Ujjvalanīlamaṇi · Chapter 11

iti śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇau
uddīpana-vibhāva-bheda-prakaraṇam
||10||
Chapter 11
atha anubhāva-prakaraṇam
anubhāvās tv alaṅkārās tathaivodbhāsvarābhidhāḥ |
vācikāś ceti vidvadbhis tridhāmī parikīrtitāḥ

tatra alaṅkārāḥ-
yauvane sattvajās tāsām alaṅkārās tu viṃśatiḥ |
udayanty adbhutāḥ kānte sarvathābhiniveśataḥ

bhāvo hāvaś ca helā ca proktās tatra trayo'ṅgajāḥ

śobhā kāntiś ca dīptiś ca mādhuryaṃ ca pragalbhatā |
audāryaṃ dhairym ity ete saptaiva syur ayatnajāḥ

līlā vilāso vicchittir vibhramaḥ kilakiñcitam |
moṭṭāyitaṃ kuṭṭamitaṃ bibboko lalitaṃ tathā |
vikṛtaṃ ceti vijñeyā daśa tāsāṃ svabhāvajāḥ

tatra bhāvaḥ-
prādurbhāvaṃ vrajaty eva raty-ākhye bhāva ujjvale |
nirvikārātmake citte bhāvaḥ prathama-vikriyā

tathā hy uktaṃ (rasa-sudhākare 1.192)-
cittasyāvikṛtiḥ sattvaṃ vikṛteḥ kāraṇe sati |
tatrādyā vikriyā bhāvo bījasyādi-vikāravat

yathā-
pitur goṣṭhe sphīte kusumini purā khāṇḍava-vane
na te dṛṣṭvā saaṅkrandanam api manaḥ spandanam agāt |
puro vṛndāraṇye viharati mukunde sakhi mudā
kim āndolād akṣṇaḥ śruti-kumudam indīvaram abhūt

atha hāvaḥ-
grīvārecaka-saṃyukto bhrū-netrādi-vikāśa-kṛt |
bhāvād īṣat-prakāśo yaḥ sa hāva iti kathyate

yathā-
sāci-stambhita-kaṇṭhi kuḍmalavatīṃ netrālir abhyeti te
ghūrṇan karṇa-latāṃ manāg vikasitā bhrū-vallarī nṛtyati |
atra prādurabhūt taṭe sumanasām ullāsakas tvat-puro
gaurāṅgi prathamaṃ vana-priaya-bandhuḥ sphuṭaṃ mādhavaḥ

atha helā-
hāva eva bhaved dhelā vyakta-śṛṅgāra-sūcakaḥ

yathā-
śrute veṇau vakṣaḥ sphurtia-kucam ādhmātam api te
tiro-vikṣiptākṣaṃ pulakita-kapolaṃ ca vadanam |
skhalat-kāñci svedārgalita-sicayaṃ cāpi jaghanaṃ
pramādaṃ mā kārṣīḥ sakhi carati savye gurujanaḥ

atha ayatnajāḥ | tatra śobhā--
sā śobhā rūpa-bhogādyair yat syād aṅga-vibhūṣaṇam

yathā-
dhṛtvā raktāṅguli-kiśalayair nīpa-śākhāṃ viśākhā
niṣkrāmantī vratati-bhavanāt prātar udghūrṇitākṣī |
veṇīm aṃsopari viluṭhatīm ardham uktāṃ vahantī
lagnā svānte mama na hi bahiḥ seyam adyāpy ayāsīt

atha kāntiḥ--
śobhaiva kāntir ākhyātā manmathāpyāyanojjvalā

yathā-
prakṛti-madhura-mūrtir bāḍham atrāpy udañca-
ttaruṇima-nava-lakṣmī-lekhayāliṅgitāṅgī |
vara-madana-vihārair adya tatrāpy udārā
madayati hṛdayaṃ me rundhatī rādhikeyam

atha dīptiḥ--
kāntir eva vayo-bhoga-deśa-kāla-guṇādibhiḥ |
uddīpitātivistāraṃ prāptā ced dīptir ucyate

yathā-
nimīlan-netra-śrīr acaṭula-paṭīrācala-maru-
nnipīta-svedāmbus truṭad-amala-hārojjvala-kucā |
nikuñje kṣiptāṅgī śaśi-kiraṇa-kirmīrita-taṭe
kiśorī sā tene hari-manasi rādhā manasijam

atha mādhuryam--
mādhuryaṃ nāma ceṣṭānāṃ sarvāvasthāsu cārutā

yathā-
asavyaṃ kaṃsārer bhuja-śirasi dhṛtvā pulakinaṃ
nija-śroṇyāṃ savyaṃ karam anṛju-viṣkambhita-padā |
dadhānā mūrdhānaṃ laghutara-tiraḥ-sraṃsinam iyaṃ
babhau rāsottīrṇā muhur alasa-mūrtiḥ śaśimukhī

atha pragalbhatā--
niḥśaṅkatvaṃ prayogeṣu budhair uktā pragalbhatā

yathā vidagdha-mādhave (7.40)-
prātikūlyam iva yad vivṛṇvatī
rādhikā rada-nakhārpaṇoddhūrā |
keli-karmaṇi gatā pravīṇatāṃ
tena tuṣṭim atulāṃ harir yayau

atha audāryam-
audāryaṃ vinayaṃ prāhuḥ sarvāvasthāgataṃ budhāḥ

yathā vidagdha-mādhave (4.13) -
nyaviśata nayanānte kāpi sāralya-niṣṭhā
vacasi ca vinayena stotra-bhaṅgī nyavātsīt |
ajani ca mayi bhūyān sambhramas tena tasyā
vyavṛṇuta hṛdi manyuṃ suṣṭhu dākṣiṇyam eva

yathā vā-
kṛtajño'pi premojjvala-matir api sphāra-vinayo'-
pyabhijñānāṃ cuḍāmaṇir api kṛpānīradhir api |
yad antaḥ-svaccho'pi smarati na harir gokulabhuvaṃ
mamaivedaṃ janmāntara-durita-dusṭa-druma-phalam

atha dhairyam-
sthirā cittonnatir yā tu tad dhairyam iti kīrtyate

yathā lalita-mādhave (7.7)-
audāsīnya-dhurā-parīta-hṛdayaḥ kāṭhinyam ālambatāṃ
kāmaṃ śyāmala-sundaro mayi sakhi svairī sahasraṃ samāḥ |
kintu bhrānti-bharād api kṣaṇam idaṃ tatra priyebhyaḥ priye
ceto janmani janmani praṇayitād āsyaṃ na me hāsyati

atha svabhāvajāḥ | tatra līlā--
priyānukaraṇaṃ līlā ramyair veśa-kriyādibhiḥ

yathā viṣṇu-purāṇe (5.13.27)-
duṣṭa-kāliya tiṣṭhādya kṛṣṇo'ham iti cāparā |
bāhum āsphoṭya kṛṣṇasya līlā-sarvasvam ādade

yathā vā chando-mañjaryām-
mṛgamada-kṛta-carcā pīta-kauṣeya-vāsā
rucira-śikhi-śikhaṇḍā baddha-dhammilla-pāśā |
anṛju-nihitam aṃse vaṃśam utkvāṇayantī
kṛta-madhuripu-veṣā mālinī pātu rādhā

atha vilāsaḥ-
gati-sthānāsanādīnāṃ mukha-netrādi-karmaṇām |
tātkālikaṃ tu vaiśiṣṭyaṃ vilāsaḥ priya-saṅgajam

yathā-
ruṇatsi purataḥ sphuraty aghahare kathaṃ nāsikā-
śikhagrathita-mauktikonnamanakaitvena smitam |
nirāsthad aciraṃ sudhā-kiraṇa-kaumudī-mādhurīṃ
manāg api tavodgatā madhura-danti danta-dyutiḥ

yathā vā-
adhyāsīnam amuṃ kadamba-nikaṭe krīḍā-kuṭīra-sthalī-
mābhīrendra-kumāram atra rabhasād ālokayantyāḥ puraḥ |
digdhā dugdha-samudra-mugdha-laharī-lāvaṇya-nisyandibhiḥ
kālindī tava dṛk-taraṅgita-bharais tanvaṅgi gaṅgāyate

atha vicchittiḥ-
ākalpa-kalpanālpāpi vicchittiḥ kānti-poṣa-kṛt

yathā-
mākanda-patreṇa mukunda-cetaḥ
pramodinī māruta-kampitena |
raktena karṇābharaṇīkṛtena
rādhā-mukhāmbhoruham ullalāsa

yathā vā hari-vaṃśe-
ekenāmala-patreṇa kaṇṭha-sūtrāvalambinā |
rarāja barhi-patreṇa manda-māruta-kampinā

sakhī-yatnād iva dhṛtir maṇḍanānāṃ priyāgasi |
serṣyāvajñā vara-strībhir vicchittir iti kecana

yathā-
mudrāṃ gāḍhatarāṃ vidhāya nihite dūrīkuruṣvāṅgade
granthiṃ nyasya kaṭhoram arpita-matiḥ kaṇṭhān maṇiṃ bhraṃśaya |
mugdhe kṛṣṇa-bhujaṅga-dṛṣṭi-kalayā durvārayā dūṣite
ratnālaṅkaraṇe manāg api manas tṛṣṇāṃ na puṣṇāti me

atha vibhramaḥ-
vallabha-prāpti-velāyāṃ madanāveśa-sambhramāt |
vibhramo hāra-mālyādi-bhūṣā-sthāna-viparyayaḥ

yathā vidagdha-mādhave (4.21)-
dhammillopari nīla-ratna-racito hāras tvayāropito
vinyastaḥ kuca-kumbhayoḥ kurvalaya-śreṇī-kṛto garbhakaḥ |
aṅge carcitam añjanaṃ vinihitā kastūrikā netrayoḥ
kaṃsārer abhisāra-sambhrama-bharān manye jagad vismṛtam

yathā vā, śrī-daśame (10.29.7)-
limpantyaḥ pramṛjantyo'nyā añjantyaḥ kāś ca locane |
vyatyasta-vastrābharaṇāḥ kāścit kṛṣṇāntikaṃ yayuḥ

adhīnasyāpi sevāyāṃ kāntasyānabhinandanam |
vibhramo vāmatodrekāt syād ity ākhyāti kaścana

yathā-
tvaṃ govinda mayāsi kiṃ nu kavarī-bandhārtham abhyarthitaḥ
kleśenālam abaddha eva cikura-stomo mudaṃ dogdhi me |
vaktrasyāpi na mājjanaṃ kuru ghanaṃ gharmāsu me rocate
naivottaṃsaya mālatīr mama śiraḥ khedaṃ bhareṇāpsyati

atha kilakiñcitam-
garvābhilāṣa-rudita-smitāsūyā-bhaya-krudhām |
saṅkarī-karaṇaṃ harṣād ucyate kila-kiñcitam

yathā-
mayā jātollāsaṃ priya-sahacarī locana-pathe
balān nyaste rādhā-kuca-mukulayoḥ pāṇi-kamale |
udañcad-bhrū-bhedaṃ sapulakam avaṣṭambhi valitaṃ
smrāmy antas tasyāḥ smita-rudita-kānta-dyuti mukham

yathā vā dāna-keli-kaumudyāṃ (1)-
antaḥ-smeratayojjvalā jala-kaṇa-vyākīrṇa-pakṣmāṅkurā
kiñcit pāṭalitāñcalā rasikatotsiktā puraḥ kuñcatī |
ruddhāyāḥ pathi mādhavena madhura-vyābhugna-tārottarā
rādhāyāḥ kilakiñcita-stavakinī dṛṣṭiḥ śriyaṃ vaḥ kriyāt

atha moṭṭāyitam-
kānta-smaraṇa-vārtādau hṛdi tad-bhāva-bhāvataḥ |
prākaṭyam abhilāṣasya moṭṭāyitam udīryate

yathā-
na brūte klama-bījam ālibhir alaṃ pṛṣṭāpi pālī yadā
cāturyeṇa tad-agratas tava kathā tābhis tadā prastutā |
tāṃ pītāmbara jṛmbhamāṇa-vadanāmbhojā kṣaṇaṃ śṛṇvatī
bimboṣṭhī pulakari viḍambitavatī phullāṃ kadamba-śriyam

atha kuṭṭamitam-
stanādharādi-grahaṇe hṛt-prītāv api sambhramāt |
bahiḥ krodho vyathitavat proktaṃ kuṭṭamitaṃ budhaiḥ

yathā-
karauddhatyaṃ hanta sthagaya kavarī me vighaṭate
dukūlaṃ ca nyañcaty aghahara tavāstāṃ vihasitam |
kim ārabdhaḥ kartuṃ tam anavasare nirdaya madāt
patāmy eṣā pī̀ade vitara śayituṃ me kṣaṇam api

yathā vā-
na bhrū-latāṃ kuṭilaya kṣipa naiva hastaṃ
vaktraṃ ca kaṇṭakita-gaṇḍam idaṃ na rundhi |
prīṇātu sundari tavādhara-bandhu-jīve
pītvā madhuni madhure madhusūdno'sau

atha bibbokaḥ--
bibboko māna-garvābhyāṃ syād abhīṣṭe'py anādaraḥ

tatra garveṇa, yathā-
priyokti-lakṣeṇa vipakṣa-sannidhau
svīkāritāṃ paśya śikhaṇḍa-maulinā |
śyāmātivāmā hṛdayaṅgamām api
srajaṃ darāghrāya nirāsa helayā

yathā vā-
sphuraty agre tiṣṭhan sakhi tava mukha-ksipta-nayanaḥ
pratīkṣāṃ kṛtvāyaṃ bhavad-avasarasyāgha-damanaḥ |
dṛśoccair gāmbhīrya-grathita-guru-helā-gahanayā
hasantīva kṣīve tvam iha vanamālāṃ racayasi

mānena, yathā-
hariṇā sakhi cāṭu-maṇḍalīṃ
kriyamāṇām avamanya manyutaḥ |
na vṛthādya suśikṣitām api
svayam adhyāpaya gauri śārikām

atha lalitam-
vinyāsa-bhaṅgi-raṅgānāṃ bhrū-vilāsa-manoharāḥ |
sukumārā bhaved yatra lalitaṃ tad-udīritam

yathā-
subhrū-bhaṅgam ananaṅga-bāṇa-jananīr ālokayantī latāḥ
sollāsaṃ pada-paṅkaje diśi diśi preṅkholayanty ujjvalā |
gandhākṛṣṭa-dhiyaḥ kareṇa mṛdunā vyādhunvatī ṣaṭ-padān
rādhā nandati kuñja-kandara-taṭe vṛndāvana-śrīr iva

atha vikṛtam-
hrī-mānerṣyādibhir yatra nocyate sva-vivakṣitam |
vyajyate ceṣṭayaivedaṃ vikṛtaṃ tad vidur budhāḥ

tatra hriyā, yathā-
niśamayya mukunda manmukhā-
dbhavad-abhyarthitam atra sundarī |
na girābhinanda kintu sā
pulakenaiva kapola-śobhinā

yathā vā-
na para-puruse dṛṣṭi-ksepo varākṣi tavocita-
stvam asi kulajā sādhvī vaktraṃ prasīda vivartaya |
iti pathi mayā narmaṇy ukte harer nava-vīkṣaṇe
sadayam udayat-kārpaṇyaṃ mām avaikṣata rādhikā

mānena, yathā-
mayāsaktavati prasādana-vidhau vismṛtya candra-grahaṃ
tad-vijñapti-samutsukāpi vijahau maunaṃ na sā māninī |
kintu śyāmala-ratna-sampuṭa-dalenāvṛtya kiñcin mukhaṃ
satyā smārayati sma vismṛtam asau mām auparāgīṃ śriyam

īrsyayā, yathā-
vitara taskari me muralīṃ hṛtā-
miti mad-uddhara-jalpa-vivṛttayā |
bhrū-kuṭi-bhaṅguram arka-sutā-taṭe
sapadi rādhikayāham udīkṣitaḥ

alaṅkārā nigaditā viṃśatir gātra-citta-jāḥ |
amī yathocitaṃ jñeyā mādhave'pi manīṣibhiḥ

kaiścid anye'py alaṅkārāḥ proktā nātra mayoditāḥ |
muner asammatatvena kintu dvitayam ucyate |
maugdhyaṃ ca cakitaṃ ceti kiñcin mādhurya-poṣaṇāt

tatra maugdhyam-
jñātasyāpy ajñavat pṛcchā priyāgre maugdhyam īritam

yathā muktā-carite-
kās tā latāḥ kva vā santi kena vā kila ropitāḥ |
nātha mat-kaṅkaṇa-nyastaṃ yāsāṃ muktāphalaṃ phalam

cakitam-
priyāgre cakitaṃ bhīter asthāne'pi bhayaṃ mahat

yathā-
rakṣa rakṣa muhur eṣa bhīṣaṇo
dhāvati śravaṇa-campakaṃ mama |
ity udīrya madhupād viśaṅkitā
sasvaje hariṇa-locanā harim

ity alaṅkāra-vivṛtiḥ
atha udbhāsvarāḥ
udbhāsante svadhānīti proktā udbhāsvarā budhaiḥ

nīvy-uttarīya-dhammilla-sraṃsanaṃ gātra-moṭanam |
jṛmbhā ghrāṇasya phullatvaṃ niśvāsādyāś ca te matāḥ

tatra nīvi-sraṃsanaṃ, yathā vidagdha-mādhave(7.41)--
nairañjanyam upeyatuḥ parigalan-modāśruṇī locane
svedoddhūta-vilepanaṃ kila kuca-dvandvaṃ jahau rāgitām |
yogautsukyam agād uraḥ sphurad iti prekṣyodayaṃ saṅgināṃ
rādhe nīvir iyaṃ tava ślatha-guṇā śaṅke mumukṣāṃ dadhe

uttarīya-sraṃsanaṃ, yathā-
tava hṛdi mama rāgāt ko'pi rāgo gariṣṭhaḥ
sphurati tad apasṛtya vyaktam etaṃ karomi |
iti khalu hṛdayāt te rādhike rodhakāri
cyutam iva purato me mañju māñjiṣṭha-vāsaḥ

dhammilla-sraṃsanaṃ, yathā-
sphurati mura-dviṣi purato
durātmanām api vimuktide gauri |
nādbhutam idaṃ yadīyuḥ
saṃyaminas te kacā muktim

gātra-moṭanaṃ, yathā-
vrajāṅgane vallava-puṅgavasya
puraḥ kuraṅgī-nayanā salīlam |
apy aṅga-bhaṅgaṃ kila kurvatīya-
manaṅga-bhaṅgaṃ tarasā vyatānīt

jṛmbhā, yathā-
puṣpair avetya viśikhair bhavatīm asādhyāṃ
sādhvīm adhītya madanaḥ kila jṛmbhaṇāstrām |
candrāvali prasabham eva vaśīcakāra
yad goṣṭha-sīmani muhuḥ sakhi jṛmbhase'dya

ghrāṇa-phullatvaṃ, yathā-
racita-śikhara-śobhārambham ambhoruhākṣī
śvasita-pavana-dolāndolinā mauktikena |
puṭa-yugam atiphullaṃ bibhratī nāsikāyāṃ
mama manasi vilagnā darśanād eva rādhā

yadyapy ete viśeṣāḥ syur moṭṭāyita-vilāsayoḥ |
śobhā-viśeṣa-poṣitvāt tathāpi pṛthag īritāḥ

atha vācikāḥ-
ālāpaś ca vilāpaś ca saṃlāpaś ca pralāpakaḥ |
anulāpo'palāpaś ca sandeśaś cātideśakaḥ

apadeśopadeśau ca nirdeśo vyapadeśakaḥ |
kīrtitā vacanārambhā dvādaśāmī manīṣibhiḥ

tatra ālāpaḥ-
cāṭu-priyoktir ālāpaḥ

yathā śrī-daśame(10.29.40)-
kā stry aṅga te kala-padāyata-mūrcchitena
sammohitā æryapadavīṃ na calet trilokyām |
trailokya-saubhagam idaṃ ca nirīkṣya rūpaṃ
yad go-dvija-druma-mṛgān pulakāny abibhrat

yathā vā vidagdha-mādhave (5.31)-
kaṭhorā bhava mṛdvī vā prāṇās tvam asi rādhike |
asti nānyā cakorasya candralekhāṃ vinā gatiḥ

atha vilāpaḥ-
vilāpo duḥkhajaṃ vacaḥ

yathā śrī-daśame (10.47.47)-
paraṃ saukhyaṃ hi nairāśyaṃ svairiṇy apy āha piṅgalā |
taj jānatīnāṃ naḥ kṛṣṇe tathāpy āśā duratyayā

saṃlāpaḥ |
ukti-pratyuktimad-vākyaṃ saṃlāpa iti kīrtyate

yathā padyāvalyāṃ (269)--
uttiṣṭhārāt tarau me taruṇi mama taroḥ śaktir ārohaṇe kā
sākṣād ākhyāmi mugdhe taraṇim iha raver ākhyayā kā ratir me |
vārteyaṃ nau-prasaṅge katham api bhavitā nāvayoḥ saṅgamārthā
vārtāpīti smitāsyaṃ jita-girim ajitaṃ rādhayārādhayāmi

pralāpaḥ |
vyarthālāpaḥ pralāpaḥ syāt

yathā-
karoti nādaṃ muralī ralī ralī
vrajāṅganā-hṛn-mathanaṃ thanaṃ thanam |
tato vidūnā bhajate jate jate
hare bhavantaṃ lalitā litā litā

anulāpaḥ-
anulāpo muhur vacaḥ

yathā-
kṛṣṇaḥ kṛṣṇo nahi nahi tāpiñcho'yaṃ
veṇur veṇur nahi nahi bhṛṅgodghoṣaḥ |
guñjā guñjā nahi nahi bandhūkālī
netre netre nahi nahi padma-dvandvam

apalāpaḥ |
apalāpas tu pūrvoktasyānyathā yojanaṃ bhavet

yathā-
phullojjvala-vana-mālaṃ kāmayate kā na mādhavaṃ pramadā |
haraye spṛhayasi rādhe nahi nahi vairiṇi vasantāya

sandeśaḥ-
sandeśas tu proṣitasya sva-vārtā-preṣaṇaṃ bhavet

yathā-
vyāhara mathurānāthe mama sandeśa-prahelikāṃ pāntha |
vikalā kṛtā kuhūbhir labhate candrāvalī kva layam

atideśaḥ-
so'tideśas tad uktāni mad-uktānīti yad vacaḥ

yathā-
vṛthā vṛthās tvaṃ vicikitsitāni
mā gokulādhīśvara-nandanātra |
gāndharvikāyā giram antarasthāṃ
vīṇeva gītiṃ lalitā vyanakti

atha apadeśaḥ-
anyārtha-kathanaṃ yat tu so'padeśa itīritaḥ

yathā-
yat te vikṣatam ujjvalaṃ pṛthu-phala-dvandvaṃ navā dāḍimī
bhṛṅgeṇa vraṇitaṃ madhūni pibatā tāmraṃ ca puṣpa-dvayam |
ity ākarṇya sakhī-giraṃ guru-janāloke kila śyāmalā
cailena stanayor yugaṃ vyavadadhe danta-cchadau pāṇinā

upadeśaḥ-
yat tu śikṣārtha-vacanam upadeśaḥ sa ucyate

yathā chando-mañjaryām-
mugdhe yauvana-lakṣmīr vidyud-vibhrama-lolā
trailokyādbhuta-rūpo govindo'tidurāpaḥ |
tad-vṛndāvana-kuñje guñjad-bhṛṅga-sanāthe
śrī-nāthena sametā svacchandaṃ kuru kelim

nirdeśaḥ-
nirdeśas tu bhavet so'yam aham ity ādi-bhāṣaṇam

yathā-
seyaṃ me bhaginī rādhā laliteyaṃ ca me sakhī |
viśākheyam ahaṃ kṛṣṇa tisraḥ puṣpārtham āgatāḥ

vyapadeśaḥ-
vyājenātmābhilāṣoktir vyapadeśa itīryate

yathā-
vilasan-navaka-stavakā kāmya-vane paśya mālatī milati |
katham iva cumbasi tumbīm athavā bhramaro'si kiṃ brūmaḥ

anubhāvā bhavanty ete rase sarvatra vācikāḥ |
mādhuryādhikya-poṣitvād ihaiva parikīrtitāḥ