Tattvopaplavasiṃha · Verses p94352-p105252

d.8 tad evaṃ vṛttivikalpādidūṣaṇaṃ sāmānyādau na sambhavati yathaikaṃ rūpam anekakāryotpādakatvena sādhāraṇaṃ, tathaikaṃ sāmānyam anekādhārasādhāraṇam / athaikaṃ rūpaṃ nānekaṃ kāryaṃ janayaty, api tv ekam eva, tatrāpi kiṃ rūpam eva kevalam utpādayaty uta jñānam eva? tad yadi rūpam eva kevalam utpādayati, tadā rūpasyāgrahaṇaṃ prāpnoti vijñānājananāt / atha jñānam eva kevalam utpādayati, tathāpi mānasaṃ pratyakṣaṃ na prāpnoti / svaviṣayānantaraviṣayasahakāriṇendriyajñānena yaj janyate, tan mānasaṃ pratyakṣam / na ca svaviṣayānantarabhāvī viṣayo'sti rūpāntarājananāt6ṭasmād ekam eva rūpaṃ vijñānanīlādikāryasādhāraṇaṃ pratipattavyam / cakṣūrūpālokādīni kāraṇāni vijñānam utpādayanti, tāni kim ekasvabhāvayuktāny āho niyatasvabhāvayuktāni?
tad yady ekasvabhāvatayotpādayanti, tadā kārakaikatvaṃ prāpnoty abhinnasvabhāvayogitvāt /

atha niyatasvabhāvayuktāni jñānarūpaṃ kāryaṃ janayanti, tadā vijñānasyābhedarūpatā nivartate niyatasvabhāvakārakajanyatvād rūpaśabdādivat / atha vividhād api kāraṇād akhaṇḍitarūpaṃ kāryaṃ bhavati / evaṃ ca kāryabhedād bhinnakāraṇānumānaṃ nivartate / ekasvabhāvād api vijñānād anekaṃ nayanālokādikāryam utpadyate / anekasmād apy ekaṃ bhavati / evaṃ ca sati niyatakāryadarśane niyatakāraṇānumānaṃ nivartate / athaikasmād eva kāraṇād ekaṃ kāryaṃ bhavati na bahūnāṃ saṅkalitānām ekaphalotpādakatvam / tataś ca niyatakāryadarśane niyatakāraṇānumānaṃ kena nivāryate? tad etad asamīcīnam / yady ekaṃ kāraṇam ekaṃ kāryaṃ janayati tadābhyupagamavirodhaś caturbhyaś cittacaittā bhavanti bodhād bodharūpatā viṣayād viṣayākāratetyādi / ekam eva janayati, kiṃ samānajātīyatvenāho
tadākāratvena kiṃ vā pūrvāparakālabhāvitvena? tad yadi
samānajātīyatvena janakatvaṃ, tadā samānajātīyaṃ paścād utpannam api janayet / atha tadākārānukāritvena janakaṃ, tatrāpy etad eva dūṣaṇam / atha pūrvāparakālabhāvitvena janakaṃ, na tarhīdaṃ vaktavyam ekam eva janakaṃ cakṣūrūpālokamanaskārāṇāṃ pūrvakālabhāvitvāviśeṣāt / evaṃ cānekopādānotpādyatvenākārakadambakasvarūpaṃ vijñānaṃ prasaktam / rūpādyākāraparihāre vā vijñānākārasyāpy anupapattiḥ / tadanupapattau nairātmyaprasaṅgaḥ / kiṃ ca jñānaṃ kāryaikasvabhāvaṃ kāraṇaikasvabhāvam ubhayasvabhāvaṃ vā / tad yadi kāraṇaikasvabhāvaṃ, tadā kāryarūpatā na sambhavati / tadabhāve na vastutvaṃ saṃskṛtānāṃ vastutvābhyupagamāt / nāpi kāraṇarūpatopapadyate 'nādhīyamānātiśayatvena janakatvāyogāt / athakāryaikasvabhāvaṃ, tathāpi na sadātmakam
arthakriyākaraṇe vastutvavirahāt / athobhayātmakam / ekam anekātmakaṃ bhavati / kena
tvaṃ vipralambhitaḥ? na hy ekasyānekanāmakaraṇe nānātopapadyate / na cānekanāmakaraṇam upapadyate nimittasyāvicitratvāt / evaṃ vijñānasyāsambhave sati santānānupapattir abhrāntabhrāntadvaitasyānupapattiś ca /

e.1 ito 'pi santānasyāsiddhir vijñānasyaikatvāt / tadekatvaṃ cākārāntarasyānupapatteḥ / upapattau vā jñānākāravirahaprasaṅgaḥ / tatprasaktau ca santānānupapattiḥ /

e.2 ito 'pi vijñānasantānānupapattir vijñānam asaddharmāt sadātmatayā nivartate, svarūpāntarāt tu kathaṃ vyāvartate? kiṃ sadātmatayāhākārāntareṇa? tad yadi sadātmatayā vyāvartate, tadā rūpāder asadākāratā prāpnoti vājiviṣāṇayor iva / athākārāntareṇa nivartate, tadā jñānasyāsatsvabhāvatā prāpnoti turagaviṣāṇavad ity atha vijñānākāratayā nivartate rūpādibhyo vijñānaṃ, sā vijñānākāratā satsvabhāvāsatsvabhāvā vā tad yadi satsvabhāvā, tadā jñānākāratayā nivartateti kim uktaṃ bhavati? sadātmatayā nivartate vijñānasadākārayor avyatirekāt / tataś ca rūpāder asadākāratā prāpnoti turagaviṣāṇavad iti pūrvoditam eva dūṣaṇam āpadyate / athāsatsvabhāvā, tadā kharaviṣāṇavad vijñānarūpatāṃ parityajati / tyāge vijñānasantānānupapattiḥ / tadanupapattau caityavandanādikriyānarthakyam /

e.3 ito 'pi vijñānasantānānupapattis tadutpādakavijñānasya pūrvāparasahotpannavijñānaṃ prati svarūpāviśeṣāt / yad eva pūrvasahotpannavijñānāpekṣayā svarūpaṃ tad evāparavijñānāpekṣayāpi svarūpaṃ vijñānasya niravayavatvena / tataś ca yathā pūrvasahotpannavijñānasya hetur na bhavaty, evam aparavijñānasyāpi hetur na bhavati tatsvarūpavyatiriktavyāpārātiśayasyānupalabdheḥ / atha pūrvakālabhāvaivātiśayas tena tasya hetutvam upapādyate / yady evaṃ yathā devadattajñānapūrvakālabhāvi devadattajñānaṃ devadattajñānakāraṇaṃ, tathā sarvapuruṣajñānānāṃ devadattajñānapūrvakālotpannānāṃ devadattajñānaṃ prati hetutvaṃ prasaktam / tatprasaktāvanekadvīpadeśāntaritapuruṣānubhūtārthānusmaraṇaṃ syāt / tathā svajanabhujaṅgamādāv ananubhūte 'py arthe 'nusmaraṇaṃ syāt / tathā
tathāgatāvadātajñānajanyatve devadattādijñānānām avadātatā syāt /
tataś ca sarve sarvajñāḥ syuḥ / atha naivāvadātatā devadattādijñānānāṃ tathāgatāvadātajñānopādānajanyatve 'pi devadattādijñānenāpi janitatvāt, tajjanyatvenaivatathāgatajñānasyāpy avadātarūpatā na prāpnoti / tataś cāsāv apy avītarāgaḥ syād asarvajñaś ca /

e.4 itaś ca santānānupapattir vijñānayoḥ sahotpāde hetuphalabhāvānupapatteḥ / yadaiva kāraṇajñānaṃ vinaśyati, tadaiva kāryajñānaṃ jāyateti vaḥ siddhāntaḥ / kāraṇajñānasya ca vināśas tadutpādaiva / tataś ca kāraṇajñānavināśakāle kāryajñānaṃ bhavati kim uktaṃ bhavati? kāraṇajñānotpādakālaiva bhavati / tataś ca sahotpannayor hetuphalabhāvānupapattir ekakālodgatayor goviṣāṇayor iva / kāraṇajñānasya cānutpannasyotpattivad anutpannasya vināśaprasaṅgaḥ / tataś ca kṣaṇam api nopalabhyeta / upalabdhau vā satatopalambhaprasaṅgas tadātmabhūtavināśasyopalambhavighātākartṛtvāt / vighātakartṛtve vaikakṣaṇopalambhasyāpy anupapattiprasaṅgaḥ / athaikakṣaṇopalabhyasvabhāvakaṃ sañjātaṃ tena na satatopalabdhir anupalabdhir vā / yady evaṃ dvādaśāṣṭakṣaṇopalabhyasvabhāvakaṃ
sañjātaṃ kiṃ na kalpyate? kiṃ cotpādavināśayor abhede sati kāryakāraṇayoḥ samaṃ vināśaḥ
syāt /

e.5 yad apy anyad uktaṃ mātur udaraniṣkramaṇānantaraṃ yad ādyaṃ jñānaṃ taj jñānāntarapūrvakaṃ jñānatvād dvitīyajñānavat / nāsiddhatvād dṛṣṭāntasya / dvitīyādijñānasyāpi yathā jñānapūrvakatvaṃ nāvagāhayituṃ pāryate, tathā prāg evāveditam / kiṃ ca yadi jñānatvāj jñānapūrvakatvānumānaṃ, na kilāvabodhātmakakāraṇam antareṇa bodhātmakaṃ kāryam upapadyate / etac cāvadyam / abodhātmakād api nīlālokalocanādikāraṇād upajāyate / tathā garbhādau yad ādyaṃ vijñānaṃ, tad bhūtasaṅghātād eva bhaviṣYati, na jñānāntaraṃ parikalpanīyam / yasyānantaraṃ yad bhavati, tat tasya kāraṇaṃ, nāparidṛṣṭasāmarthyam / vijñānābhāve vijñānajanyākāratā nivṛttā, na tu jñānākāratā / yathendriyavyāpāram antareṇopajāyamāne manovijñānendriyajanyākāratā
nivartate, na tu jñānākāratā / yadi ca sadṛśāt sadṛśasyotpattir niyamyate, tadā dhūmena
dahanānumānaṃ na prāpnoti, dahanasya dhūmasārūpyam antareṇopādānakāraṇatvāyogāt / atha rūparūpatā sārūpyam ubhayor iti cet, tad ihāpi svalakṣaṇarūpatā sārūpyaṃ bhūtavijñānayor, alaṃ paralokavijñānakalpanayā / atha vijñānarūpatā bhūtānāṃ na vidyate tena teṣām upādānakāraṇatvaṃ nāsti vijñānaṃ pratīti ced, ihāpi dhūmarūpatā nāsti dahanasya, nopādānakāraṇatvam / tadabhāve na dahanānumānam / tathānubhavajñānād anubhavajñānasyaiva niṣpattir abhyupeyopādānakāraṇānukāritvena kāryasya niṣpattyabhyupagamāt / na caikadeśānukāritvam asti tadbījasyāvicitratvāt / anubhavākārānanukār.itve ca jñānākāratāvirahaḥ syāt / anukaroti ca vijñānarūpatāṃ tena kathaṃ nānubhavātmakam? tadupapattau ca prāptānubhavaparamparety alaḥ smaraṇānupapattiḥ / tadanupapattau
cānumānajñānasyāpy anupapattiḥ / tataś ca sarvavyavahāravilopaprasaṅgaḥ /

(4.) evaṃ ca na santānasiddhir, nāpi savikalpakanirvikalpakajñānadvairāśyam asti, nāpi vyabhicārāvyabhicāradvaividhyam upapadyate saugate mate /

5. tathā satsamprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhijanma tat pratyakṣaṃ tad api pratyuktam / katham? etat sūtraṃ kadācil lakṣaṇaparaṃ kadācic ca kārakasaṅkhyāpratipādanaparaṃ kadācic cānuvādaparam /

5.1(1) tad yadi lakṣaṇaparaṃ, tadāvabodhasyāvyabhicāritvaṃ nāvagantuṃ pāryate nāduṣṭakāraṇajanyatvena nāpi pravṛttisāmarthyena nāpi bādhārahitatvena nānyathā vā / sarvaṃ pūrvoditam anusmṛtya vaktavyam /

5.12 nāpīndriyārthasamprayogajatvaṃ vijñānasyāvabodhasya cārvāgbhāgavidāvagamyate tadatīndriyatvena tadāyat tatānaḍhigateḥ / nāpīndriyajanyatvam avagantuṃ pāryatendriyāṇām atīndriyatvād eva / athāvabodhānyathānupapattyā sannikarṣaparikalpanā kriyate / avabodhasyānyathānupapattir na bhavati / kānumā?

5.2 atha kārakasaṅkhyārthaṃ, kiṃ tena parisaṅkhyānena prayojanam? ālokādīnām api kārakatvāt tāny api parisaṅkhyeyāni bhavanti /

5.3 athānuvādaparatā, prasiddhasyānuvādo nāprasiddhasya / na cādhyakṣaṃ kvacid viditam / nanu lake viditam / na viditam iti brūmo 'vyabhicāritayānavagateḥ / nāpi satsamprayogajatvaṃ viditam / tataś ca pratyakṣānadhigatiḥ / tadanavagatau cānuvādānupapattiḥ /

5.3eto 'py anuvādānupapattiḥ prayojanābhāvāt / na hi prayojanaṃ vinānuvādaḥ pravartata, 'nūdya kvacit kiñcid vidhīyate pratiṣidhyate vā / nanv atrāpi dharmaṃ prati nimittatvaṃ pratiṣidhyate / tad uktaṃ dharmaṃ praty animittaṃ pratyakṣaṃ vidyamānopalambhanatvāt samprayogajatvāc ca /

tatra kim anyapadārthāvabhāsotpannaṃ pratyakṣaṃ dharmaṃ prati nimittatvena pratiṣidhyate kiṃ vā dharmāvabhāsotpannam anutpannaṃ vā? tad yady anyapadārthāvabhāsotpannapratyakṣavyāvṛttiḥ kriyate, tadāvipratipattyā sambodhayitavyā jaḍamatayaḥ /

atha dharmāvabodhakotpannapratyakṣavyāvṛttiḥ kriyate, tadā virodhena pratyavastheyo bhavati / dharmāvabodhakotpannaṃ pratyakṣaṃ na ca dharmanimittam iti vyāhatam apadiśyate / anyathā cadanāvacanajanitavijñānasyāpi dharmāvabodhakatvenatpannasyātannimittatvaṃ syāt / athānutpannasya dharmāvabodhakatvaṃ nāsti, kenātra pratipadyate yan notpannaṃ tad dharmāvabodhakam ? nāpi kamaladalāvabodhakaṃ svayam asattvāt /

yad apy uktaṃ satsamprayogajatvād iti, tad apy ayuktam / satsamprayogajatvaṃ yathā na bhavati tathā prāg evoktam /

5.3b yad apy anyad uktaṃ vidyamānopalambhanatvāt kila pratyakṣaṃ vijñānaṃ vidyamānam avabodhayati / yady evaṃ na kevalaṃ pratyakṣam, api tu sarvapramāṇotpāditaṃ vijñānaṃ vidyamānāvabodhakam /
atha cadanājanitaṃ vijñānam avidyamānakartavyārthāvabodhakam /

yady avidyamānaṃ, katham avabodhyate? athāvabodhyate, katham avidyamānatā? avabodhyamānatvenaiva vidyamānatā pratyakṣapramāṇāvabodhitārthavad iti nāpy avabodhanam avabodhyam antareṇopajāyate pratyakṣāvabodhanavat / api ca codanāvacanajanitavijñānasya mithyātvam upapadyate 'vidyamānaviṣayatvāt keśoṇḍukajñānavat / keśoṇḍukavijñānasyāpi pratīyamānopakārakārthābhāve mithyātvam / tad ihāpi pratīyamānopakārakārtho nāsty eva, kathaṃ na mithyātvam? tadanvaye vā kartavyārthaviṣayatvaṃ pratihīyeta codanāvacasaḥ /

kiṃ ca codanājanitaṃ vijñānaṃ kartavyatārthaviṣayaṃ vā tadabhāvaviṣayaṃ nirviṣayaṃ vā / tad yadi kartavyatārthaviṣayaṃ, tadā tasya vartamānataiva pratītyutkalitatvād vidyamānatoyādivat / toyāder apratīyamānatvaṃ svasattādhūmād agnau sati janakatvādinā nimittena / etac ced vidyate, katham avidyamānatā?