Tattvopaplavasiṃha · Verses p105585-p110709
atha tadabhāvaviṣayaṃ, tasyāpi svena rūpeṇa vidyamānatvān na kartavyatā /
atha nirviṣayaṃ, na tarhi codanā kartavyāvabodhikā, api tu nirviṣayety evaṃ vaktavyam / evaṃ sthite yathā pratyakṣaṃ vidyamānopalambhakaṃ tathānyāny api pramāṇāni /
5.a buddhijanma pratyakṣaṃ, na ca buddhyavagame pramāṇam asti / pratyakṣāvaseyā sā na bhavati svayam anabhyupagamāt / anumānagamyāpi na bhavati tayā pratibaddhaliṅgānavagateḥ / athārthāpattyā pratīyate, kiṃ ghaṭārthānyathānupapattyāho tadupādānaparityāgānyathānupapattyā ghaṭāvabodhānyathānupapattyā vā?
tad yadi ghaṭārthānyathānupapattyā, tad ayuktam / na buddhikāryo ghaṭo, 'pi tu buddhir iha tatkāryā /
atha ghaṭopādānaparityāgānyathānupapattyā buddhiparikalpanā kriyate, tad ayuktaṃ, buddhisvarūpasyānekakālāntarāvasthānāyogād arthāpatter nirviṣayatvam / kenāpi balavatā prerito buddhim antareṇa vā tadupaplavād vā ghaṭopādānaparityāgāya ghaṭate tena sandigdhārthāpattiḥ / na ca sambandhagrahaṇam antareṇa niyatāyāṃ buddhau pratipattir upapadyate / arthāpattitas tu tadanupapattāv indriyakalpanāpi durghaṭā / athāvabodhānyathānupapattyā buddhiparikalpanā kriyate, tasyāpi buddhyā saha sambandho nāsti, katham avabodhayati? avabodhe cāvagate pratyakṣāvagataiva buddhir nāvabodhagamyā / avabodhabuddhivijñānaśabdānāṃ paryāyatvād avabudhyate jñāyatety eko 'rthaḥ /
6. tathā śrotrādivṛttir avikalpikā, etad api pratyuktam /
6.1 śrotrādikaraṇānāṃ śabdādiviṣayākāratayā vipariṇāmo vṛttiśabdenābhidhīyate / sā cānekaprakārā bhavati samyagjñānarūpā viparyayajñānasandeharūpā ca / tad uktaṃ tamo moho mahāmohas tāmisro 'ndhatāmisretyādi /
6.11 tad yadi śrotrādivṛtteḥ pratyakṣatvaṃ, tadā viparyayādivṛtter api pratyakṣatvaṃ prāpnoti / athābādhitapadopādānaṃ kriyate / tat sūtre na śrūyate / bhavatu vā tasya kalpanā, tathāpy avyabhicāritvaṃ jñātuṃ na śakyate / tac ca naiyāyikapratyakṣalakṣaṇādhikāre prapañcitam / yadi cāvyabhicāripadena viparyayarūpā vṛttir apodyate, tat tadātmatayā vyavasthitā samyagrūpāpi vṛttir apoditā bhavati / tataś ca saṅgrāhyā na labhyate vṛttiḥ /
atha samyagrūpā vṛttir iha saṅgrāhyā, tadāpohyā nalabhyate vṛttīnāṃ svarūpaikatābhyupagamāt / bhedābhyupagame vābhyupetahānam / na hi bhavatāṃ pakṣendriyād bhidyante vṛttayas, tac ced abhinnaṃ, kathaṃ vṛttīnāṃ bhedaḥ? bhedābhyupagamendriyaikatvaṃ hīyate / indriyāvyatirekitvaṃ vā na vaktavyam /
6.1endriyāvyatirekitve 'bhyupagamyamāne nīlalohitaghaṭādīnāṃ sarvadopalambhaḥ syād, indriyāvasthāne tadavyatiriktāyā vṛtter avasthānasambhavāt / tatsambhave ca ghaṭādyanupalambhānupapattiḥ / atha vṛttisadbhāve 'py anupalabdhir, na kadācid upalabdhiḥ syāt / na hi bhavatāṃ pakṣe kiñcid apūrvaṃ jāyate pūrvaṃ vā nirudhyate / tataś ca sarvasyāstitvopalabdhyanupalabdhī kiṅkṛte? sadopalabdhir anupalabdhir vā / na hy evaṃvādino dvitīyā gatir asti /
6.1b kiṃ ca śabdādayopalabhyante kim anupalabhyasvabhāvopalabhyantāhosvid upalabhyasvabhāvāh?
tad yady anupalabhyasvabhāvopalabhyante, tadopalabdhiḥ katham?
yady anupalabhyasvabhāvāḥ, katham upatabhyeran? anyathātmāder apy upalabdhiḥ syāt /
athopalabhyasvabhāvopalabhyante, 'nupalabdhiḥ katham? kiṃ tenaivākāreṇāhosvid ākārāntareṇa?
yadi tenaivākāreṇānupalabdhir, ātmāder apy anupalabdhir na prāpnoti / upalabdhau vā bījāntaraṃ vacanīyam /
athākārāntareṇa nopalabhyante, tathāpy upalabhyamānānupalabhyamānayor naikatvaṃ śabdātmākārayor iva / na hy upalabhyasvabhāvāc chabdād anupatabhyasvabhāvātmāvyatirikto dṛṣtaḥ / atha tasyaivābhivyaktasyopalabdhiḥ / tatsvarūpavad abhivyakteḥ sarvadāvasthānāt satatopalabdhiprasaṅgaḥ /
atha tirodhāne saty anupalabdhis, tadātatsvarūpatādātmyāt satatānupatambhaprasaṅgaḥ / ubhayor vāvasthāne samam upalambhānupalambhau syātām / tataś cedānīm upatabhe pūrvaṃ nopalabha iti vyavahāravirahaḥ syāt / tathā pūrvam upalabhedānīṃ nopalabhety etad api na prāpnoti / athāvayavopacaye saty upalambhaḥ / tasya sarvadā bhāvāt sarvadopalambhaprasaṅgaḥ / athasvalakṣaṇapuṣṭau satyām upalambhaḥ / tasyāḥ sarvadā sattvāt satatopalambhaprasaṅgaḥ / atha saṃsthānotkarṣe saty upalambhaḥ / tasyāpi sarvadā vidyamānatvāt satatopalabdhiḥ syāt /
tasmād yena yena nimittenopalambhaparikalpanā, tasya tasya sarvadā bhāvāt satatopalambhaprasaṅgaḥ / atha deśakālakārakāpabandhād anupalambhas, tadā tasyāpabandhasya sarvadā bhāvād anupalambhānuparamaḥ syāt /
6.2 tathendriyāṇām api karaṇarūpatā nopalabhyate phalavaikalyāt / nanv asti vijñānaṃ phalam / na tasya sarvadā vidyamānatvāt / sarvadā vidyamānayor hetuphalabhāvo nopapadyate, yathā guṇānāṃ parasparam ātmabhedānāṃ vā / na hy ātmātmāntarasya hetur bhavati tatphalaṃ vā, tathehāpyanādyantā sattā na phalaṃ hetur vocyate /
f . kiṃ ca bhūjalādy anekaṃ kāryaṃ, tat kiṃ guṇatrayād vyatiriktam avyatiriktaṃ vā? tad yadi vyatiriktaṃ, tat kiṃ tāttvikam atāttvikaṃ vā?
Original text: Tattvopaplavasiṃha · Edition: Sukhalalji Sanghavi and R.C. Parikh, Baroda 1940. · Data entry Somadeva Vasudeva · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0