તત્ત્વોપપ્લવસિંહ · શ્લોક p94352-p105252

દ્.8 તદ્ એવં વૃત્તિવિકલ્પાદિદૂષણં સામાન્યાદૌ ન સમ્ભવતિ યથૈકં રૂપમ્ અનેકકાર્યોત્પાદકત્વેન સાધારણં, તથૈકં સામાન્યમ્ અનેકાધારસાધારણમ્ । અથૈકં રૂપં નાનેકં કાર્યં જનયત્ય્, અપિ ત્વ્ એકમ્ એવ, તત્રાપિ કિં રૂપમ્ એવ કેવલમ્ ઉત્પાદયત્ય્ ઉત જ્ઞાનમ્ એવ? તદ્ યદિ રૂપમ્ એવ કેવલમ્ ઉત્પાદયતિ, તદા રૂપસ્યાગ્રહણં પ્રાપ્નોતિ વિજ્ઞાનાજનનાત્ । અથ જ્ઞાનમ્ એવ કેવલમ્ ઉત્પાદયતિ, તથાપિ માનસં પ્રત્યક્ષં ન પ્રાપ્નોતિ । સ્વવિષયાનન્તરવિષયસહકારિણેન્દ્રિયજ્ઞાનેન યજ્ જન્યતે, તન્ માનસં પ્રત્યક્ષમ્ । ન ચ સ્વવિષયાનન્તરભાવી વિષયોઽસ્તિ રૂપાન્તરાજનનાત્6ટસ્માદ્ એકમ્ એવ રૂપં વિજ્ઞાનનીલાદિકાર્યસાધારણં પ્રતિપત્તવ્યમ્ । ચક્ષૂરૂપાલોકાદીનિ કારણાનિ વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયન્તિ, તાનિ કિમ્ એકસ્વભાવયુક્તાન્ય્ આહો નિયતસ્વભાવયુક્તાનિ?
તદ્ યદ્ય્ એકસ્વભાવતયોત્પાદયન્તિ, તદા કારકૈકત્વં પ્રાપ્નોત્ય્ અભિન્નસ્વભાવયોગિત્વાત્ ।

અથ નિયતસ્વભાવયુક્તાનિ જ્ઞાનરૂપં કાર્યં જનયન્તિ, તદા વિજ્ઞાનસ્યાભેદરૂપતા નિવર્તતે નિયતસ્વભાવકારકજન્યત્વાદ્ રૂપશબ્દાદિવત્ । અથ વિવિધાદ્ અપિ કારણાદ્ અખણ્ડિતરૂપં કાર્યં ભવતિ । એવં ચ કાર્યભેદાદ્ ભિન્નકારણાનુમાનં નિવર્તતે । એકસ્વભાવાદ્ અપિ વિજ્ઞાનાદ્ અનેકં નયનાલોકાદિકાર્યમ્ ઉત્પદ્યતે । અનેકસ્માદ્ અપ્ય્ એકં ભવતિ । એવં ચ સતિ નિયતકાર્યદર્શને નિયતકારણાનુમાનં નિવર્તતે । અથૈકસ્માદ્ એવ કારણાદ્ એકં કાર્યં ભવતિ ન બહૂનાં સઙ્કલિતાનામ્ એકફલોત્પાદકત્વમ્ । તતશ્ ચ નિયતકાર્યદર્શને નિયતકારણાનુમાનં કેન નિવાર્યતે? તદ્ એતદ્ અસમીચીનમ્ । યદ્ય્ એકં કારણમ્ એકં કાર્યં જનયતિ તદાભ્યુપગમવિરોધશ્ ચતુર્ભ્યશ્ ચિત્તચૈત્તા ભવન્તિ બોધાદ્ બોધરૂપતા વિષયાદ્ વિષયાકારતેત્યાદિ । એકમ્ એવ જનયતિ, કિં સમાનજાતીયત્વેનાહો
તદાકારત્વેન કિં વા પૂર્વાપરકાલભાવિત્વેન? તદ્ યદિ
સમાનજાતીયત્વેન જનકત્વં, તદા સમાનજાતીયં પશ્ચાદ્ ઉત્પન્નમ્ અપિ જનયેત્ । અથ તદાકારાનુકારિત્વેન જનકં, તત્રાપ્ય્ એતદ્ એવ દૂષણમ્ । અથ પૂર્વાપરકાલભાવિત્વેન જનકં, ન તર્હીદં વક્તવ્યમ્ એકમ્ એવ જનકં ચક્ષૂરૂપાલોકમનસ્કારાણાં પૂર્વકાલભાવિત્વાવિશેષાત્ । એવં ચાનેકોપાદાનોત્પાદ્યત્વેનાકારકદમ્બકસ્વરૂપં વિજ્ઞાનં પ્રસક્તમ્ । રૂપાદ્યાકારપરિહારે વા વિજ્ઞાનાકારસ્યાપ્ય્ અનુપપત્તિઃ । તદનુપપત્તૌ નૈરાત્મ્યપ્રસઙ્ગઃ । કિં ચ જ્ઞાનં કાર્યૈકસ્વભાવં કારણૈકસ્વભાવમ્ ઉભયસ્વભાવં વા । તદ્ યદિ કારણૈકસ્વભાવં, તદા કાર્યરૂપતા ન સમ્ભવતિ । તદભાવે ન વસ્તુત્વં સંસ્કૃતાનાં વસ્તુત્વાભ્યુપગમાત્ । નાપિ કારણરૂપતોપપદ્યતે ઽનાધીયમાનાતિશયત્વેન જનકત્વાયોગાત્ । અથકાર્યૈકસ્વભાવં, તથાપિ ન સદાત્મકમ્
અર્થક્રિયાકરણે વસ્તુત્વવિરહાત્ । અથોભયાત્મકમ્ । એકમ્ અનેકાત્મકં ભવતિ । કેન
ત્વં વિપ્રલમ્ભિતઃ? ન હ્ય્ એકસ્યાનેકનામકરણે નાનાતોપપદ્યતે । ન ચાનેકનામકરણમ્ ઉપપદ્યતે નિમિત્તસ્યાવિચિત્રત્વાત્ । એવં વિજ્ઞાનસ્યાસમ્ભવે સતિ સન્તાનાનુપપત્તિર્ અભ્રાન્તભ્રાન્તદ્વૈતસ્યાનુપપત્તિશ્ ચ ।

એ.1 ઇતો ઽપિ સન્તાનસ્યાસિદ્ધિર્ વિજ્ઞાનસ્યૈકત્વાત્ । તદેકત્વં ચાકારાન્તરસ્યાનુપપત્તેઃ । ઉપપત્તૌ વા જ્ઞાનાકારવિરહપ્રસઙ્ગઃ । તત્પ્રસક્તૌ ચ સન્તાનાનુપપત્તિઃ ।

એ.2 ઇતો ઽપિ વિજ્ઞાનસન્તાનાનુપપત્તિર્ વિજ્ઞાનમ્ અસદ્ધર્માત્ સદાત્મતયા નિવર્તતે, સ્વરૂપાન્તરાત્ તુ કથં વ્યાવર્તતે? કિં સદાત્મતયાહાકારાન્તરેણ? તદ્ યદિ સદાત્મતયા વ્યાવર્તતે, તદા રૂપાદેર્ અસદાકારતા પ્રાપ્નોતિ વાજિવિષાણયોર્ ઇવ । અથાકારાન્તરેણ નિવર્તતે, તદા જ્ઞાનસ્યાસત્સ્વભાવતા પ્રાપ્નોતિ તુરગવિષાણવદ્ ઇત્ય્ અથ વિજ્ઞાનાકારતયા નિવર્તતે રૂપાદિભ્યો વિજ્ઞાનં, સા વિજ્ઞાનાકારતા સત્સ્વભાવાસત્સ્વભાવા વા તદ્ યદિ સત્સ્વભાવા, તદા જ્ઞાનાકારતયા નિવર્તતેતિ કિમ્ ઉક્તં ભવતિ? સદાત્મતયા નિવર્તતે વિજ્ઞાનસદાકારયોર્ અવ્યતિરેકાત્ । તતશ્ ચ રૂપાદેર્ અસદાકારતા પ્રાપ્નોતિ તુરગવિષાણવદ્ ઇતિ પૂર્વોદિતમ્ એવ દૂષણમ્ આપદ્યતે । અથાસત્સ્વભાવા, તદા ખરવિષાણવદ્ વિજ્ઞાનરૂપતાં પરિત્યજતિ । ત્યાગે વિજ્ઞાનસન્તાનાનુપપત્તિઃ । તદનુપપત્તૌ ચૈત્યવન્દનાદિક્રિયાનર્થક્યમ્ ।

એ.3 ઇતો ઽપિ વિજ્ઞાનસન્તાનાનુપપત્તિસ્ તદુત્પાદકવિજ્ઞાનસ્ય પૂર્વાપરસહોત્પન્નવિજ્ઞાનં પ્રતિ સ્વરૂપાવિશેષાત્ । યદ્ એવ પૂર્વસહોત્પન્નવિજ્ઞાનાપેક્ષયા સ્વરૂપં તદ્ એવાપરવિજ્ઞાનાપેક્ષયાપિ સ્વરૂપં વિજ્ઞાનસ્ય નિરવયવત્વેન । તતશ્ ચ યથા પૂર્વસહોત્પન્નવિજ્ઞાનસ્ય હેતુર્ ન ભવત્ય્, એવમ્ અપરવિજ્ઞાનસ્યાપિ હેતુર્ ન ભવતિ તત્સ્વરૂપવ્યતિરિક્તવ્યાપારાતિશયસ્યાનુપલબ્ધેઃ । અથ પૂર્વકાલભાવૈવાતિશયસ્ તેન તસ્ય હેતુત્વમ્ ઉપપાદ્યતે । યદ્ય્ એવં યથા દેવદત્તજ્ઞાનપૂર્વકાલભાવિ દેવદત્તજ્ઞાનં દેવદત્તજ્ઞાનકારણં, તથા સર્વપુરુષજ્ઞાનાનાં દેવદત્તજ્ઞાનપૂર્વકાલોત્પન્નાનાં દેવદત્તજ્ઞાનં પ્રતિ હેતુત્વં પ્રસક્તમ્ । તત્પ્રસક્તાવનેકદ્વીપદેશાન્તરિતપુરુષાનુભૂતાર્થાનુસ્મરણં સ્યાત્ । તથા સ્વજનભુજઙ્ગમાદાવ્ અનનુભૂતે ઽપ્ય્ અર્થે ઽનુસ્મરણં સ્યાત્ । તથા
તથાગતાવદાતજ્ઞાનજન્યત્વે દેવદત્તાદિજ્ઞાનાનામ્ અવદાતતા સ્યાત્ ।
તતશ્ ચ સર્વે સર્વજ્ઞાઃ સ્યુઃ । અથ નૈવાવદાતતા દેવદત્તાદિજ્ઞાનાનાં તથાગતાવદાતજ્ઞાનોપાદાનજન્યત્વે ઽપિ દેવદત્તાદિજ્ઞાનેનાપિ જનિતત્વાત્, તજ્જન્યત્વેનૈવતથાગતજ્ઞાનસ્યાપ્ય્ અવદાતરૂપતા ન પ્રાપ્નોતિ । તતશ્ ચાસાવ્ અપ્ય્ અવીતરાગઃ સ્યાદ્ અસર્વજ્ઞશ્ ચ ।

એ.4 ઇતશ્ ચ સન્તાનાનુપપત્તિર્ વિજ્ઞાનયોઃ સહોત્પાદે હેતુફલભાવાનુપપત્તેઃ । યદૈવ કારણજ્ઞાનં વિનશ્યતિ, તદૈવ કાર્યજ્ઞાનં જાયતેતિ વઃ સિદ્ધાન્તઃ । કારણજ્ઞાનસ્ય ચ વિનાશસ્ તદુત્પાદૈવ । તતશ્ ચ કારણજ્ઞાનવિનાશકાલે કાર્યજ્ઞાનં ભવતિ કિમ્ ઉક્તં ભવતિ? કારણજ્ઞાનોત્પાદકાલૈવ ભવતિ । તતશ્ ચ સહોત્પન્નયોર્ હેતુફલભાવાનુપપત્તિર્ એકકાલોદ્ગતયોર્ ગોવિષાણયોર્ ઇવ । કારણજ્ઞાનસ્ય ચાનુત્પન્નસ્યોત્પત્તિવદ્ અનુત્પન્નસ્ય વિનાશપ્રસઙ્ગઃ । તતશ્ ચ ક્ષણમ્ અપિ નોપલભ્યેત । ઉપલબ્ધૌ વા સતતોપલમ્ભપ્રસઙ્ગસ્ તદાત્મભૂતવિનાશસ્યોપલમ્ભવિઘાતાકર્તૃત્વાત્ । વિઘાતકર્તૃત્વે વૈકક્ષણોપલમ્ભસ્યાપ્ય્ અનુપપત્તિપ્રસઙ્ગઃ । અથૈકક્ષણોપલભ્યસ્વભાવકં સઞ્જાતં તેન ન સતતોપલબ્ધિર્ અનુપલબ્ધિર્ વા । યદ્ય્ એવં દ્વાદશાષ્ટક્ષણોપલભ્યસ્વભાવકં
સઞ્જાતં કિં ન કલ્પ્યતે? કિં ચોત્પાદવિનાશયોર્ અભેદે સતિ કાર્યકારણયોઃ સમં વિનાશઃ
સ્યાત્ ।

એ.5 યદ્ અપ્ય્ અન્યદ્ ઉક્તં માતુર્ ઉદરનિષ્ક્રમણાનન્તરં યદ્ આદ્યં જ્ઞાનં તજ્ જ્ઞાનાન્તરપૂર્વકં જ્ઞાનત્વાદ્ દ્વિતીયજ્ઞાનવત્ । નાસિદ્ધત્વાદ્ દૃષ્ટાન્તસ્ય । દ્વિતીયાદિજ્ઞાનસ્યાપિ યથા જ્ઞાનપૂર્વકત્વં નાવગાહયિતું પાર્યતે, તથા પ્રાગ્ એવાવેદિતમ્ । કિં ચ યદિ જ્ઞાનત્વાજ્ જ્ઞાનપૂર્વકત્વાનુમાનં, ન કિલાવબોધાત્મકકારણમ્ અન્તરેણ બોધાત્મકં કાર્યમ્ ઉપપદ્યતે । એતચ્ ચાવદ્યમ્ । અબોધાત્મકાદ્ અપિ નીલાલોકલોચનાદિકારણાદ્ ઉપજાયતે । તથા ગર્ભાદૌ યદ્ આદ્યં વિજ્ઞાનં, તદ્ ભૂતસઙ્ઘાતાદ્ એવ ભવિષ્યતિ, ન જ્ઞાનાન્તરં પરિકલ્પનીયમ્ । યસ્યાનન્તરં યદ્ ભવતિ, તત્ તસ્ય કારણં, નાપરિદૃષ્ટસામર્થ્યમ્ । વિજ્ઞાનાભાવે વિજ્ઞાનજન્યાકારતા નિવૃત્તા, ન તુ જ્ઞાનાકારતા । યથેન્દ્રિયવ્યાપારમ્ અન્તરેણોપજાયમાને મનોવિજ્ઞાનેન્દ્રિયજન્યાકારતા
નિવર્તતે, ન તુ જ્ઞાનાકારતા । યદિ ચ સદૃશાત્ સદૃશસ્યોત્પત્તિર્ નિયમ્યતે, તદા ધૂમેન
દહનાનુમાનં ન પ્રાપ્નોતિ, દહનસ્ય ધૂમસારૂપ્યમ્ અન્તરેણોપાદાનકારણત્વાયોગાત્ । અથ રૂપરૂપતા સારૂપ્યમ્ ઉભયોર્ ઇતિ ચેત્, તદ્ ઇહાપિ સ્વલક્ષણરૂપતા સારૂપ્યં ભૂતવિજ્ઞાનયોર્, અલં પરલોકવિજ્ઞાનકલ્પનયા । અથ વિજ્ઞાનરૂપતા ભૂતાનાં ન વિદ્યતે તેન તેષામ્ ઉપાદાનકારણત્વં નાસ્તિ વિજ્ઞાનં પ્રતીતિ ચેદ્, ઇહાપિ ધૂમરૂપતા નાસ્તિ દહનસ્ય, નોપાદાનકારણત્વમ્ । તદભાવે ન દહનાનુમાનમ્ । તથાનુભવજ્ઞાનાદ્ અનુભવજ્ઞાનસ્યૈવ નિષ્પત્તિર્ અભ્યુપેયોપાદાનકારણાનુકારિત્વેન કાર્યસ્ય નિષ્પત્ત્યભ્યુપગમાત્ । ન ચૈકદેશાનુકારિત્વમ્ અસ્તિ તદ્બીજસ્યાવિચિત્રત્વાત્ । અનુભવાકારાનનુકાર્.ઇત્વે ચ જ્ઞાનાકારતાવિરહઃ સ્યાત્ । અનુકરોતિ ચ વિજ્ઞાનરૂપતાં તેન કથં નાનુભવાત્મકમ્? તદુપપત્તૌ ચ પ્રાપ્તાનુભવપરમ્પરેત્ય્ અલઃ સ્મરણાનુપપત્તિઃ । તદનુપપત્તૌ
ચાનુમાનજ્ઞાનસ્યાપ્ય્ અનુપપત્તિઃ । તતશ્ ચ સર્વવ્યવહારવિલોપપ્રસઙ્ગઃ ।

(4.) એવં ચ ન સન્તાનસિદ્ધિર્, નાપિ સવિકલ્પકનિર્વિકલ્પકજ્ઞાનદ્વૈરાશ્યમ્ અસ્તિ, નાપિ વ્યભિચારાવ્યભિચારદ્વૈવિધ્યમ્ ઉપપદ્યતે સૌગતે મતે ।

5. તથા સત્સમ્પ્રયોગે પુરુષસ્યેન્દ્રિયાણાં બુદ્ધિજન્મ તત્ પ્રત્યક્ષં તદ્ અપિ પ્રત્યુક્તમ્ । કથમ્? એતત્ સૂત્રં કદાચિલ્ લક્ષણપરં કદાચિચ્ ચ કારકસઙ્ખ્યાપ્રતિપાદનપરં કદાચિચ્ ચાનુવાદપરમ્ ।

5.1(1) તદ્ યદિ લક્ષણપરં, તદાવબોધસ્યાવ્યભિચારિત્વં નાવગન્તું પાર્યતે નાદુષ્ટકારણજન્યત્વેન નાપિ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યેન નાપિ બાધારહિતત્વેન નાન્યથા વા । સર્વં પૂર્વોદિતમ્ અનુસ્મૃત્ય વક્તવ્યમ્ ।

5.12 નાપીન્દ્રિયાર્થસમ્પ્રયોગજત્વં વિજ્ઞાનસ્યાવબોધસ્ય ચાર્વાગ્ભાગવિદાવગમ્યતે તદતીન્દ્રિયત્વેન તદાયત્ તતાનઢિગતેઃ । નાપીન્દ્રિયજન્યત્વમ્ અવગન્તું પાર્યતેન્દ્રિયાણામ્ અતીન્દ્રિયત્વાદ્ એવ । અથાવબોધાન્યથાનુપપત્ત્યા સન્નિકર્ષપરિકલ્પના ક્રિયતે । અવબોધસ્યાન્યથાનુપપત્તિર્ ન ભવતિ । કાનુમા?

5.2 અથ કારકસઙ્ખ્યાર્થં, કિં તેન પરિસઙ્ખ્યાનેન પ્રયોજનમ્? આલોકાદીનામ્ અપિ કારકત્વાત્ તાન્ય્ અપિ પરિસઙ્ખ્યેયાનિ ભવન્તિ ।

5.3 અથાનુવાદપરતા, પ્રસિદ્ધસ્યાનુવાદો નાપ્રસિદ્ધસ્ય । ન ચાધ્યક્ષં ક્વચિદ્ વિદિતમ્ । નનુ લકે વિદિતમ્ । ન વિદિતમ્ ઇતિ બ્રૂમો ઽવ્યભિચારિતયાનવગતેઃ । નાપિ સત્સમ્પ્રયોગજત્વં વિદિતમ્ । તતશ્ ચ પ્રત્યક્ષાનધિગતિઃ । તદનવગતૌ ચાનુવાદાનુપપત્તિઃ ।

5.3એતો ઽપ્ય્ અનુવાદાનુપપત્તિઃ પ્રયોજનાભાવાત્ । ન હિ પ્રયોજનં વિનાનુવાદઃ પ્રવર્તત, ઽનૂદ્ય ક્વચિત્ કિઞ્ચિદ્ વિધીયતે પ્રતિષિધ્યતે વા । નન્વ્ અત્રાપિ ધર્મં પ્રતિ નિમિત્તત્વં પ્રતિષિધ્યતે । તદ્ ઉક્તં ધર્મં પ્રત્ય્ અનિમિત્તં પ્રત્યક્ષં વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વાત્ સમ્પ્રયોગજત્વાચ્ ચ ।

તત્ર કિમ્ અન્યપદાર્થાવભાસોત્પન્નં પ્રત્યક્ષં ધર્મં પ્રતિ નિમિત્તત્વેન પ્રતિષિધ્યતે કિં વા ધર્માવભાસોત્પન્નમ્ અનુત્પન્નં વા? તદ્ યદ્ય્ અન્યપદાર્થાવભાસોત્પન્નપ્રત્યક્ષવ્યાવૃત્તિઃ ક્રિયતે, તદાવિપ્રતિપત્ત્યા સમ્બોધયિતવ્યા જડમતયઃ ।

અથ ધર્માવબોધકોત્પન્નપ્રત્યક્ષવ્યાવૃત્તિઃ ક્રિયતે, તદા વિરોધેન પ્રત્યવસ્થેયો ભવતિ । ધર્માવબોધકોત્પન્નં પ્રત્યક્ષં ન ચ ધર્મનિમિત્તમ્ ઇતિ વ્યાહતમ્ અપદિશ્યતે । અન્યથા ચદનાવચનજનિતવિજ્ઞાનસ્યાપિ ધર્માવબોધકત્વેનત્પન્નસ્યાતન્નિમિત્તત્વં સ્યાત્ । અથાનુત્પન્નસ્ય ધર્માવબોધકત્વં નાસ્તિ, કેનાત્ર પ્રતિપદ્યતે યન્ નોત્પન્નં તદ્ ધર્માવબોધકમ્ ? નાપિ કમલદલાવબોધકં સ્વયમ્ અસત્ત્વાત્ ।

યદ્ અપ્ય્ ઉક્તં સત્સમ્પ્રયોગજત્વાદ્ ઇતિ, તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્ । સત્સમ્પ્રયોગજત્વં યથા ન ભવતિ તથા પ્રાગ્ એવોક્તમ્ ।

5.3બ્ યદ્ અપ્ય્ અન્યદ્ ઉક્તં વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વાત્ કિલ પ્રત્યક્ષં વિજ્ઞાનં વિદ્યમાનમ્ અવબોધયતિ । યદ્ય્ એવં ન કેવલં પ્રત્યક્ષમ્, અપિ તુ સર્વપ્રમાણોત્પાદિતં વિજ્ઞાનં વિદ્યમાનાવબોધકમ્ ।
અથ ચદનાજનિતં વિજ્ઞાનમ્ અવિદ્યમાનકર્તવ્યાર્થાવબોધકમ્ ।

યદ્ય્ અવિદ્યમાનં, કથમ્ અવબોધ્યતે? અથાવબોધ્યતે, કથમ્ અવિદ્યમાનતા? અવબોધ્યમાનત્વેનૈવ વિદ્યમાનતા પ્રત્યક્ષપ્રમાણાવબોધિતાર્થવદ્ ઇતિ નાપ્ય્ અવબોધનમ્ અવબોધ્યમ્ અન્તરેણોપજાયતે પ્રત્યક્ષાવબોધનવત્ । અપિ ચ ચોદનાવચનજનિતવિજ્ઞાનસ્ય મિથ્યાત્વમ્ ઉપપદ્યતે ઽવિદ્યમાનવિષયત્વાત્ કેશોણ્ડુકજ્ઞાનવત્ । કેશોણ્ડુકવિજ્ઞાનસ્યાપિ પ્રતીયમાનોપકારકાર્થાભાવે મિથ્યાત્વમ્ । તદ્ ઇહાપિ પ્રતીયમાનોપકારકાર્થો નાસ્ત્ય્ એવ, કથં ન મિથ્યાત્વમ્? તદન્વયે વા કર્તવ્યાર્થવિષયત્વં પ્રતિહીયેત ચોદનાવચસઃ ।

કિં ચ ચોદનાજનિતં વિજ્ઞાનં કર્તવ્યતાર્થવિષયં વા તદભાવવિષયં નિર્વિષયં વા । તદ્ યદિ કર્તવ્યતાર્થવિષયં, તદા તસ્ય વર્તમાનતૈવ પ્રતીત્યુત્કલિતત્વાદ્ વિદ્યમાનતોયાદિવત્ । તોયાદેર્ અપ્રતીયમાનત્વં સ્વસત્તાધૂમાદ્ અગ્નૌ સતિ જનકત્વાદિના નિમિત્તેન । એતચ્ ચેદ્ વિદ્યતે, કથમ્ અવિદ્યમાનતા?