Tattvopaplavasiṃha · Verses p82268-p94290

4.25āpi ca yathā rūpeṇopādānabhūtena janyate rūpaṃ, tathā jñānam apy upādānabhūtenaiva janyate / yaiva tasya rūpotpādanātmā, saiva tasya jñānotpādane 'pi / na hi tasya jñānotpādanātmānyatvam /

atha nimittabhūtena jñānam utpādyatopādānabhūtena rūpam iti cet, tat katham ekasyānekākārayogitopapadyate? na ca sañjñānyatve meyādyanyatvam upapadyate / rūpavad vijñānasyāpi rūparūpatā prāpnoti / tatprāptau ca na paraloky ātmā / tadabhāvān na paralokaḥ / idam eva cetasi samāropyāha bhagavān bṛhaspatiḥ paralokino 'bhāvāt paralokābhāvaḥ /

atha rūpopādānajanyatve 'pi jñānarūpataiva, rūpasyāpi jñānarūpatā prāptā rūpopādānajanyatvāj jñānavat / atha jñānaṃ jñānenopādānabhūtena janyate, rūpam api tenaiva janyate / na hi tasya rūpotpādanātmānyatvam / evaṃ ca

tadatadrūpiṇo bhāvās tadatadrūpahetujāḥ/ tad rūpādi kim ajñānaṃ vijñānābhinnahetujam//

atha rūpopādānajanyatve 'pi vijñānasya na rūpātmatā, tathā jñānopādānajanyatve 'pi vijñānasya na jñānarūpatāṭataś ca nairātmyaprasaṅgaḥ / atha jñānopādānajanyatve jñānākāraparikalpanā, tathā rūpopādānajanyatve rūpākārātālokopādānajanyatve cālokākāratā prāpnoti / tataś cākārakadambātmakaṃ jñānaṃ prasaktam / aniṣṭaṃ caitad advayarūpatvenābhyupagamāt /

4.25b yat tad rūpotpādyaṃ vijñānaṃ, tat kim ekadeśena rūpotpādyatvena sthitaṃ sarvātmanā votpādyatvena paryavasitam? tad yady ekadeśena sthitaṃ, tad ayuktam, akhaṇḍasyaikadeśavirahāt / atha sarvātmanā rūpotpādyatvena paryavasitaṃ, tadā vijnānotpādyaṃ na prāpnoti, yathaikakārakasamūhotpādyatvena paryavasitasya kāryasya saṅghātāntarotpādyatvaṃ na dṛṣtam / tataś ca vijñānasaṅghātānupapattiḥ /

4.25c tathā rūpam api jñānam ekadeśena kuryāt sarvātmanā karaṇaparyavasitaṃ vā / tad yady ekadeśena karoti, tad ayuktam, akhaṇḍasyaikadeśāyogāt /

atha sarvātmanā karoti, tadā rūpaṃ sarvātmanā vijñānakaraṇe paryavasitaṃ na rūpāntarakaraṇe pravartate / yathaikakārakasāmagry ekakāryotpādanaparyavasitā kāryāntarasavitrī na bhavati, tathā rūpam api rūpāntarotpādakaṃ na bhavati / tataś ca rūpāntarasyākasmikatvam / tadākasmikatve kāryānumānaṃ vilupyate saugatānām / athānekakāryotpādakatvena paryavasitaṃ rūpasvarūpaṃ, tadā ghaṭasaṅkhyāsāmānyāder apy anekādhikaraṇāśritātmakaṃ rūpaṃ, vṛttivikalpadoṣānupapattiḥ /

d.1 ito 'pi vṛttivikalpadoṣānupapattir vṛttivikalpadoṣeṇa vṛtter eva nirākaraṇaṃ kṛtaṃ, na ghaṭasaṅkhyāsāmānyādes, tato 'nyatvāt / na hy anyasyābhāve 'nyasyābhāvo 'sty asambandhāt / na hy anudakaḥ kamaṇḍalur ity ukte kamaṇḍalor abhāvaḥ pratīyate, kapālānāṃ tadudakasya vā, api tu kamaṇḍalunā sākam udakasya viśleṣamātraṃ pratīyate / nanu naiyāyikair vṛttimad ghaṭasāmānyam abhyupeyate / tadabhāve kathaṃ tasya saṃsthitiḥ? yady evaṃ rūparasavijñānānām api vṛttir abhyupeyate naiyāyikais, tadabhāve 'pi sadbhāvo 'bhyupagamyate teṣāṃ bhavadbhiḥ / atha tāni pratibhānti vṛttyabhāve 'pi, tena teṣām abhyupagamaḥ kriyate / yady evaṃ ghaṭasaṅkhyāsāmānyāder api svarūpaṃ pratibhāty abhinnānugatātmatayā / na cānubhūyamānasya nihnavo yuktaḥ sarvāpalāpaprasaṅgāt
/ anupalabdhau vā saiva samarthā, ataṃ vṛttivikalpadoṣeṇa / yady upalabhyate, tadā vṛttivikalpadoṣo na vaktavyaḥ / atha
nopalabhyate, tathāpi na vaktavyaḥ /

d.2 yad apy uktaṃ deśabhedenāgrahaṇād ghaṭasāmānyānupapattis tad apy ayuktam / na deśabhedena vastūnāṃ bhedo, 'pi tv ākārabhedenābhinnānugatātmatayā tayoḥ svarūpam anubhūyate / na deśabhedāgrahaṇena svāvayavādhikaraṇena saha tayos tādātmyaṃ sidhyaty asattvaṃ vā / yady ākārabhedena grahaṇaṃ, tadā deśabhedenāgrahaṇasyāprayojakatvam, ākārabhedagrahaṇena svarūpānyatvasya prabodhitatvāt / athākārānyatvena nāvabodho 'sti, saivāstv asadvyavahārasamarthatvāt / kiṃ deśabhedāgrahaṇena? svahetor eva niyatadeśakālaniyamitasyotpatter na deśāntarādau grahaṇam / anyathā rūpāder asattvaṃ syād itaretaradeśalagnasyāgrahaṇāt /

d.3 yad apy uktaṃ nāsti ghaṭasāmānyaṃ tadagrahe 'grahāt / kim anena kriyate? kim avayavādhikaraṇāvyatirekapratipādanam āho 'sattvapratipādanam? tad yady avyatirekapratipādanaṃ kriyate, kasyātra pakṣīkaraṇam? kiṃ ghaṭasāmānyasyāho tadavayavādhikaraṇasya? tad yadi ghaṭasāmānyasya pakṣīkaraṇaṃ, tat kim avagatasyānavagatasya vā? tad yady anavagatasya, tad ayuktam / na hy anavagate dharmiṇi hetor utthānam asti / na cāśrayavaikalye gamakatvam / athāvagatasya, tadā tenaiva bhinnākārāvagamenāvyatirekapratyāyakasādhanaṃ bādhyate / atha tadavayavādhikaraṇasya pakṣīkaraṇaṃ, tatrāpi kiṃ svasmāt svarūpād avyatirekaḥ sādhyatāho parasmād iti?

yadi svasmāt svarūpād avyatirekaḥ sādhyate, siddhasādhyatayā sambodhayitavyāḥ / atha parasmād avyatirekaḥ sādhyate, sa parātmā pratipanno 'pratipanno vā? yadi pratipannaḥ, sa kiṃ bhinnākāratayāvagato 'bhinnākāratayā vā?

tad yadi bhinnākāratayopalabdhas, tadānenaiva bhinnākārāvagamenābhedapratyāyakaṃ sādhanaṃ bādhyate / athābhinnākāratayāvagato, na tarhi parātmā / idānīṃ svasmāt svarūpād avyatirekaḥ sādhyateti siddhasādhyatayā sambodhayitavyāḥ / athānavagato, na tarhy ekatvaṃ rathaturagaviṣāṇayor iva / athābhāvaḥ sādhyas, tatrāpi kasya pakṣīkaraṇam? kiṃ ghaṭasāmānyasyāho tad avayavādhikaraṇasya? tad yadi ghaṭasāmānyasya pakṣīkaraṇaṃ, tat kim avagatasyānavagatasya vā? yady avagatasya, tadā tenaiva sadbhāvāvagamenābhāvahetor bādhyamānatvād agamakatvam / atha nāvagataṃ, kathaṃ tasya pakṣīkaraṇaṃ svayam anavagatasya pakṣīkaraṇāyogāt? athāvayavādhikaraṇasya pakṣīkaraṇaṃ ghaṭasāmānyaṃ nāstīti pratijñā tadagrahe 'grahād ity asya hetos tadabhāvena saha sambandho nāsti /
tādātmyatadutpattisambandhābhāve sati kathaṃ gamakatvam? tadagrahe 'grahād ity asya ko 'rthaḥ? kim
avayavādhikaraṇagrahaṇam eva ghaṭasāmānyasya grahaṇam āho 'vayavādhikaraṇagrahaṇānantaraṃ ghaṭasāmānyasya grahaṇaṃ kiṃ vā ghaṭasāmānyasyāgrahaṇam eva vivakṣitam? tad yady avayavādhikaraṇagrahaṇam eva ghaṭasāmānyasya grahaṇaṃ vivakṣitaṃ, tadā nānenāvyatireko 'nyatarāsattvaṃ vā pratipādyate / yathā nīlataddhiyor ekopalambhe 'pi nānyatarābhāvo 'vyatireko vā, tathā nīlalohitayor ekopalambhe 'pi nānyatarābhāvo 'vyatireko vā / athāvayavādhikaraṇagrahaṇānantaraṃ ghaṭasāmānyagrahaṇaṃ vivakṣitaṃ, tadā nānenāvyatirekaḥ sādhyate 'nyatarāsattvaṃ vā / yathā rūpagrahaṇānantaraṃ rasasaṃvedanaṃ na tayor ekatāṃ gamayaty 'nyatarāsattvaṃ vā / athāgrahaṇam eva vivakṣitaṃ ghaṭasāmānyasya, tadā tadagrahe 'grahād ity etan na vaktavyam / agrahād ity etāvad astu / na
hy anyasyāgrahe tadanupalambhasiddhis tatsvabhāvavinivṛttinibandhanatvāt tadanupalambhasya / na cāyaṃ
vyatirekārtho labhyate tadagrahe 'grahād ity asya hetor ghaṭasāmānyasyāgrahaṇam eva, api tv avayavādhikaraṇagrahaṇānantaraṃ ghaṭasāmānyasya grahaṇaṃ labhyate / tataś ca viparītasādhanād viruddho bhavati /

d.4 yad apy abhyadhāyy ekapiṇḍagrahaṇakālopalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdher nāsti sāmānyam / kaivam āha nopalabdhaṃ sāmānyam? api tūpalabdham eva / katham jñāyate? dvitīyādipiṇḍadarśane sati pūrve piṇḍe smṛtidarśanād, anena sadṛśo 'sāv evam anusmarati / athavaikapiṇḍagrahaṇakāle tad upalabdhilakṣaṇaprāptaṃ na bhavati tena nopalabhyate / upalabdhilakṣaṇaprāptir ihānekasahakāripiṇḍopanipātaḥ / yadi copalabdhilakṣaṇaprāptaṃ, kathaṃ nopalabhyate? atha nopalabhyate, na tarhy.upalabdhilakṣaṇaprāptam / upalabdhilakṣaṇaprāptir iha pratyayāntarasākalyaṃ svabhāvaviśeṣaś ca / etac ced vidyate katham anupalabdhiḥ? evambhūtasyāpy anupalambhe parikalpyamāne sarvavastūnām anupalambhaprasaṅgaḥ / upalabdhau vānyat kāraṇam anveṣṭavyam / atha pratyayāntarasākalyamātraṃ
vivakṣitaṃ, na tatsvabhāvaviśeṣaḥ / yady evam adṛśyasyaivānupalabdhir, na dṛśyānupalabdhir asti / yadi
cānyakārakasākalyam upalabdhilakṣaṇaprāptir abhidhīyate, tadāpy upalabdhyā bhavitavyaṃ nānupalabdhyā / itarakārakasākalyaṃ hy upalambhajananasāmarthyam / tac ced vidyate, katham anupalabdhiḥ? tasmād anupalabdhilakṣaṇaprāptasyaivānupalabdhir, nopalabdhilakṣaṇaprāptasya /

d.5 yad apy uvāca kṣīrodakavad vivekenāgrahaṇān nāsti sāmānyaṃ tad apy ayuktam / viveko hy ākārānyatvaṃ vyaktīnām ananugamarūpatā, sāmānyaṃ tv anugatākāram anayoḥ sārūpyaṃ taiḥ saha sārūpyam as yeti viviktākārāvagamadarśanāt / tathā kṣīrodakayor api viviktam eva grahaṇam / tatra kṣīrodakayor ekabhājananikṣepe sati, kiṃ kevalaṃ kṣīraṃ pratibhāty āhodakam ubhayaṃ vā? tad yadi kṣīram eva pratibhāti, kathaṃ tad udakākārān na viviktaṃ bhavati? athodakaṃ kevalaṃ pratibhāti, tad api kathaṃ kṣīrān na viviktaṃ bhavati? athobhayaṃ pratibhāti, tadobhayor itaretarākāraviViktayor grahaṇaṃ tādātmyavyatirekāt /

d.6 yad apy anyad uktam ekatra dṛṣṭo bhedo hi kvacin nānyatra dṛśyate/ na tasmād bhinnam asty anyat sāmānyaṃ buddhyabhedataḥ// ity etad apy ayuktam / ekatra dṛṣṭasya bhedasyānyatra darśanam asty eva / yathā ghaṭavastrāder ekāvayavoparidṛṣṭasyāvayavāntaralagnasyopalambhas, tathā sāmānyam api bhinnam asty anugatākārasya buddhibhedenādhyavasīyamānatvāt /

d.7 yad apy anyad uktaṃ nityasya krametarābhyām arthakriyākaraṇasāmarthyaṃ nāstīty asat sāmānyaṃ, tad etad ayuktam / ubhayathāpy arthakriyāsampādanam upapadyate yugapat krameṇa ca / nanu kramakartṛtvam abhinnasya nopapadyate, kāryasyaikakālīnatā prāpnoti / etac cāsamīcīnam / yathā bhavatāṃ pakṣaikaṃ nīlasvalakṣaṇam anekākārakāryaṃ niyatadeśasambandhi janayati nayanālokamanaskārādirūpaṃ, na ca kāryāṇām ekākārataikadeśasambandhitā vā vidyataikasvabhāvasamudbhavatve 'pi, tathehāpy evambhūtaṃ / tat sāmānyaṃ yat krametarābhyāṃ kāryotpādātmakam / nanu yadi krameṇa kāryaṃ karoti, tadā tad eva janakaṃ tad eva cājanakam / satyaṃ, tad eva janakaṃ tad eva cājanakam / nanu janakājanakayor bhedaprasaṅgaḥ / na prasaṅgo 'sti / yathā tvadīye pakṣaikaṃ nīlasvalakṣaṇaṃ svakāryāpekṣayā
janakaṃ, svakāraṇātmāpekṣayā tv ajanakaṃ, na tasya svarūpabhedo 'sti / atha
svakāraṇam ātmānaṃ ca janayati, tad ayuktam / tad ātmānaṃ kurvad utpannaṃ vā kuryād anutpannaṃ vā /

tad yady utpannaṃ karoti, tad ayuktaṃ, kṛtasya karaṇāyogāt / athānutpannaṃ karoty asataḥ kaḥ kārakārthaḥ? tathā svakāraṇam api na janayatītaretarāśrayatvadoṣaprasaṅgāt / atas tad eva kārakaṃ tad eva cākārakam iti tathā sāmānyam api janakam ajanakaṃ ca / na cārthakriyākartṛtvābhāve 'sattvaṃ sidhyati / yathā vahner ayogolakāṅgārāvasthāyāṃ dhūmotpādakatvābhāve 'pi na nivartate vahnirūpatā, svahetor eva tathābhūtasyotpatter vahnisvabhāvasya dhūmājanakātmakasya ca, tathānyad api kāryaṃ svahetunotpāditaṃ yad vastusvabhāvaṃ kāryājanakātmakaṃ ca / tathā sāmānyam api vastubhūtaṃ na ca kāryam utpādayati / nanu yadi kāryaṃ notpādayati, tad astīti kathaṃ vetsi? tadupalabdhyā / nanu tadanutpādyā kathaṃ tadgṛhītir bhavati? svahetusāmarthyaniyamitāyās tadgṛhītyātmatayotpatteḥ / na ca
tadutpādyatvena tadgṛhītitvaṃ, cakṣurāder api saṃvedyatvaprasaṅgāt / na ca
viṣayākārayogitvena tadgṛhītitvaṃ vijñānātmatāvyatirekeṇa viṣayākārasamāveśāyogāt / yo 'sāv ākāro viṣayārpitaḥ, sa kiṃ jñānākārād bhinno 'bhinno vā? yadi bhinnaḥ, sa tāttviko 'tāttviko vā / yadi tāttvikas, tadgatiḥ katham? kiṃ svasaṃvedyatvenāho janakatvākārārpakatvena? tad yadi svasaṃvedyatvena, tad ayuktam, avijñānātmatayā svasaṃvedyatvāyogāt / atha janakatvākārārpakatvena, tadā prāptākāraparamparā / athātāttvikas, tadgatir nopapadyate svasaṃvedyatvajanakatvavyatirekāt / athāvyatiriktaḥ, sa tāttviko 'tāttviko vā / yadi tāttvikaḥ, sa jaḍātmā tadviparīto vā / yadi jaḍātmā, na tarhi citā saha tādātmyam / cidacitos tādātmyānupapattiḥ / atha tadviparītas, tadā jñānamātratā syāt / jñānarūpatā ca sarvajñānasādhāraṇā pratikarmavyavasthānupapattiḥ / athātāttvikas, tadā jñānasyāpy
atāttvikatvaṃ prāpnoti / yadi ca vijñānatādātmyenākārotpattir bhavati, vijñānaṃ
sarvakārakaniṣpādyatvena sādhāraṇaṃ pratikarmavyavasthānupapattiḥ / evaṃ ca sati yad uktam

arthena ghaṭayaty enaṃ na hi muktvārtharūpatām/ tasmād arthādhigateḥ pramāṇaṃ meyarūpatā//

tan mugdhavilasitaṃ saugatānām /