અસાવ્ અતિદુર્લભઃ ।
વ્રજ-દેવ્ય્ એક-સંવેદ્યો મહાભાવાખ્યયોચ્યતે

વરામૃત-સ્વરૂપ-શ્રીઃ સ્વં સ્વરૂપં મનો નયેત્

સ રૂઢશ્ ચાધિરૂઢશ્ ચેત્ય્ ઉચ્યતે દ્વિવિધો બુધૈઃ

તત્ર રૂઢઃ-
ઉદ્દીપ્તા સાત્ત્વિકા યત્ર સ રૂઢ ઇતિ ભણ્યતે

નિમેષાસહતાસન્ન-જનતા-હૃદ્-વિલોડનમ્ ।
કલ્પ-ક્ષણત્વં ખિન્નત્વં તત્-સૌખ્યેઽપ્ય્ આર્તિ-શઙ્કયા

મોહાદ્ય્-અભાવેઽપ્ય્ આત્માદિ-સર્વ-વિસ્મરણં સદા ।
ક્ષણસ્ય કલ્પએત્યાદ્યા યત્ર યોગ-વિયોગયોઃ

તત્ર નિમેષાસહતા, યથા શ્રી-દશમે (10.82.38)-
ગોપ્યશ્ ચ કૃષ્ણમ્ ઉપલભ્ય ચિરાદ્ અભીષ્ટં
યત્-પ્રેક્ષણે દૃશિષુ પક્ષ્મ-કૃતં શપન્તિ ।
દૃગ્ભિર્ હૃદી-કૃતમ્ અલં પરિરભ્ય સર્વાસ્
તદ્-ભાવમ્ આપુર્ અપિ નિત્ય-યુજાં દુરાપમ્

આસન્ન-જનતા-હૃદ્-વિલોડનં, યથા-
સખ્યઃ પ્રોક્ષ્ય કુરૂન્ ગુરુ-ક્ષિતિ-ભૃતામ્ આઘૂર્ણયન્તી શિરઃ
સ્વસ્થા વિશ્લથયન્ત્ય્ અશેષ-રમણીર્ આપ્લાવ્ય સર્વં જનમ્ ।
ગોપીનામ્ અનુરાગ-સિન્ધુ-લહરી સત્યાન્તરં વિક્રમૈ-
રાક્રમ્ય સ્તિમિતાં વ્યધાદ્ અપિ પરાં વૈકુણ્ઠ-કણ્ઠ-શ્રિયમ્

કલ્પ-ક્ષણત્વમ્, યથા-
શરજ્-જ્યોત્સ્ની રાસે વિધિર્ અજનિ-રૂપાપિ નિમિષા-
દતિક્ષુદ્રા તાસાં યદ્ અજનિ ન તદ્ વિસ્મય-પદમ્ ।
સુખોત્સેકારમ્ભે નિમિષ-લવ-કલ્પામ્ ઇવ દશાં
મહા-કલ્પાકલ્પાપ્ય્ અહહ લભતે કાલ-કલના

તત્-સૌખ્યેઽપ્ય્ આર્તિ-શઙ્કયા ખિન્નત્વમ્, યથા શ્રી-દશમે (10.31.19)-
યત્ તે સુજાત-ચરણામ્બુ-રુહં સ્તનેષુ;
ભીતાઃ શનૈઃ પ્રિય દધીમહિ કર્કશેષુ
તેનાટવીમ્ અટસિ તદ્ વ્યથતે ન કિં સ્વિત્;
કૂર્પાદિભિર્ ભ્રમતિ ધીર્ ભવદ્-આયુષાં નઃ

મોહાદ્ય્-અભાવેઽપિ સર્વ-વિસ્મરણં, યથા એકાદશે (11.12.12)-
તા નાવિદન્ મય્ય્ અનુષઙ્ગ-બદ્ધ-
ધિયઃ સ્વમ્ આત્માનમ્ અદસ્ તથેદમ્
યથા સમાધૌ મુનયોઽબ્ધિ-તોયે
નદ્યઃ પ્રવિષ્ટા ઇવ નામ-રૂપે

ક્ષણ-કલ્પતા, યથા તત્રૈવ (11.12.11)-
તાસ્ તાઃ ક્ષપાઃ પ્રેષ્ઠ-તમેન નીતા
મયૈવ વૃન્દાવન-ગોચરેણ ।
ક્ષણાર્ધ-વત્ તાઃ પુનર્ અઙ્ગ તાસાં
હીના મયા કલ્પ-સમા બભૂવુઃ

આદ્ય-શબ્દાદ્ ઇહ પ્રોક્તા કૃષ્ણાવિર્ભાવ-કારિતા ।
સમ્ભોગ-ભેદે વિસ્પષ્ટં સા પુરસ્તાત્ પ્રવક્ષ્યતે

અથ અધિરૂઢઃ-
રૂઢોક્તેભ્યોઽનુભાવેભ્યઃ કામ્ અપ્ય્ આપ્તા વિશિષ્ટતામ્ ।
યત્રાનુભાવા દૃશ્યન્તે સોઽધિરૂઢો નિગદ્યતે

યથા શિવ-વાક્યમ્-
લોકાતીઅતમ્ અજાણ્ડ-કોટિગમ્ અપિ ત્રૈકાલિકં યત્ સુખં
દુઃખં ચેતિ પૃથગ્ યદિ સ્ફુટમ્ ઉભે તે ગચ્છતઃ કુટતામ્ ।
નૈવાભાસ-તુલાં શિવે તદ્ અપિ તત્ કુટ-દ્વયં રાધિકા-
પ્રેમોદ્યત્-સુખ-દુઃખ-સિન્ધુ-ભવયોર્ વિન્દેત બિન્દ્વોર્ અપિ

મોદનો માદનશ્ ચાસાવ્ અધિરૂઢો દ્વિધોચ્યતે

તત્ર મોદનઃ-
મોદનઃ સ દ્વયોર્ યત્ર સાત્ત્વિકોદ્દીપ્ત-સૌષ્ઠવમ્

યથા લલિત-માધવે (8.9)-
આતન્વન્ કલ-કણ્ઠ-નાદમ્ અતુલં સ્તમ્ભ-શ્રિયોજ્જૃમ્ભિતો
ભૂયિષ્ઠોચ્છલદ્-અઙ્કુરઃ ફલિતવાન્ સ્વેદામ્બુ-મુક્તા-ફલૈઃ ।
ઉદ્યદ્-બાષ્પ-મરન્દ-ભાગ-વિચલોઽપ્ય્ ઉત્કમ્પવાન્ વિભ્રમૈ
રાધા-માધવયોર્ વિરાજતિ ચિરાદ્ ઉલ્લાસ-કલ્પ-દ્રુમઃ

હરેર્ યત્ર સ-કાન્તસ્ય વિક્ષોભ-ભર-કારિતા ।
પ્રેમોરુ-સમ્પદ્-વિખ્યાત-કાન્તાતિશયિતાદયઃ

રાધિકા-યૂથ એવાસૌ મોદનો ન તુ સર્વતઃ ।
યઃ શ્રીમાન્ હ્લાદિની-શક્તેઃ સુવિલાસઃ પ્રિયો વરઃ

તત્ર સકાન્તસ્ય હરેઃ ક્ષોભ-ભર-કારિતા, યથા-
હન્ત સ્તમ્ભ-કરમ્બિતા ભુવિ કુરોર્ ભદ્રા સરસ્વત્ય્ અભૂ-
દ્બાષ્પં ભાસ્કરજા મુમોચ તરસા સત્યાભ્રમન્ નર્મદા ।
ભેજે ભીષ્મ-સુતા ચ વર્ણ-વિકૃતિં ગામ્ભીર્ય-ભાગ્ અપ્ય્ અસૌ
કૃષ્ણોદન્વતિ રાધિકાદ્ભુત-નદી-પ્રેમોર્મિભિઃ સંવૃતે

પ્રેમોરુ-સમ્પદ્વતી-વૃન્દાતિશયિત્વં, યથા-
અદ્વૈતાદ્ ગિરિજાં હરાર્ધ-વપુષં સખ્યાત્ પ્રિયોરઃ-સ્થિતાં
લક્ષ્મીમ્ અચ્યુત-ચિત્ત-ભૃઙ્ગ-નલિનીં સત્યાં ચ સૌભાગ્યતઃ ।
માધુર્યાન્ મધુરેશ-જીવિત-સખીં ચન્દ્રાવલીં ચ ક્ષિપન્
પશ્યારુદ્ધ હરિં પ્રસાર્ય લહરીં રાધાનુરાગામ્બુધિઃ

મોદનોઽયં પ્રવિશ્લેષ-દશાયાં મોહનો ભવેત્ ।
યસ્મિન્ વિરહ-વૈવશ્યાત્ સૂદ્દીપ્તા એવ સાત્ત્વિકાઃ

યથા-
ઉદ્યદ્-વેપથુ-વાદ્યમાન-દશના કણ્ઠ-સ્થલાન્તર્ લુઠ-
જ્જલ્પા ગોકુલ-મણ્ડલં વિદધતી બાષ્પૈર્ નદી-માતૃકમ્ ।
રાધા કણ્ટકિતેન કણ્ટકિ-ફલં ગાત્રેણ ધિક્-કુર્વતી
ચિત્રં તદ્-ઘન-રાગ-રાશિભિર્ અપિ શ્વેતી-કૃતા વર્તતે

અત્રાનુભાવા ગોવિન્દ કાન્તા-શ્લિષ્ટેઽપિ મૂર્ચ્છના ।
અસહ્ય-દુઃખ-સ્વીકારાદ્ અપિ તત્-સુખ-કામતા

બ્રહ્માણ્ડ-ક્ષોભ-કારિત્વં તિરશ્ચામ્ અપિ રોદનમ્ ।
સ્વ-ભૂતૈર્ અપિ તત્-સઙ્ગ-તૃષ્ણા મૃત્યુ-પ્રતિશ્રવાત્ ।
દિવ્યોન્માદાદયોઽપ્ય્ અન્યે વિદ્વદ્ભિર્ અનુકીર્તિતાઃ

પ્રાયો વૃન્દાવનેશ્વર્યાં મોહનોઽયમ્ ઉદઞ્ચતિ ।
સમ્યગ્-વિલક્ષણં યસ્ય કાર્યં સઞ્ચારિ-મોહતઃ

તત્ર કાન્તાશ્લિષ્ટેઽપિ હરૌ મૂર્ચ્છા-કારિત્વં, યથા પદ્યાવલ્યામ્ (371)-
રત્ન-ચ્છાયા-ચ્છુરિત-જલધૌ મન્દિરે દ્વારકાયા
રુક્મિણ્યાપિ પ્રબલ-પુલકોદ્ભેદમ્ આલિઙ્ગિતસ્ય ।
વિશ્વં પાયાન્ મસૃણ-યમુના-તીર-વાનીર-કુઞ્જે
રાધા-કેલી-પરિમલ-ભર-ધ્યાન-મૂર્ચ્છા મુરારેઃ

અસહ્ય-દુઃખ-સ્વીકારાત્ તત્-સુખ-કામતા-
સ્યાન્ નઃ સૌખ્યં યદ્ અપિ બલવદ્ ગોષ્ઠમ્ આપ્તે મુકુન્દે
યદ્ય્ અલ્પાપિ ક્ષતિર્ ઉદયતે તસ્ય માગાત્ કદાપિ ।
અપ્રાપ્તેઽસ્મિન્ યદ્ અપિ નગરાદ્ આર્તિર્ ઉગ્રા ભવેન્ નઃ
સૌખ્યં તસ્ય સ્ફુરતિ હૃદિ ચેત્ તત્ર વાસં કરોતુ

બ્રહ્માણ્ડ-ક્ષોભ-કારિત્વં, યથા-
નારં ચુક્રોશ ચક્રં ફણિ-કુલમ્ અભવદ્ વ્યાકુલં સ્વેદમ્ ઊહે
વૃન્દં વૃન્દારકાણાં પ્રચુર-મુદમ્ અમુચન્ન્ અશ્રુ વૈકુણ્ઠ-ભાજઃ ।
રાધાયાશ્ ચિત્રમ્ ઈશ ભ્રમતિ દિશિ દિશિ પ્રેમ-નિઃશ્વાસ-ધૂમે
પૂર્ણાનન્દેઽપ્ય્ ઉષિત્વા બહિર્ ઇદમ્ અબહિશ્ ચાર્તમ્ આસીદ્ અજાણ્ડમ્

યથા વા-
ઔર્વ-સ્તોમાત્ કટુર્ અપિ કથં દુર્બલેનોરસા મે
તાપઃ પ્રૌઢો હરિ-વિરહજઃ સહ્યતે તન્ ન જાને ।
નિષ્ક્રાન્તા ચેદ્ ભવતિ હૃદયાદ્ યસ્ય ધૂમ-ચ્છટાપિ
બ્રહ્માણ્ડાનાં સખિ કુલમ્ અપિ જ્વાલયા જાજ્વલીતિ

તિરશ્ચામ્ અપિ રોદનમ્, યથા પદ્યાવલ્યામ્ (373)-
યાતે દ્વારવતી-પુરં મુરરિપૌ તદ્-વસ્ત્ર-સંવ્યાનયા
કાલિન્દી-તટ-કુઞ્જ-વઞ્જુલ-લતામ્ આલામ્બ્ય સોત્કણ્ઠયા ।
ઉદ્ગીતં ગુરુ-બાષ્પ-ગદ્ગદ-ગલત્-તારસ્વરં રાધયા
યેનાન્તર્જલચારિભિર્ જલચરૈર્ અપ્ય્ ઉત્કમ્ ઉત્કૂજિતમ્

મૃત્યુ-સ્વીકારાત્ સ્વભૂતૈર્ અપિ તત્-સઙ્ગ-તૃષ્ણા, યથા તત્રૈવ (336)-
પઞ્ચત્વં તનુર્ એતુ ભૂત-નિવહાઉ સ્વાંશે વિશન્તુ સ્ફુટં
ધાતારં પ્રણિપત્ય હન્ત શિરસા તત્રાપિ યાચે વરમ્ ।
તદ્-વાપીષુ પયસ્ તદીય-મુકુરે જ્યોતિસ્ તદીયાઙ્ગન-
વ્યોમ્નિ વ્યોમ તદીય-વર્ત્મનિ ધરા તત્-તાલ-વૃન્તેઽનિલઃ

અથ દિવ્યોન્માદઃ-
એતસ્ય મોહનાખ્યસ્ય ગતિં કામપ્ય્ ઉપેયુષઃ ।
ભ્રમાભા કાપિ વૈચિત્રી દિવ્યોન્માદ ઇતીર્યતે

ઉદ્ઘૂર્ણા-ચિત્ર-જલ્પાદ્યાસ્ તદ્-ભેદા બહવો મતાઃ

તત્ર ઉદ્ઘૂર્ણા-
સ્યાદ્ વિલક્ષણમ્ ઉદ્ઘૂર્ણા નાના-વૈવશ્ય-ચેષ્ટિતમ્

યથા-
શય્યાં કુઞ્જ-ગૃહે ક્વચિદ્ વિતનુતે સા વાસ-સજ્જાયિતા
નીલાભ્રં ધૃત-ખણ્ડિતા વ્યવહૃતિશ્ ચણ્ડી ક્વચિત્ તર્જતિ ।
આઘૂર્ણત્યભિસાર-સમ્ભ્રમવતી ધ્વાન્તે ક્વચિદ્ દારુણે
રાધા તે વિરહોદ્ભ્રમ-પ્રમથિતા ધત્તે ન કાં વા દશામ્

મથુરા-નગરં કૃષ્ણે લબ્ધે લલિત-માધવે ।
ઉદ્ઘૂર્ણેયં તૃતીયાઙ્કે રાધાયાઃ સ્ફુટમ્ ઈરિતા

અથ ચિત્ર-જલ્પઃ-
પ્રેષ્ઠસ્ય સુહૃદાલોકે ગૂઢ-રોષાભિજૃમ્ભિતઃ ।
ભૂરિ-ભાવ-મયો જલ્પો યસ્ તીવ્રોત્કણ્ઠિતાન્તિમઃ

ચિત્ર-જલ્પો દશાઙ્ગોઽયં પ્રજલ્પઃ પરિજલ્પિતમ્ ।
વિજલ્પોજ્જલ્પ-સંજલ્પા અવજલ્પોઽભિજલ્પિતમ્ ।
આજલ્પઃ પ્રતિજલ્પશ્ ચ સુજલ્પશ્ ચેતિ કીર્તિતાઃ

એષ ભ્રમર-ગીતાખ્યો દશમે પ્રકટીકૃતઃ

અસઙ્ખ્ય-ભાવ-વૈચિત્રી ચમત્કૃતિ-સુદુસ્તરઃ ।
અપિ ચેચ્ ચિત્રજલ્પોઽયં મનાક્ તદ્ અપિ કથ્યતે

તત્ર પ્રજલ્પઃ-
અસૂયેર્ષ્યા-મદ-યુજા યોઽવધીરણ-મુદ્રયા ।
પ્રિયસ્યાકૌશલોદ્ગારઃ પ્રજલ્પઃ સ તુ કીર્ત્યતે

યથા (10.47.12)-
મધુપ કિતવ-બન્ધો મા સ્પૃશાઙ્ઘ્રિં સપત્ન્યાઃ
કુચ-વિલુલિત-માલા-કુઙ્કુમ-શ્મશ્રુભિર્ નઃ ।
વહતુ મધુ-પતિસ્ તન્-માનિનીનાં પ્રસાદં
યદુ-સદસિ વિડમ્બ્યં યસ્ય દૂતસ્ ત્વમ્ ઈદૃક્

અથ પરિજલ્પિતમ્-
પ્રભોર્ નિર્દયતા-શાઠ્ય-ચાપલાદ્ય્-ઉપપાદનાત્ ।
સ્વ-વિચક્ષણતા-વ્યક્તિર્ ભઙ્ગ્યા સ્યાત્ પરિજલ્પિતમ્

યથા (10.47.13)-
સકૃદ્ અધર-સુધાં સ્વાં મોહિનીં પાયયિત્વા
સુમનસ ઇવ સદ્યસ્ તત્યજેઽસ્માન્ ભવાદૃક્ ।
પરિચરતિ કથં તત્-પાદ-પદ્મં નુ પદ્મા
હ્ય્ અપિ બત હૃત-ચેતા હ્ય્ ઉત્તમઃ-શ્લોક-જલ્પૈઃ

અથ વિજલ્પઃ-
વ્યક્તયાસૂયયા ગૂઢ-માન-મુદ્રાન્તરાલયા ।
અઘદ્વિષિ કટાક્ષોક્તિર્ વિજલ્પો વિદુષાં મતઃ

યથા (10.47.14)-
કિમ્ ઇહ બહુ ષડઙ્ઘ્રે ગાયસિ ત્વં યદૂનામ્
અધિપતિમ્ અગૃહાણામ્ અગ્રતો નઃ પુરાણમ્ ।
વિજય-સખ-સખીનાં ગીયતાં તત્-પ્રસઙ્ગઃ
ક્ષપિત-કુચ-રુજસ્ તે કલ્પયન્તીષ્ટમ્ ઇષ્ટાઃ

અથ ઉજ્જલ્પઃ-
હરેઃ કુહકતાખ્યાનં ગર્વ-ગર્ભિતયેર્ષ્યયા ।
સાસૂયશ્ ચ તદ્-આક્ષેપો ધીરૈર્ ઉજ્જલ્પ ઈર્યતે

યથા (10.47.15)-
દિવિ ભુવિ ચ રસાયાં કાઃ સ્ત્રિયસ્ તદ્-દુરાપાઃ
કપટ-રુચિર-હાસ-ભ્રૂ-વિજૃમ્ભસ્ય યાઃ સ્યુઃ ।
ચરણ-રજ ઉપાસ્તે યસ્ય ભૂતિર્ વયં કા
અપિ ચ કૃપણ-પક્ષે હ્ય્ ઉત્તમઃ-શ્લોક-શબ્દઃ

અથ સંજલ્પઃ-
સોલ્લુણ્ઠયા ગહનયા કયાપ્ય્ આક્ષેપ-મુદ્રયા ।
તસ્યાકૃતજ્ઞતાદ્ય્-ઉક્તિઃ સંજલ્પઃ કથિતો બુધૈઃ

યથા (10.47.16)-
વિસૃજ શિરસિ પાદં વેદ્મ્ય્ અહં ચાટુ-કારૈર્
અનુનય-વિદુષસ્ તેઽભ્યેત્ય દૌત્યૈર્ મુકુન્દાત્ ।
સ્વ-કૃત ઇહ વિસૃષ્ટાપત્ય-પત્ય્-અન્ય-લોકા
વ્યસૃજદ્ અકૃત-ચેતાઃ કિં નુ સન્ધેયમ્ અસ્મિન્

અથ અવજલ્પઃ-
હરૌ કાઠિન્ય-કામિત્વ-ધૌર્ત્યાદ્ આસક્ત્ય-યોગ્યતા ।
યત્ર સેર્ષ્યં ભિયેવોક્તા સોઽવજલ્પઃ સતાં મતઃ

યથા (10.47.17)--
મૃગયુર્ ઇવ કપીન્દ્રં વિવ્યધે લુબ્ધ-ધર્મા
સ્ત્રિયમ્ અકૃત વિરૂપાં સ્ત્રી-જિતઃ કામ-યાનામ્ ।
બલિમ્ અપિ બલિમ્ અત્ત્વાવેષ્ટયદ્ ધ્વાઙ્ક્ષ-વદ્ યસ્
તદ્ અલમ્ અસિત-સખ્યૈર્ દુસ્ત્યજસ્ તત્-કથાર્થઃ

અથ અભિજલ્પિતમ્-
ભઙ્ગ્યા ત્યાગૌચિતી તસ્ય ખગાનામ્ અપિ ખેદનાત્ ।
યત્ર સાનુશયં પ્રોક્તા તદ્ ભવેદ્ અભિજલ્પિતમ્

યથા (10.47.18)--
યદ્-અનુચરિત-લીલા-કર્ણ-પીયૂષ-વિપ્રુટ્-
સકૃદ્-અદન-વિધૂત-દ્વન્દ્વ-ધર્મા વિનષ્ટાઃ ।
સપદિ ગૃહ-કુટુમ્બં દીનમ્ ઉત્સૃજ્ય દીના
બહવ ઇહ વિહઙ્ગા ભિક્ષુ-ચર્યાં ચરન્તિ

અથ આજલ્પઃ-
જૈહ્મ્યં તસ્યાર્તિદત્વં ચ નિર્વેદાદ્ યત્ર કીર્તિતમ્ ।
ભઙ્યાન્ય-સુખદત્વં ચ સ આજલ્પ ઉદીરિતઃ

યથા (10.47.19)--
વયમ્ ઋતમ્ ઇવ જિહ્મ-વ્યાહૃતં શ્રદ્દધાનાઃ
કુલિક-રુતમ્ ઇવાજ્ઞાઃ કૃષ્ણ-વધ્વો હરિણ્યઃ
દદૃશુર્ અસકૃદ્ એતત્ તન્-નખ-સ્પર્શ-તીવ્ર-
સ્મર-રુજ ઉપમન્ત્રિન્ ભણ્યતામ્ અન્ય-વાર્તા

અથ પ્રતિજલ્પઃ-
દુસ્ત્યજ-દ્વન્દ્વ-ભાવેઽસ્મિન્ પ્રાપ્તિર્ નાર્હેત્ય્ અનુદ્ધતમ્ ।
દૂત-સમ્માનનેનોક્તં યત્ર સ પ્રતિજલ્પકઃ

યથા (10.47.20)--
પ્રિય-સખ પુનર્ આગાઃ પ્રેયસા પ્રેષિતઃ કિં
વરય કિમ્ અનુરુન્ધે માનનીયોઽસિ મેઽઙ્ગ ।
નયસિ કથમ્ ઇહાસ્માન્ દુસ્ત્યજ-દ્વન્દ્વ-પાર્શ્વં
સતતમ્ ઉરસિ સૌમ્ય શ્રીર્ વધૂઃ સાકમ્ આસ્તે

અથ સુજલ્પઃ-
યત્રાર્જવાત્ સ-ગામ્ભીર્યં સ-દૈન્યં સહ-ચાપલમ્ ।
સોત્કણ્ઠં ચ હરિઃ પૃષ્ટઃ સ સુજલ્પો નિગદ્યતે

યથા (10.47.21)--
અપિ બત મધુ-પુર્યામ્ આર્ય-પુત્રોઽધુનાસ્તે
સ્મરતિ સ પિતૃ-ગેહાન્ સૌમ્ય બન્ધૂંશ્ ચ ગોપાન્ ।
ક્વચિદ્ અપિ સ કથાં નઃ કિઙ્કરીણાં ગૃણીતે
ભુજમ્ અગુરુ-સુગન્ધં મૂર્ધ્ન્ય્ અધાસ્યત્ કદા નુ

અથ માદનઃ-
સર્વ-ભાવોદ્ગમોલ્લાસી માદનોઽયં પરાત્ પરઃ ।
રાજતે હ્લાદિની-સારો રાધાયામ્ એવ યઃ સદા

યથા-
આસૃષ્ટેર્ અક્ષયિષ્ણું હૃદય-વિધુ-મણિ-દ્રાવણં વક્રિમાણં
પૂર્ણત્વેઽપ્ય્ ઉદ્વહન્તં નિજ-રુચિ-ઘટયા સાધ્વસં ધ્વંસયન્તમ્ ।
તન્વાનં શં પ્રદોષે ધૃત-નવ-નવતા-સમ્પદં માદનત્વા-
દદ્વૈતં નૌમિ રાધા-દનુજ-વિજયિનોર્ અદ્ભુતં ભાવ-ચન્દ્રમ્

અત્રેર્ષ્યાયા અયોગ્યેઽપિ પ્રબલેર્ષ્યા-વિધાયિતા ।
સદા-ભોગેઽપિ તદ્-ગન્ધ-માત્રાધાર-સ્તવાદયઃ

અથ અયોગ્યેઽપીર્ષ્યા, યથા દાન-કેલિ-કૌમુદ્યામ્ (92)-
વિશુદ્ધાભિઃ સાર્ધં વ્રજ-હરિણ-નેત્રાભિર્ અનિશં
ત્વમ્ અદ્ધા વિદ્વેષં કિમ્ ઇતિ વનમાલે રચયસિ ।
તૃણીકુર્વત્ય્ અસ્માન્ વપુર્ અઘરિપોર્ આશિખમ્ ઇદં
પરિષ્વજ્યાપાદ મહતિ હૃદયે યા વિહરસિ

સદા-ભોગેઽપિ તદ્-ગન્ધ-માત્રાધાર-સ્તુતિર્, યથા શ્રી-દશમે (10.21.17)-
પૂર્ણાઃ પુલિન્દ્ય ઉરુગાયપદાબ્જરાગ-
શ્રીકુઙ્કુમેન દયિતાસ્તનમણ્ડિતેન ।
તદ્દર્શનસ્મરરુજસ્ તૃણરૂષિતેન
લિમ્પન્ત્ય આનનકુચેષુ જુહુસ્ તદાધિમ્

યથા વા-
દુષ્કરં કતર-દાલિ માલતી
કોમલેયમ્ અકરોત્ તપઃ પુરા ।
હન્ત ગોષ્ઠ-પતિ-નન્દનોપમં
યા તમાલમ્ અમલોપગૂહતે

યોગ એવ ભવેદ્ એષ વિચિત્રઃ કોઽપિ માદનઃ ।
યદ્-વિલાસા વિરાજન્તે નિત્ય-લીલાઃ સહસ્રધા

માદનસ્ય ગતિઃ સુષ્ઠુ મદનસ્યેવ દુર્ગમા ।
ન નિર્વક્તું ભવેચ્ છક્યા તેનાસૌ મુનિનાપ્ય્ અલમ્

કિં ચ-
રાગાનુરાગતામ્ આદૌ સ્નેહઃ પ્રાપ્યૈવ સત્વરમ્ ।
માનત્વં પ્રણયત્વં ચ ક્વચિત્ પશ્ચાત્ પ્રપદ્યતે

અતએવાત્ર શાસ્ત્રેષુ શ્રૂયતે રાધિકાદિષુ ।
પૂર્વ-રાગ-પ્રસઙ્ગેઽપિ પ્રકટં રાગ-લક્ષણમ્

સ્ફુરન્તિ વ્રજ-દેવીષુ પરા ભાવ-ભિદાશ્ ચ યાઃ ।
તાસ્ તર્કાય્ગોચરત્યા ન સમ્યગ્ ઇહ વર્ણિતાઃ

સાધારણ્યાં રતાવ્ એવ ધૂમાયિતતયા મતાઃ ।
જ્વલિતાસ્ તુ રતિ-પ્રેમ્ણોર્ દીપ્તાઃ સ્નેહાદિ-પઞ્ચસુ ।
રૂઢે ભાવે તથોદ્દીપ્તાઃ સુદીપ્તા મોહનાદિષુ

ઇયં પ્રાયિકતા કિન્તુ શ્રેષ્ઠ-મધ્યાદિ-ભારતઃ ।
દેશ-કાલ-જનાદીનાં ક્વાપ્ય્ એષાં સ્યાદ્ વિપર્યયમ્

આદ્યા પ્રેમાન્તિમાં તત્રાનુરાગાન્તાં સમઞ્જસા ।
રતિર્ ભાવાન્તિમાં સીમાં સમર્થૈવ પ્રપદ્યન્તે

રતિર્ નર્મ-વયસ્યાનામ્ અનુરાગાન્તિમાં સ્થિતિમ્ ।
તેષ્વ્ એવ સુબલાદીનાં ભાવાન્તામ્ એવ ગચ્છતિ