Ujjvalanīlamaṇi · Chapter 12
iti śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇau anubhāva-prakaraṇam
||11||
(12)
atha sāttvika-prakaraṇam
tatra stambhaḥ, sa harṣād, yathā dāna-keli-kaumudyām (36)-
abhyukṣya niṣkaṃ patayālunā muhuḥ
svedena niṣkampatayā vyavasthitā |
pañcālikā kuñcita-locanā kathaṃ
pañcālikā-dharmam avāpa rādhikā
bhayād, yathā-
ghana-stanita-cakreṇa cakiteyaṃ ghana-stanī |
babhūva harim āliṅgya niścalāṅgī vrajāṅganā
-- digdho'yam |
āścaryād, yathā-
tava madhurima-sampadaṃ vilakṣa
trijagad-alakṣya-tulāṃ mukunda rādhā |
kalaya hṛdi balavac-camatkriyāsau
samajani nirnimiṣā ca niścalā ca
viṣādād, yathā-
vilambam ambhoruha-locanasya
vilokya sambhāvita-vipralambhā |
saṅketa-gehasya nitāntam aṅke
citrāyitā tatra babhūva citrā
amarṣād, yathā-
mādhavasya parivartita-gotrāṃ
śyāmalā niśi giraṃ niśamayya |
deva-yoṣid iva nirnimiṣākṣī
chāyayā ca rahitā kṣaṇam ayāsīt
atha svedaḥ, sa harṣād, yathā viṣṇu-purāṇe (5.13.55)-
gopī-kapola-saṃśleṣam abhipatya harer bhujau |
pulakodgama-śasyāya svedāmbu-ghanatāṃ gatau
yathā vā-
dhruvam ujjvala-candra-kānta-yaṣṭyā
vidhinā mādhava nirmitāsti rādhā |
yad udañcati tāvakāsya-candre
dravatāṃ sveda-bhara-cchalād bibharti
bhayād, yathā-
mā bhūr viśākhe taralā vidūrataḥ
patis tavāsau niviḍā latā-kuṭi |
mahā prayatnena kṛtāḥ kapolayoḥ
svedoda-bindur makarīr vilumpati
krodhād, yathā-
khinnāpi gotra-skhalanena pālī
śālīna-bhāvaṃ chalato vyatānīt |
tathāpi tasyāḥ paṭam ārdrayantī
svedāmbu-vṛṣṭiḥ kurdham ācacakṣe
atha romāñcaḥ | sa āścaryād, yathā-
cumbantam ālokya camuru-cakṣuṣāṃ
camūramūṣāṃ yugapan-madhura-dviṣam |
vyomāṅgane tatra surāṅganāvalī-
romāñcitā vistṛta-dṛṣṭir ābabhau
harṣād, yathā śrī-daśame (10.32.8)-
taṃ kācin netrarandhreṇa hṛdikṛtya nimīlya ca |
pulakāṅgulyupaguhyās te yogīvānandasamplutā
yathā vā śrī-rukmiṇī-svayaṃvare-
romāṇi sarvāṇy api bāla-bhāvāt
priya-śriyaṃ draṣṭum ivotsukāni |
tasyās tadā korakitāṅga-yaṣṭer
udgrīvikādānam ivāmbabhuvan
bhayād, yathā-
parimala-caṭule dvirepha-vṛnde
mukham abhidhāvati kampitāṅga-yaṣṭiḥ |
vipula-pulaka-pālir adya pālī
harim adharīkṛta-hrī-dhūr āliliṅga
atha svara-bhaṅgaḥ, sa viṣādād yathā śrī-gīta-govinde (6.10)-
vipula-pulaka-pāliḥ sphīta-sīt-kāram antar-
janita-jaḍimam-kāku-vyākulaṃ vyāharantī |
tava kitava vidhāyāmanda-kandarpa-cintāṃ
rasa-jala-nidhi-magnā dhyāna-lagnā mṛgakṣī
vismayād, yathā-
guru-sambhrama-stimita-kaṇṭhayā mayā
kara-saṃjñayāpi bahudhāvabodhitā |
na punas tvam atra hari-veṇu-vādane
pulakān vilokitavatī latāsv api
amarṣād, yathā-
preyasyaḥ paramādbhutāḥ kati na me dīvyanti goṣṭhāntare
tāsāṃ nojjvala-narma-bhaṅgibhir api prāpto'smi tuṣṭiṃ tathā |
dvitrair adya muhus taraṅgad-adhara-grastārdha-varṇair yathā
rādhāyāḥ sakhi roṣa-gadgada-padair ākṣepa-vāg-bindubhiḥ
harṣād, yathā śrī-rukmiṇī-svayaṃvare-
paśyema taṃ bhūya iti bruvāṇāṃ
sakhīṃ vacobhiḥ kila sā tatarja |
na prīti-karṇe-japatāṃ gatāni
vidāmbabhūva smara-vaikṛtāni
bhīter, yathā-
prathama-saṅgama-narmaṇi sādhvasa-
skhalitayāpi girā sakhi rādhikā |
nava-sudhā-hradinīṃ madirekṣaṇā
śruti-taṭe mama kāñcid avīvahat
atha vepathuḥ, sa trāsena, yathā-
keśavo yuvati-veśa-bhāg ayaṃ
bāliśaḥ kila patis tavāgrataḥ |
rādhike tad api mūrtir adya te
kiṃ pravāta-kadalī-tulāṃ dadhe
amarṣeṇa, yathā-
yadi kupitāsi na padme
kiṃ tunur utkampate prasabham |
vicalati kuto nivāte
dīpa-śikhā nirbhara-snigdhā
harṣeṇa, yathā-
vallava-rāja-kumāre
milite purataḥ kim ātta-kampāsi |
tava peśalāsmi pārśve
laliteyaṃ pariharātaṅkam
atha vaivarṇyam, tad-viṣādād, yathā-
madhurimabharair muktasyālaṃ kalaṅkita-kuṅkumair-
rdvirada-radana-śreṇīm ābhāṃ cirāya vitanvataḥ |
vidhur api tulām āptas tasyā mukhasya bakīripo
vada param ataḥ sāraṅgyākṣyāḥ kim asti viḍambanam
roṣād, yathā-
vilasati kila vṛndāraṇya-līlā-vihāre
kathaya katham akāṇḍe tāmra-vaktrāsi vṛttā |
prasarad-udaya-rāga-grasta-pūrṇendu-bimbā
kim iva sakhi niśīthe śāradī jāyate dyauḥ
bhīter, yathā-
krīḍantyās taṭa-bhuvi mādhavena sārdhaṃ
tatrārāt patim avalokya viklavāyāḥ |
rādhāyās tanum anu kālimā tathāsīt
teneyaṃ kim api yathā na paryacāyi
atha aśru, tatra harṣād, yathā śrī-gīta-govinde (11.32)-
atikramyāpāṅgaṃ śravaṇa-patha-paryanta-gamana-
prayāsenevākṣṇos taralatara-tāraṃ gamitayoḥ |
idānīṃ rādhāyāḥ priyatama-samāloka-samaye
papāta svedāmbu-prasara iva harṣāśru-nikaraḥ
phulla-gaṇḍaṃ saromāñcaṃ bāṣpam ānandajaṃ matam
roṣād, yathā-
prātar muradviṣam uraḥ-sphurad-anya-nārī-
patrāṅkura-prakara-lakṣmaṇam īkṣamāṇā |
aprocya kiñcid api kuñcita-dṛṣṭir eṣā
roṣāśru-bindu-bharam indumukhī mumoca
yathā vā bilvamaṅgale-
rādhe'parādhena vinaiva kasmād
asmāsu vācaḥ paruṣā ruṣā te |
aho kathaṃ te kucayoḥ prathante
hārānukārās taralāśru-dhārāḥ
śiraḥ-kampi sa-niśvāsaṃ sphurad-oṣṭha-kapolakam |
kaṭākṣa-bhrū-kuṭī-vaktraṃ strīṇām īrṣyottha-rodanam
viṣādād, yathā padyāvalyām (349)-
malinaṃ nayanāñjanāmbubhir
mukhacandraṃ karabhoru mā kuru |
karuṇāvaruṇālayo haris
tvayi bhūyaḥ karuṇāṃ vidhāsyati
atha pralayaḥ, sa sukhena, yathā-
jaṅghe sthāvaratāṃ gate parihṛta-spandā dvayī netrayoḥ
kaṇṭha kuṇṭhitaa-nisvano vighaṭita-śvāsā ca nāsā-puṭī |
rādhāyāḥ parama-pramoda-sudhayā dhautaṃ puro mādhave
sākṣātkāram ite mano'pi munivan manye samādhiṃ dadhe
duḥkhena, yathā lalita-mādhave (3.61)-
daṃśaḥ kaṃsa-nṛpasya vakṣasi ruṣā kṛṣṇorageṇārpyatāṃ
dūre goṣṭha-taḍāga-jīvanam ito yenāpajahre hariḥ |
hā dhik kaḥ śaraṇaṃ bhaven mṛdi luṭhad-gātrīyam antaḥ-klamād
ābhīrī-śapharī-tatiḥ śithilita-śvāsormir āmīlati
atha eṣu dhūmāyitāḥ-
surāṅgane sakhi madhurāpur āṅgane
puraḥ purātana-puruṣasya vīkṣayā |
tavākṣiṇī jala-kaṇa-sākṣiṇī kutaḥ
kathaṃ punaḥ pulaki ca gaṇḍa-maṇḍalam
jvalitāḥ-
sakhi stabdhībhāvaṃ bhajati nitarām uru-yugalaṃ
tanu-jālī harṣaṃ yugam api tavākṣṇoḥ sarasatām |
tad-unnītaṃ dhanye rahasi kara-paṅkeruha-talaṃ
prapannas te diṣṭyā nalina-mukhi nīlo nidhir abhūt
atha dīptāḥ, yathā vidagdha-mādhave (1.36)-
kṣauṇiṃ paṅkilayanti paṅkaja-rucor akṣṇoḥ payo-bindavaḥ
śvāsās tāṇḍavayanti pāṇḍu-vadane dūrād urojāṃśukam |
mūrtiṃ danturayanti santatam amī romāñca-puñjāś ca te
manye mādhava-mādhurī-śravaṇayor abhyāsam abhyāyayau
uddīptāḥ-
snātā netraja-nirjhareṇa dadhatī svedāmbu-muktāvaliṃ
romāñcotkara-kañcukena nicitā śrī-khaṇḍa-pāṇḍu-dyutiḥ |
khañjan-mañjula-bhāratī savayasā yuktā sphuratīty asau
sajjā te nava-saṅgamāya lalitā stambhāśritā vartate
uddīptānāṃ bhidā eva sūddīptāḥ santi kutracit |
sāttvikāḥ paramotkarṣa-koṭim atraiva bibhrati
yathā-
svedair darśia-durdinā vidadhatī bāṣpābubhir nistṛṣo
vatsīraṅga-ruhālibhir mukukinī-phullābhir āmūlataḥ |
śrutvā te muralīṃ tathābhavad iyaṃ rādhā yathārādhyate
mugdhair mādhava bhāratī-pratikṛtir bhrāntyādya vidyārthibhiḥ
Original text: Ujjvalanīlamaṇi · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0