ઉજ્જ્વલનીલમણિ · અધ્યાય 11

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ઉજ્જ્વલ-નીલમણૌ
ઉદ્દીપન-વિભાવ-ભેદ-પ્રકરણમ્
॥10॥
છપ્તેર્ 11
અથ અનુભાવ-પ્રકરણમ્
અનુભાવાસ્ ત્વ્ અલઙ્કારાસ્ તથૈવોદ્ભાસ્વરાભિધાઃ ।
વાચિકાશ્ ચેતિ વિદ્વદ્ભિસ્ ત્રિધામી પરિકીર્તિતાઃ

તત્ર અલઙ્કારાઃ-
યૌવને સત્ત્વજાસ્ તાસામ્ અલઙ્કારાસ્ તુ વિંશતિઃ ।
ઉદયન્ત્ય્ અદ્ભુતાઃ કાન્તે સર્વથાભિનિવેશતઃ

ભાવો હાવશ્ ચ હેલા ચ પ્રોક્તાસ્ તત્ર ત્રયોઽઙ્ગજાઃ

શોભા કાન્તિશ્ ચ દીપ્તિશ્ ચ માધુર્યં ચ પ્રગલ્ભતા ।
ઔદાર્યં ધૈર્ય્મ્ ઇત્ય્ એતે સપ્તૈવ સ્યુર્ અયત્નજાઃ

લીલા વિલાસો વિચ્છિત્તિર્ વિભ્રમઃ કિલકિઞ્ચિતમ્ ।
મોટ્ટાયિતં કુટ્ટમિતં બિબ્બોકો લલિતં તથા ।
વિકૃતં ચેતિ વિજ્ઞેયા દશ તાસાં સ્વભાવજાઃ

તત્ર ભાવઃ-
પ્રાદુર્ભાવં વ્રજત્ય્ એવ રત્ય્-આખ્યે ભાવ ઉજ્જ્વલે ।
નિર્વિકારાત્મકે ચિત્તે ભાવઃ પ્રથમ-વિક્રિયા

તથા હ્ય્ ઉક્તં (રસ-સુધાકરે 1.192)-
ચિત્તસ્યાવિકૃતિઃ સત્ત્વં વિકૃતેઃ કારણે સતિ ।
તત્રાદ્યા વિક્રિયા ભાવો બીજસ્યાદિ-વિકારવત્

યથા-
પિતુર્ ગોષ્ઠે સ્ફીતે કુસુમિનિ પુરા ખાણ્ડવ-વને
ન તે દૃષ્ટ્વા સઅઙ્ક્રન્દનમ્ અપિ મનઃ સ્પન્દનમ્ અગાત્ ।
પુરો વૃન્દારણ્યે વિહરતિ મુકુન્દે સખિ મુદા
કિમ્ આન્દોલાદ્ અક્ષ્ણઃ શ્રુતિ-કુમુદમ્ ઇન્દીવરમ્ અભૂત્

અથ હાવઃ-
ગ્રીવારેચક-સંયુક્તો ભ્રૂ-નેત્રાદિ-વિકાશ-કૃત્ ।
ભાવાદ્ ઈષત્-પ્રકાશો યઃ સ હાવ ઇતિ કથ્યતે

યથા-
સાચિ-સ્તમ્ભિત-કણ્ઠિ કુડ્મલવતીં નેત્રાલિર્ અભ્યેતિ તે
ઘૂર્ણન્ કર્ણ-લતાં મનાગ્ વિકસિતા ભ્રૂ-વલ્લરી નૃત્યતિ ।
અત્ર પ્રાદુરભૂત્ તટે સુમનસામ્ ઉલ્લાસકસ્ ત્વત્-પુરો
ગૌરાઙ્ગિ પ્રથમં વન-પ્રિઅય-બન્ધુઃ સ્ફુટં માધવઃ

અથ હેલા-
હાવ એવ ભવેદ્ ધેલા વ્યક્ત-શૃઙ્ગાર-સૂચકઃ

યથા-
શ્રુતે વેણૌ વક્ષઃ સ્ફુર્તિઅ-કુચમ્ આધ્માતમ્ અપિ તે
તિરો-વિક્ષિપ્તાક્ષં પુલકિત-કપોલં ચ વદનમ્ ।
સ્ખલત્-કાઞ્ચિ સ્વેદાર્ગલિત-સિચયં ચાપિ જઘનં
પ્રમાદં મા કાર્ષીઃ સખિ ચરતિ સવ્યે ગુરુજનઃ

અથ અયત્નજાઃ । તત્ર શોભા--
સા શોભા રૂપ-ભોગાદ્યૈર્ યત્ સ્યાદ્ અઙ્ગ-વિભૂષણમ્

યથા-
ધૃત્વા રક્તાઙ્ગુલિ-કિશલયૈર્ નીપ-શાખાં વિશાખા
નિષ્ક્રામન્તી વ્રતતિ-ભવનાત્ પ્રાતર્ ઉદ્ઘૂર્ણિતાક્ષી ।
વેણીમ્ અંસોપરિ વિલુઠતીમ્ અર્ધમ્ ઉક્તાં વહન્તી
લગ્ના સ્વાન્તે મમ ન હિ બહિઃ સેયમ્ અદ્યાપ્ય્ અયાસીત્

અથ કાન્તિઃ--
શોભૈવ કાન્તિર્ આખ્યાતા મન્મથાપ્યાયનોજ્જ્વલા

યથા-
પ્રકૃતિ-મધુર-મૂર્તિર્ બાઢમ્ અત્રાપ્ય્ ઉદઞ્ચ-
ત્તરુણિમ-નવ-લક્ષ્મી-લેખયાલિઙ્ગિતાઙ્ગી ।
વર-મદન-વિહારૈર્ અદ્ય તત્રાપ્ય્ ઉદારા
મદયતિ હૃદયં મે રુન્ધતી રાધિકેયમ્

અથ દીપ્તિઃ--
કાન્તિર્ એવ વયો-ભોગ-દેશ-કાલ-ગુણાદિભિઃ ।
ઉદ્દીપિતાતિવિસ્તારં પ્રાપ્તા ચેદ્ દીપ્તિર્ ઉચ્યતે

યથા-
નિમીલન્-નેત્ર-શ્રીર્ અચટુલ-પટીરાચલ-મરુ-
ન્નિપીત-સ્વેદામ્બુસ્ ત્રુટદ્-અમલ-હારોજ્જ્વલ-કુચા ।
નિકુઞ્જે ક્ષિપ્તાઙ્ગી શશિ-કિરણ-કિર્મીરિત-તટે
કિશોરી સા તેને હરિ-મનસિ રાધા મનસિજમ્

અથ માધુર્યમ્--
માધુર્યં નામ ચેષ્ટાનાં સર્વાવસ્થાસુ ચારુતા

યથા-
અસવ્યં કંસારેર્ ભુજ-શિરસિ ધૃત્વા પુલકિનં
નિજ-શ્રોણ્યાં સવ્યં કરમ્ અનૃજુ-વિષ્કમ્ભિત-પદા ।
દધાના મૂર્ધાનં લઘુતર-તિરઃ-સ્રંસિનમ્ ઇયં
બભૌ રાસોત્તીર્ણા મુહુર્ અલસ-મૂર્તિઃ શશિમુખી

અથ પ્રગલ્ભતા--
નિઃશઙ્કત્વં પ્રયોગેષુ બુધૈર્ ઉક્તા પ્રગલ્ભતા

યથા વિદગ્ધ-માધવે (7.40)-
પ્રાતિકૂલ્યમ્ ઇવ યદ્ વિવૃણ્વતી
રાધિકા રદ-નખાર્પણોદ્ધૂરા ।
કેલિ-કર્મણિ ગતા પ્રવીણતાં
તેન તુષ્ટિમ્ અતુલાં હરિર્ યયૌ

અથ ઔદાર્યમ્-
ઔદાર્યં વિનયં પ્રાહુઃ સર્વાવસ્થાગતં બુધાઃ

યથા વિદગ્ધ-માધવે (4.13) -
ન્યવિશત નયનાન્તે કાપિ સારલ્ય-નિષ્ઠા
વચસિ ચ વિનયેન સ્તોત્ર-ભઙ્ગી ન્યવાત્સીત્ ।
અજનિ ચ મયિ ભૂયાન્ સમ્ભ્રમસ્ તેન તસ્યા
વ્યવૃણુત હૃદિ મન્યું સુષ્ઠુ દાક્ષિણ્યમ્ એવ

યથા વા-
કૃતજ્ઞોઽપિ પ્રેમોજ્જ્વલ-મતિર્ અપિ સ્ફાર-વિનયોઽ-
પ્યભિજ્ઞાનાં ચુડામણિર્ અપિ કૃપાનીરધિર્ અપિ ।
યદ્ અન્તઃ-સ્વચ્છોઽપિ સ્મરતિ ન હરિર્ ગોકુલભુવં
મમૈવેદં જન્માન્તર-દુરિત-દુસ્ટ-દ્રુમ-ફલમ્

અથ ધૈર્યમ્-
સ્થિરા ચિત્તોન્નતિર્ યા તુ તદ્ ધૈર્યમ્ ઇતિ કીર્ત્યતે

યથા લલિત-માધવે (7.7)-
ઔદાસીન્ય-ધુરા-પરીત-હૃદયઃ કાઠિન્યમ્ આલમ્બતાં
કામં શ્યામલ-સુન્દરો મયિ સખિ સ્વૈરી સહસ્રં સમાઃ ।
કિન્તુ ભ્રાન્તિ-ભરાદ્ અપિ ક્ષણમ્ ઇદં તત્ર પ્રિયેભ્યઃ પ્રિયે
ચેતો જન્મનિ જન્મનિ પ્રણયિતાદ્ આસ્યં ન મે હાસ્યતિ

અથ સ્વભાવજાઃ । તત્ર લીલા--
પ્રિયાનુકરણં લીલા રમ્યૈર્ વેશ-ક્રિયાદિભિઃ

યથા વિષ્ણુ-પુરાણે (5.13.27)-
દુષ્ટ-કાલિય તિષ્ઠાદ્ય કૃષ્ણોઽહમ્ ઇતિ ચાપરા ।
બાહુમ્ આસ્ફોટ્ય કૃષ્ણસ્ય લીલા-સર્વસ્વમ્ આદદે

યથા વા છન્દો-મઞ્જર્યામ્-
મૃગમદ-કૃત-ચર્ચા પીત-કૌષેય-વાસા
રુચિર-શિખિ-શિખણ્ડા બદ્ધ-ધમ્મિલ્લ-પાશા ।
અનૃજુ-નિહિતમ્ અંસે વંશમ્ ઉત્ક્વાણયન્તી
કૃત-મધુરિપુ-વેષા માલિની પાતુ રાધા

અથ વિલાસઃ-
ગતિ-સ્થાનાસનાદીનાં મુખ-નેત્રાદિ-કર્મણામ્ ।
તાત્કાલિકં તુ વૈશિષ્ટ્યં વિલાસઃ પ્રિય-સઙ્ગજમ્

યથા-
રુણત્સિ પુરતઃ સ્ફુરત્ય્ અઘહરે કથં નાસિકા-
શિખગ્રથિત-મૌક્તિકોન્નમનકૈત્વેન સ્મિતમ્ ।
નિરાસ્થદ્ અચિરં સુધા-કિરણ-કૌમુદી-માધુરીં
મનાગ્ અપિ તવોદ્ગતા મધુર-દન્તિ દન્ત-દ્યુતિઃ

યથા વા-
અધ્યાસીનમ્ અમું કદમ્બ-નિકટે ક્રીડા-કુટીર-સ્થલી-
માભીરેન્દ્ર-કુમારમ્ અત્ર રભસાદ્ આલોકયન્ત્યાઃ પુરઃ ।
દિગ્ધા દુગ્ધ-સમુદ્ર-મુગ્ધ-લહરી-લાવણ્ય-નિસ્યન્દિભિઃ
કાલિન્દી તવ દૃક્-તરઙ્ગિત-ભરૈસ્ તન્વઙ્ગિ ગઙ્ગાયતે

અથ વિચ્છિત્તિઃ-
આકલ્પ-કલ્પનાલ્પાપિ વિચ્છિત્તિઃ કાન્તિ-પોષ-કૃત્

યથા-
માકન્દ-પત્રેણ મુકુન્દ-ચેતઃ
પ્રમોદિની મારુત-કમ્પિતેન ।
રક્તેન કર્ણાભરણીકૃતેન
રાધા-મુખામ્ભોરુહમ્ ઉલ્લલાસ

યથા વા હરિ-વંશે-
એકેનામલ-પત્રેણ કણ્ઠ-સૂત્રાવલમ્બિના ।
રરાજ બર્હિ-પત્રેણ મન્દ-મારુત-કમ્પિના

સખી-યત્નાદ્ ઇવ ધૃતિર્ મણ્ડનાનાં પ્રિયાગસિ ।
સેર્ષ્યાવજ્ઞા વર-સ્ત્રીભિર્ વિચ્છિત્તિર્ ઇતિ કેચન

યથા-
મુદ્રાં ગાઢતરાં વિધાય નિહિતે દૂરીકુરુષ્વાઙ્ગદે
ગ્રન્થિં ન્યસ્ય કઠોરમ્ અર્પિત-મતિઃ કણ્ઠાન્ મણિં ભ્રંશય ।
મુગ્ધે કૃષ્ણ-ભુજઙ્ગ-દૃષ્ટિ-કલયા દુર્વારયા દૂષિતે
રત્નાલઙ્કરણે મનાગ્ અપિ મનસ્ તૃષ્ણાં ન પુષ્ણાતિ મે

અથ વિભ્રમઃ-
વલ્લભ-પ્રાપ્તિ-વેલાયાં મદનાવેશ-સમ્ભ્રમાત્ ।
વિભ્રમો હાર-માલ્યાદિ-ભૂષા-સ્થાન-વિપર્યયઃ

યથા વિદગ્ધ-માધવે (4.21)-
ધમ્મિલ્લોપરિ નીલ-રત્ન-રચિતો હારસ્ ત્વયારોપિતો
વિન્યસ્તઃ કુચ-કુમ્ભયોઃ કુર્વલય-શ્રેણી-કૃતો ગર્ભકઃ ।
અઙ્ગે ચર્ચિતમ્ અઞ્જનં વિનિહિતા કસ્તૂરિકા નેત્રયોઃ
કંસારેર્ અભિસાર-સમ્ભ્રમ-ભરાન્ મન્યે જગદ્ વિસ્મૃતમ્

યથા વા, શ્રી-દશમે (10.29.7)-
લિમ્પન્ત્યઃ પ્રમૃજન્ત્યોઽન્યા અઞ્જન્ત્યઃ કાશ્ ચ લોચને ।
વ્યત્યસ્ત-વસ્ત્રાભરણાઃ કાશ્ચિત્ કૃષ્ણાન્તિકં યયુઃ

અધીનસ્યાપિ સેવાયાં કાન્તસ્યાનભિનન્દનમ્ ।
વિભ્રમો વામતોદ્રેકાત્ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આખ્યાતિ કશ્ચન

યથા-
ત્વં ગોવિન્દ મયાસિ કિં નુ કવરી-બન્ધાર્થમ્ અભ્યર્થિતઃ
ક્લેશેનાલમ્ અબદ્ધ એવ ચિકુર-સ્તોમો મુદં દોગ્ધિ મે ।
વક્ત્રસ્યાપિ ન માજ્જનં કુરુ ઘનં ઘર્માસુ મે રોચતે
નૈવોત્તંસય માલતીર્ મમ શિરઃ ખેદં ભરેણાપ્સ્યતિ

અથ કિલકિઞ્ચિતમ્-
ગર્વાભિલાષ-રુદિત-સ્મિતાસૂયા-ભય-ક્રુધામ્ ।
સઙ્કરી-કરણં હર્ષાદ્ ઉચ્યતે કિલ-કિઞ્ચિતમ્

યથા-
મયા જાતોલ્લાસં પ્રિય-સહચરી લોચન-પથે
બલાન્ ન્યસ્તે રાધા-કુચ-મુકુલયોઃ પાણિ-કમલે ।
ઉદઞ્ચદ્-ભ્રૂ-ભેદં સપુલકમ્ અવષ્ટમ્ભિ વલિતં
સ્મ્રામ્ય્ અન્તસ્ તસ્યાઃ સ્મિત-રુદિત-કાન્ત-દ્યુતિ મુખમ્

યથા વા દાન-કેલિ-કૌમુદ્યાં (1)-
અન્તઃ-સ્મેરતયોજ્જ્વલા જલ-કણ-વ્યાકીર્ણ-પક્ષ્માઙ્કુરા
કિઞ્ચિત્ પાટલિતાઞ્ચલા રસિકતોત્સિક્તા પુરઃ કુઞ્ચતી ।
રુદ્ધાયાઃ પથિ માધવેન મધુર-વ્યાભુગ્ન-તારોત્તરા
રાધાયાઃ કિલકિઞ્ચિત-સ્તવકિની દૃષ્ટિઃ શ્રિયં વઃ ક્રિયાત્

અથ મોટ્ટાયિતમ્-
કાન્ત-સ્મરણ-વાર્તાદૌ હૃદિ તદ્-ભાવ-ભાવતઃ ।
પ્રાકટ્યમ્ અભિલાષસ્ય મોટ્ટાયિતમ્ ઉદીર્યતે

યથા-
ન બ્રૂતે ક્લમ-બીજમ્ આલિભિર્ અલં પૃષ્ટાપિ પાલી યદા
ચાતુર્યેણ તદ્-અગ્રતસ્ તવ કથા તાભિસ્ તદા પ્રસ્તુતા ।
તાં પીતામ્બર જૃમ્ભમાણ-વદનામ્ભોજા ક્ષણં શૃણ્વતી
બિમ્બોષ્ઠી પુલકરિ વિડમ્બિતવતી ફુલ્લાં કદમ્બ-શ્રિયમ્

અથ કુટ્ટમિતમ્-
સ્તનાધરાદિ-ગ્રહણે હૃત્-પ્રીતાવ્ અપિ સમ્ભ્રમાત્ ।
બહિઃ ક્રોધો વ્યથિતવત્ પ્રોક્તં કુટ્ટમિતં બુધૈઃ

યથા-
કરૌદ્ધત્યં હન્ત સ્થગય કવરી મે વિઘટતે
દુકૂલં ચ ન્યઞ્ચત્ય્ અઘહર તવાસ્તાં વિહસિતમ્ ।
કિમ્ આરબ્ધઃ કર્તું તમ્ અનવસરે નિર્દય મદાત્
પતામ્ય્ એષા પીઅદે વિતર શયિતું મે ક્ષણમ્ અપિ

યથા વા-
ન ભ્રૂ-લતાં કુટિલય ક્ષિપ નૈવ હસ્તં
વક્ત્રં ચ કણ્ટકિત-ગણ્ડમ્ ઇદં ન રુન્ધિ ।
પ્રીણાતુ સુન્દરિ તવાધર-બન્ધુ-જીવે
પીત્વા મધુનિ મધુરે મધુસૂદ્નોઽસૌ

અથ બિબ્બોકઃ--
બિબ્બોકો માન-ગર્વાભ્યાં સ્યાદ્ અભીષ્ટેઽપ્ય્ અનાદરઃ

તત્ર ગર્વેણ, યથા-
પ્રિયોક્તિ-લક્ષેણ વિપક્ષ-સન્નિધૌ
સ્વીકારિતાં પશ્ય શિખણ્ડ-મૌલિના ।
શ્યામાતિવામા હૃદયઙ્ગમામ્ અપિ
સ્રજં દરાઘ્રાય નિરાસ હેલયા

યથા વા-
સ્ફુરત્ય્ અગ્રે તિષ્ઠન્ સખિ તવ મુખ-ક્સિપ્ત-નયનઃ
પ્રતીક્ષાં કૃત્વાયં ભવદ્-અવસરસ્યાઘ-દમનઃ ।
દૃશોચ્ચૈર્ ગામ્ભીર્ય-ગ્રથિત-ગુરુ-હેલા-ગહનયા
હસન્તીવ ક્ષીવે ત્વમ્ ઇહ વનમાલાં રચયસિ

માનેન, યથા-
હરિણા સખિ ચાટુ-મણ્ડલીં
ક્રિયમાણામ્ અવમન્ય મન્યુતઃ ।
ન વૃથાદ્ય સુશિક્ષિતામ્ અપિ
સ્વયમ્ અધ્યાપય ગૌરિ શારિકામ્

અથ લલિતમ્-
વિન્યાસ-ભઙ્ગિ-રઙ્ગાનાં ભ્રૂ-વિલાસ-મનોહરાઃ ।
સુકુમારા ભવેદ્ યત્ર લલિતં તદ્-ઉદીરિતમ્

યથા-
સુભ્રૂ-ભઙ્ગમ્ અનનઙ્ગ-બાણ-જનનીર્ આલોકયન્તી લતાઃ
સોલ્લાસં પદ-પઙ્કજે દિશિ દિશિ પ્રેઙ્ખોલયન્ત્ય્ ઉજ્જ્વલા ।
ગન્ધાકૃષ્ટ-ધિયઃ કરેણ મૃદુના વ્યાધુન્વતી ષટ્-પદાન્
રાધા નન્દતિ કુઞ્જ-કન્દર-તટે વૃન્દાવન-શ્રીર્ ઇવ

અથ વિકૃતમ્-
હ્રી-માનેર્ષ્યાદિભિર્ યત્ર નોચ્યતે સ્વ-વિવક્ષિતમ્ ।
વ્યજ્યતે ચેષ્ટયૈવેદં વિકૃતં તદ્ વિદુર્ બુધાઃ

તત્ર હ્રિયા, યથા-
નિશમય્ય મુકુન્દ મન્મુખા-
દ્ભવદ્-અભ્યર્થિતમ્ અત્ર સુન્દરી ।
ન ગિરાભિનન્દ કિન્તુ સા
પુલકેનૈવ કપોલ-શોભિના

યથા વા-
ન પર-પુરુસે દૃષ્ટિ-ક્સેપો વરાક્ષિ તવોચિત-
સ્ત્વમ્ અસિ કુલજા સાધ્વી વક્ત્રં પ્રસીદ વિવર્તય ।
ઇતિ પથિ મયા નર્મણ્ય્ ઉક્તે હરેર્ નવ-વીક્ષણે
સદયમ્ ઉદયત્-કાર્પણ્યં મામ્ અવૈક્ષત રાધિકા

માનેન, યથા-
મયાસક્તવતિ પ્રસાદન-વિધૌ વિસ્મૃત્ય ચન્દ્ર-ગ્રહં
તદ્-વિજ્ઞપ્તિ-સમુત્સુકાપિ વિજહૌ મૌનં ન સા માનિની ।
કિન્તુ શ્યામલ-રત્ન-સમ્પુટ-દલેનાવૃત્ય કિઞ્ચિન્ મુખં
સત્યા સ્મારયતિ સ્મ વિસ્મૃતમ્ અસૌ મામ્ ઔપરાગીં શ્રિયમ્

ઈર્સ્યયા, યથા-
વિતર તસ્કરિ મે મુરલીં હૃતા-
મિતિ મદ્-ઉદ્ધર-જલ્પ-વિવૃત્તયા ।
ભ્રૂ-કુટિ-ભઙ્ગુરમ્ અર્ક-સુતા-તટે
સપદિ રાધિકયાહમ્ ઉદીક્ષિતઃ

અલઙ્કારા નિગદિતા વિંશતિર્ ગાત્ર-ચિત્ત-જાઃ ।
અમી યથોચિતં જ્ઞેયા માધવેઽપિ મનીષિભિઃ

કૈશ્ચિદ્ અન્યેઽપ્ય્ અલઙ્કારાઃ પ્રોક્તા નાત્ર મયોદિતાઃ ।
મુનેર્ અસમ્મતત્વેન કિન્તુ દ્વિતયમ્ ઉચ્યતે ।
મૌગ્ધ્યં ચ ચકિતં ચેતિ કિઞ્ચિન્ માધુર્ય-પોષણાત્

તત્ર મૌગ્ધ્યમ્-
જ્ઞાતસ્યાપ્ય્ અજ્ઞવત્ પૃચ્છા પ્રિયાગ્રે મૌગ્ધ્યમ્ ઈરિતમ્

યથા મુક્તા-ચરિતે-
કાસ્ તા લતાઃ ક્વ વા સન્તિ કેન વા કિલ રોપિતાઃ ।
નાથ મત્-કઙ્કણ-ન્યસ્તં યાસાં મુક્તાફલં ફલમ્

ચકિતમ્-
પ્રિયાગ્રે ચકિતં ભીતેર્ અસ્થાનેઽપિ ભયં મહત્

યથા-
રક્ષ રક્ષ મુહુર્ એષ ભીષણો
ધાવતિ શ્રવણ-ચમ્પકં મમ ।
ઇત્ય્ ઉદીર્ય મધુપાદ્ વિશઙ્કિતા
સસ્વજે હરિણ-લોચના હરિમ્

ઇત્ય્ અલઙ્કાર-વિવૃતિઃ
અથ ઉદ્ભાસ્વરાઃ
ઉદ્ભાસન્તે સ્વધાનીતિ પ્રોક્તા ઉદ્ભાસ્વરા બુધૈઃ

નીવ્ય્-ઉત્તરીય-ધમ્મિલ્લ-સ્રંસનં ગાત્ર-મોટનમ્ ।
જૃમ્ભા ઘ્રાણસ્ય ફુલ્લત્વં નિશ્વાસાદ્યાશ્ ચ તે મતાઃ

તત્ર નીવિ-સ્રંસનં, યથા વિદગ્ધ-માધવે(7.41)--
નૈરઞ્જન્યમ્ ઉપેયતુઃ પરિગલન્-મોદાશ્રુણી લોચને
સ્વેદોદ્ધૂત-વિલેપનં કિલ કુચ-દ્વન્દ્વં જહૌ રાગિતામ્ ।
યોગૌત્સુક્યમ્ અગાદ્ ઉરઃ સ્ફુરદ્ ઇતિ પ્રેક્ષ્યોદયં સઙ્ગિનાં
રાધે નીવિર્ ઇયં તવ શ્લથ-ગુણા શઙ્કે મુમુક્ષાં દધે

ઉત્તરીય-સ્રંસનં, યથા-
તવ હૃદિ મમ રાગાત્ કોઽપિ રાગો ગરિષ્ઠઃ
સ્ફુરતિ તદ્ અપસૃત્ય વ્યક્તમ્ એતં કરોમિ ।
ઇતિ ખલુ હૃદયાત્ તે રાધિકે રોધકારિ
ચ્યુતમ્ ઇવ પુરતો મે મઞ્જુ માઞ્જિષ્ઠ-વાસઃ

ધમ્મિલ્લ-સ્રંસનં, યથા-
સ્ફુરતિ મુર-દ્વિષિ પુરતો
દુરાત્મનામ્ અપિ વિમુક્તિદે ગૌરિ ।
નાદ્ભુતમ્ ઇદં યદીયુઃ
સંયમિનસ્ તે કચા મુક્તિમ્

ગાત્ર-મોટનં, યથા-
વ્રજાઙ્ગને વલ્લવ-પુઙ્ગવસ્ય
પુરઃ કુરઙ્ગી-નયના સલીલમ્ ।
અપ્ય્ અઙ્ગ-ભઙ્ગં કિલ કુર્વતીય-
મનઙ્ગ-ભઙ્ગં તરસા વ્યતાનીત્

જૃમ્ભા, યથા-
પુષ્પૈર્ અવેત્ય વિશિખૈર્ ભવતીમ્ અસાધ્યાં
સાધ્વીમ્ અધીત્ય મદનઃ કિલ જૃમ્ભણાસ્ત્રામ્ ।
ચન્દ્રાવલિ પ્રસભમ્ એવ વશીચકાર
યદ્ ગોષ્ઠ-સીમનિ મુહુઃ સખિ જૃમ્ભસેઽદ્ય

ઘ્રાણ-ફુલ્લત્વં, યથા-
રચિત-શિખર-શોભારમ્ભમ્ અમ્ભોરુહાક્ષી
શ્વસિત-પવન-દોલાન્દોલિના મૌક્તિકેન ।
પુટ-યુગમ્ અતિફુલ્લં બિભ્રતી નાસિકાયાં
મમ મનસિ વિલગ્ના દર્શનાદ્ એવ રાધા

યદ્યપ્ય્ એતે વિશેષાઃ સ્યુર્ મોટ્ટાયિત-વિલાસયોઃ ।
શોભા-વિશેષ-પોષિત્વાત્ તથાપિ પૃથગ્ ઈરિતાઃ

અથ વાચિકાઃ-
આલાપશ્ ચ વિલાપશ્ ચ સંલાપશ્ ચ પ્રલાપકઃ ।
અનુલાપોઽપલાપશ્ ચ સન્દેશશ્ ચાતિદેશકઃ

અપદેશોપદેશૌ ચ નિર્દેશો વ્યપદેશકઃ ।
કીર્તિતા વચનારમ્ભા દ્વાદશામી મનીષિભિઃ

તત્ર આલાપઃ-
ચાટુ-પ્રિયોક્તિર્ આલાપઃ

યથા શ્રી-દશમે(10.29.40)-
કા સ્ત્ર્ય્ અઙ્ગ તે કલ-પદાયત-મૂર્ચ્છિતેન
સમ્મોહિતા æર્યપદવીં ન ચલેત્ ત્રિલોક્યામ્ ।
ત્રૈલોક્ય-સૌભગમ્ ઇદં ચ નિરીક્ષ્ય રૂપં
યદ્ ગો-દ્વિજ-દ્રુમ-મૃગાન્ પુલકાન્ય્ અબિભ્રત્

યથા વા વિદગ્ધ-માધવે (5.31)-
કઠોરા ભવ મૃદ્વી વા પ્રાણાસ્ ત્વમ્ અસિ રાધિકે ।
અસ્તિ નાન્યા ચકોરસ્ય ચન્દ્રલેખાં વિના ગતિઃ

અથ વિલાપઃ-
વિલાપો દુઃખજં વચઃ

યથા શ્રી-દશમે (10.47.47)-
પરં સૌખ્યં હિ નૈરાશ્યં સ્વૈરિણ્ય્ અપ્ય્ આહ પિઙ્ગલા ।
તજ્ જાનતીનાં નઃ કૃષ્ણે તથાપ્ય્ આશા દુરત્યયા

સંલાપઃ ।
ઉક્તિ-પ્રત્યુક્તિમદ્-વાક્યં સંલાપ ઇતિ કીર્ત્યતે

યથા પદ્યાવલ્યાં (269)--
ઉત્તિષ્ઠારાત્ તરૌ મે તરુણિ મમ તરોઃ શક્તિર્ આરોહણે કા
સાક્ષાદ્ આખ્યામિ મુગ્ધે તરણિમ્ ઇહ રવેર્ આખ્યયા કા રતિર્ મે ।
વાર્તેયં નૌ-પ્રસઙ્ગે કથમ્ અપિ ભવિતા નાવયોઃ સઙ્ગમાર્થા
વાર્તાપીતિ સ્મિતાસ્યં જિત-ગિરિમ્ અજિતં રાધયારાધયામિ

પ્રલાપઃ ।
વ્યર્થાલાપઃ પ્રલાપઃ સ્યાત્

યથા-
કરોતિ નાદં મુરલી રલી રલી
વ્રજાઙ્ગના-હૃન્-મથનં થનં થનમ્ ।
તતો વિદૂના ભજતે જતે જતે
હરે ભવન્તં લલિતા લિતા લિતા

અનુલાપઃ-
અનુલાપો મુહુર્ વચઃ

યથા-
કૃષ્ણઃ કૃષ્ણો નહિ નહિ તાપિઞ્છોઽયં
વેણુર્ વેણુર્ નહિ નહિ ભૃઙ્ગોદ્ઘોષઃ ।
ગુઞ્જા ગુઞ્જા નહિ નહિ બન્ધૂકાલી
નેત્રે નેત્રે નહિ નહિ પદ્મ-દ્વન્દ્વમ્

અપલાપઃ ।
અપલાપસ્ તુ પૂર્વોક્તસ્યાન્યથા યોજનં ભવેત્

યથા-
ફુલ્લોજ્જ્વલ-વન-માલં કામયતે કા ન માધવં પ્રમદા ।
હરયે સ્પૃહયસિ રાધે નહિ નહિ વૈરિણિ વસન્તાય

સન્દેશઃ-
સન્દેશસ્ તુ પ્રોષિતસ્ય સ્વ-વાર્તા-પ્રેષણં ભવેત્

યથા-
વ્યાહર મથુરાનાથે મમ સન્દેશ-પ્રહેલિકાં પાન્થ ।
વિકલા કૃતા કુહૂભિર્ લભતે ચન્દ્રાવલી ક્વ લયમ્

અતિદેશઃ-
સોઽતિદેશસ્ તદ્ ઉક્તાનિ મદ્-ઉક્તાનીતિ યદ્ વચઃ

યથા-
વૃથા વૃથાસ્ ત્વં વિચિકિત્સિતાનિ
મા ગોકુલાધીશ્વર-નન્દનાત્ર ।
ગાન્ધર્વિકાયા ગિરમ્ અન્તરસ્થાં
વીણેવ ગીતિં લલિતા વ્યનક્તિ

અથ અપદેશઃ-
અન્યાર્થ-કથનં યત્ તુ સોઽપદેશ ઇતીરિતઃ

યથા-
યત્ તે વિક્ષતમ્ ઉજ્જ્વલં પૃથુ-ફલ-દ્વન્દ્વં નવા દાડિમી
ભૃઙ્ગેણ વ્રણિતં મધૂનિ પિબતા તામ્રં ચ પુષ્પ-દ્વયમ્ ।
ઇત્ય્ આકર્ણ્ય સખી-ગિરં ગુરુ-જનાલોકે કિલ શ્યામલા
ચૈલેન સ્તનયોર્ યુગં વ્યવદધે દન્ત-ચ્છદૌ પાણિના

ઉપદેશઃ-
યત્ તુ શિક્ષાર્થ-વચનમ્ ઉપદેશઃ સ ઉચ્યતે

યથા છન્દો-મઞ્જર્યામ્-
મુગ્ધે યૌવન-લક્ષ્મીર્ વિદ્યુદ્-વિભ્રમ-લોલા
ત્રૈલોક્યાદ્ભુત-રૂપો ગોવિન્દોઽતિદુરાપઃ ।
તદ્-વૃન્દાવન-કુઞ્જે ગુઞ્જદ્-ભૃઙ્ગ-સનાથે
શ્રી-નાથેન સમેતા સ્વચ્છન્દં કુરુ કેલિમ્

નિર્દેશઃ-
નિર્દેશસ્ તુ ભવેત્ સોઽયમ્ અહમ્ ઇત્ય્ આદિ-ભાષણમ્

યથા-
સેયં મે ભગિની રાધા લલિતેયં ચ મે સખી ।
વિશાખેયમ્ અહં કૃષ્ણ તિસ્રઃ પુષ્પાર્થમ્ આગતાઃ

વ્યપદેશઃ-
વ્યાજેનાત્માભિલાષોક્તિર્ વ્યપદેશ ઇતીર્યતે

યથા-
વિલસન્-નવક-સ્તવકા કામ્ય-વને પશ્ય માલતી મિલતિ ।
કથમ્ ઇવ ચુમ્બસિ તુમ્બીમ્ અથવા ભ્રમરોઽસિ કિં બ્રૂમઃ

અનુભાવા ભવન્ત્ય્ એતે રસે સર્વત્ર વાચિકાઃ ।
માધુર્યાધિક્ય-પોષિત્વાદ્ ઇહૈવ પરિકીર્તિતાઃ