ઉજ્જ્વલનીલમણિ · અધ્યાય 12

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ઉજ્જ્વલ-નીલમણૌ અનુભાવ-પ્રકરણમ્
॥11॥
(12)
અથ સાત્ત્વિક-પ્રકરણમ્
તત્ર સ્તમ્ભઃ, સ હર્ષાદ્, યથા દાન-કેલિ-કૌમુદ્યામ્ (36)-
અભ્યુક્ષ્ય નિષ્કં પતયાલુના મુહુઃ
સ્વેદેન નિષ્કમ્પતયા વ્યવસ્થિતા ।
પઞ્ચાલિકા કુઞ્ચિત-લોચના કથં
પઞ્ચાલિકા-ધર્મમ્ અવાપ રાધિકા

ભયાદ્, યથા-
ઘન-સ્તનિત-ચક્રેણ ચકિતેયં ઘન-સ્તની ।
બભૂવ હરિમ્ આલિઙ્ગ્ય નિશ્ચલાઙ્ગી વ્રજાઙ્ગના

-- દિગ્ધોઽયમ્ ।
આશ્ચર્યાદ્, યથા-
તવ મધુરિમ-સમ્પદં વિલક્ષ
ત્રિજગદ્-અલક્ષ્ય-તુલાં મુકુન્દ રાધા ।
કલય હૃદિ બલવચ્-ચમત્ક્રિયાસૌ
સમજનિ નિર્નિમિષા ચ નિશ્ચલા ચ

વિષાદાદ્, યથા-
વિલમ્બમ્ અમ્ભોરુહ-લોચનસ્ય
વિલોક્ય સમ્ભાવિત-વિપ્રલમ્ભા ।
સઙ્કેત-ગેહસ્ય નિતાન્તમ્ અઙ્કે
ચિત્રાયિતા તત્ર બભૂવ ચિત્રા

અમર્ષાદ્, યથા-
માધવસ્ય પરિવર્તિત-ગોત્રાં
શ્યામલા નિશિ ગિરં નિશમય્ય ।
દેવ-યોષિદ્ ઇવ નિર્નિમિષાક્ષી
છાયયા ચ રહિતા ક્ષણમ્ અયાસીત્

અથ સ્વેદઃ, સ હર્ષાદ્, યથા વિષ્ણુ-પુરાણે (5.13.55)-
ગોપી-કપોલ-સંશ્લેષમ્ અભિપત્ય હરેર્ ભુજૌ ।
પુલકોદ્ગમ-શસ્યાય સ્વેદામ્બુ-ઘનતાં ગતૌ

યથા વા-
ધ્રુવમ્ ઉજ્જ્વલ-ચન્દ્ર-કાન્ત-યષ્ટ્યા
વિધિના માધવ નિર્મિતાસ્તિ રાધા ।
યદ્ ઉદઞ્ચતિ તાવકાસ્ય-ચન્દ્રે
દ્રવતાં સ્વેદ-ભર-ચ્છલાદ્ બિભર્તિ

ભયાદ્, યથા-
મા ભૂર્ વિશાખે તરલા વિદૂરતઃ
પતિસ્ તવાસૌ નિવિડા લતા-કુટિ ।
મહા પ્રયત્નેન કૃતાઃ કપોલયોઃ
સ્વેદોદ-બિન્દુર્ મકરીર્ વિલુમ્પતિ

ક્રોધાદ્, યથા-
ખિન્નાપિ ગોત્ર-સ્ખલનેન પાલી
શાલીન-ભાવં છલતો વ્યતાનીત્ ।
તથાપિ તસ્યાઃ પટમ્ આર્દ્રયન્તી
સ્વેદામ્બુ-વૃષ્ટિઃ કુર્ધમ્ આચચક્ષે

અથ રોમાઞ્ચઃ । સ આશ્ચર્યાદ્, યથા-
ચુમ્બન્તમ્ આલોક્ય ચમુરુ-ચક્ષુષાં
ચમૂરમૂષાં યુગપન્-મધુર-દ્વિષમ્ ।
વ્યોમાઙ્ગને તત્ર સુરાઙ્ગનાવલી-
રોમાઞ્ચિતા વિસ્તૃત-દૃષ્ટિર્ આબભૌ

હર્ષાદ્, યથા શ્રી-દશમે (10.32.8)-
તં કાચિન્ નેત્રરન્ધ્રેણ હૃદિકૃત્ય નિમીલ્ય ચ ।
પુલકાઙ્ગુલ્યુપગુહ્યાસ્ તે યોગીવાનન્દસમ્પ્લુતા

યથા વા શ્રી-રુક્મિણી-સ્વયંવરે-
રોમાણિ સર્વાણ્ય્ અપિ બાલ-ભાવાત્
પ્રિય-શ્રિયં દ્રષ્ટુમ્ ઇવોત્સુકાનિ ।
તસ્યાસ્ તદા કોરકિતાઙ્ગ-યષ્ટેર્
ઉદ્ગ્રીવિકાદાનમ્ ઇવામ્બભુવન્

ભયાદ્, યથા-
પરિમલ-ચટુલે દ્વિરેફ-વૃન્દે
મુખમ્ અભિધાવતિ કમ્પિતાઙ્ગ-યષ્ટિઃ ।
વિપુલ-પુલક-પાલિર્ અદ્ય પાલી
હરિમ્ અધરીકૃત-હ્રી-ધૂર્ આલિલિઙ્ગ

અથ સ્વર-ભઙ્ગઃ, સ વિષાદાદ્ યથા શ્રી-ગીત-ગોવિન્દે (6.10)-
વિપુલ-પુલક-પાલિઃ સ્ફીત-સીત્-કારમ્ અન્તર્-
જનિત-જડિમમ્-કાકુ-વ્યાકુલં વ્યાહરન્તી ।
તવ કિતવ વિધાયામન્દ-કન્દર્પ-ચિન્તાં
રસ-જલ-નિધિ-મગ્ના ધ્યાન-લગ્ના મૃગક્ષી

વિસ્મયાદ્, યથા-
ગુરુ-સમ્ભ્રમ-સ્તિમિત-કણ્ઠયા મયા
કર-સંજ્ઞયાપિ બહુધાવબોધિતા ।
ન પુનસ્ ત્વમ્ અત્ર હરિ-વેણુ-વાદને
પુલકાન્ વિલોકિતવતી લતાસ્વ્ અપિ

અમર્ષાદ્, યથા-
પ્રેયસ્યઃ પરમાદ્ભુતાઃ કતિ ન મે દીવ્યન્તિ ગોષ્ઠાન્તરે
તાસાં નોજ્જ્વલ-નર્મ-ભઙ્ગિભિર્ અપિ પ્રાપ્તોઽસ્મિ તુષ્ટિં તથા ।
દ્વિત્રૈર્ અદ્ય મુહુસ્ તરઙ્ગદ્-અધર-ગ્રસ્તાર્ધ-વર્ણૈર્ યથા
રાધાયાઃ સખિ રોષ-ગદ્ગદ-પદૈર્ આક્ષેપ-વાગ્-બિન્દુભિઃ

હર્ષાદ્, યથા શ્રી-રુક્મિણી-સ્વયંવરે-
પશ્યેમ તં ભૂય ઇતિ બ્રુવાણાં
સખીં વચોભિઃ કિલ સા તતર્જ ।
ન પ્રીતિ-કર્ણે-જપતાં ગતાનિ
વિદામ્બભૂવ સ્મર-વૈકૃતાનિ

ભીતેર્, યથા-
પ્રથમ-સઙ્ગમ-નર્મણિ સાધ્વસ-
સ્ખલિતયાપિ ગિરા સખિ રાધિકા ।
નવ-સુધા-હ્રદિનીં મદિરેક્ષણા
શ્રુતિ-તટે મમ કાઞ્ચિદ્ અવીવહત્

અથ વેપથુઃ, સ ત્રાસેન, યથા-
કેશવો યુવતિ-વેશ-ભાગ્ અયં
બાલિશઃ કિલ પતિસ્ તવાગ્રતઃ ।
રાધિકે તદ્ અપિ મૂર્તિર્ અદ્ય તે
કિં પ્રવાત-કદલી-તુલાં દધે

અમર્ષેણ, યથા-
યદિ કુપિતાસિ ન પદ્મે
કિં તુનુર્ ઉત્કમ્પતે પ્રસભમ્ ।
વિચલતિ કુતો નિવાતે
દીપ-શિખા નિર્ભર-સ્નિગ્ધા

હર્ષેણ, યથા-
વલ્લવ-રાજ-કુમારે
મિલિતે પુરતઃ કિમ્ આત્ત-કમ્પાસિ ।
તવ પેશલાસ્મિ પાર્શ્વે
લલિતેયં પરિહરાતઙ્કમ્

અથ વૈવર્ણ્યમ્, તદ્-વિષાદાદ્, યથા-
મધુરિમભરૈર્ મુક્તસ્યાલં કલઙ્કિત-કુઙ્કુમૈર્-
ર્દ્વિરદ-રદન-શ્રેણીમ્ આભાં ચિરાય વિતન્વતઃ ।
વિધુર્ અપિ તુલામ્ આપ્તસ્ તસ્યા મુખસ્ય બકીરિપો
વદ પરમ્ અતઃ સારઙ્ગ્યાક્ષ્યાઃ કિમ્ અસ્તિ વિડમ્બનમ્

રોષાદ્, યથા-
વિલસતિ કિલ વૃન્દારણ્ય-લીલા-વિહારે
કથય કથમ્ અકાણ્ડે તામ્ર-વક્ત્રાસિ વૃત્તા ।
પ્રસરદ્-ઉદય-રાગ-ગ્રસ્ત-પૂર્ણેન્દુ-બિમ્બા
કિમ્ ઇવ સખિ નિશીથે શારદી જાયતે દ્યૌઃ

ભીતેર્, યથા-
ક્રીડન્ત્યાસ્ તટ-ભુવિ માધવેન સાર્ધં
તત્રારાત્ પતિમ્ અવલોક્ય વિક્લવાયાઃ ।
રાધાયાસ્ તનુમ્ અનુ કાલિમા તથાસીત્
તેનેયં કિમ્ અપિ યથા ન પર્યચાયિ

અથ અશ્રુ, તત્ર હર્ષાદ્, યથા શ્રી-ગીત-ગોવિન્દે (11.32)-
અતિક્રમ્યાપાઙ્ગં શ્રવણ-પથ-પર્યન્ત-ગમન-
પ્રયાસેનેવાક્ષ્ણોસ્ તરલતર-તારં ગમિતયોઃ ।
ઇદાનીં રાધાયાઃ પ્રિયતમ-સમાલોક-સમયે
પપાત સ્વેદામ્બુ-પ્રસર ઇવ હર્ષાશ્રુ-નિકરઃ

ફુલ્લ-ગણ્ડં સરોમાઞ્ચં બાષ્પમ્ આનન્દજં મતમ્

રોષાદ્, યથા-
પ્રાતર્ મુરદ્વિષમ્ ઉરઃ-સ્ફુરદ્-અન્ય-નારી-
પત્રાઙ્કુર-પ્રકર-લક્ષ્મણમ્ ઈક્ષમાણા ।
અપ્રોચ્ય કિઞ્ચિદ્ અપિ કુઞ્ચિત-દૃષ્ટિર્ એષા
રોષાશ્રુ-બિન્દુ-ભરમ્ ઇન્દુમુખી મુમોચ

યથા વા બિલ્વમઙ્ગલે-
રાધેઽપરાધેન વિનૈવ કસ્માદ્
અસ્માસુ વાચઃ પરુષા રુષા તે ।
અહો કથં તે કુચયોઃ પ્રથન્તે
હારાનુકારાસ્ તરલાશ્રુ-ધારાઃ

શિરઃ-કમ્પિ સ-નિશ્વાસં સ્ફુરદ્-ઓષ્ઠ-કપોલકમ્ ।
કટાક્ષ-ભ્રૂ-કુટી-વક્ત્રં સ્ત્રીણામ્ ઈર્ષ્યોત્થ-રોદનમ્

વિષાદાદ્, યથા પદ્યાવલ્યામ્ (349)-
મલિનં નયનાઞ્જનામ્બુભિર્
મુખચન્દ્રં કરભોરુ મા કુરુ ।
કરુણાવરુણાલયો હરિસ્
ત્વયિ ભૂયઃ કરુણાં વિધાસ્યતિ

અથ પ્રલયઃ, સ સુખેન, યથા-
જઙ્ઘે સ્થાવરતાં ગતે પરિહૃત-સ્પન્દા દ્વયી નેત્રયોઃ
કણ્ઠ કુણ્ઠિતઅ-નિસ્વનો વિઘટિત-શ્વાસા ચ નાસા-પુટી ।
રાધાયાઃ પરમ-પ્રમોદ-સુધયા ધૌતં પુરો માધવે
સાક્ષાત્કારમ્ ઇતે મનોઽપિ મુનિવન્ મન્યે સમાધિં દધે

દુઃખેન, યથા લલિત-માધવે (3.61)-
દંશઃ કંસ-નૃપસ્ય વક્ષસિ રુષા કૃષ્ણોરગેણાર્પ્યતાં
દૂરે ગોષ્ઠ-તડાગ-જીવનમ્ ઇતો યેનાપજહ્રે હરિઃ ।
હા ધિક્ કઃ શરણં ભવેન્ મૃદિ લુઠદ્-ગાત્રીયમ્ અન્તઃ-ક્લમાદ્
આભીરી-શફરી-તતિઃ શિથિલિત-શ્વાસોર્મિર્ આમીલતિ

અથ એષુ ધૂમાયિતાઃ-
સુરાઙ્ગને સખિ મધુરાપુર્ આઙ્ગને
પુરઃ પુરાતન-પુરુષસ્ય વીક્ષયા ।
તવાક્ષિણી જલ-કણ-સાક્ષિણી કુતઃ
કથં પુનઃ પુલકિ ચ ગણ્ડ-મણ્ડલમ્

જ્વલિતાઃ-
સખિ સ્તબ્ધીભાવં ભજતિ નિતરામ્ ઉરુ-યુગલં
તનુ-જાલી હર્ષં યુગમ્ અપિ તવાક્ષ્ણોઃ સરસતામ્ ।
તદ્-ઉન્નીતં ધન્યે રહસિ કર-પઙ્કેરુહ-તલં
પ્રપન્નસ્ તે દિષ્ટ્યા નલિન-મુખિ નીલો નિધિર્ અભૂત્

અથ દીપ્તાઃ, યથા વિદગ્ધ-માધવે (1.36)-
ક્ષૌણિં પઙ્કિલયન્તિ પઙ્કજ-રુચોર્ અક્ષ્ણોઃ પયો-બિન્દવઃ
શ્વાસાસ્ તાણ્ડવયન્તિ પાણ્ડુ-વદને દૂરાદ્ ઉરોજાંશુકમ્ ।
મૂર્તિં દન્તુરયન્તિ સન્તતમ્ અમી રોમાઞ્ચ-પુઞ્જાશ્ ચ તે
મન્યે માધવ-માધુરી-શ્રવણયોર્ અભ્યાસમ્ અભ્યાયયૌ

ઉદ્દીપ્તાઃ-
સ્નાતા નેત્રજ-નિર્ઝરેણ દધતી સ્વેદામ્બુ-મુક્તાવલિં
રોમાઞ્ચોત્કર-કઞ્ચુકેન નિચિતા શ્રી-ખણ્ડ-પાણ્ડુ-દ્યુતિઃ ।
ખઞ્જન્-મઞ્જુલ-ભારતી સવયસા યુક્તા સ્ફુરતીત્ય્ અસૌ
સજ્જા તે નવ-સઙ્ગમાય લલિતા સ્તમ્ભાશ્રિતા વર્તતે

ઉદ્દીપ્તાનાં ભિદા એવ સૂદ્દીપ્તાઃ સન્તિ કુત્રચિત્ ।
સાત્ત્વિકાઃ પરમોત્કર્ષ-કોટિમ્ અત્રૈવ બિભ્રતિ

યથા-
સ્વેદૈર્ દર્શિઅ-દુર્દિના વિદધતી બાષ્પાબુભિર્ નિસ્તૃષો
વત્સીરઙ્ગ-રુહાલિભિર્ મુકુકિની-ફુલ્લાભિર્ આમૂલતઃ ।
શ્રુત્વા તે મુરલીં તથાભવદ્ ઇયં રાધા યથારાધ્યતે
મુગ્ધૈર્ માધવ ભારતી-પ્રતિકૃતિર્ ભ્રાન્ત્યાદ્ય વિદ્યાર્થિભિઃ