તત્ત્વોપપ્લવસિંહ · શ્લોક p82268-p94290

4.25આપિ ચ યથા રૂપેણોપાદાનભૂતેન જન્યતે રૂપં, તથા જ્ઞાનમ્ અપ્ય્ ઉપાદાનભૂતેનૈવ જન્યતે । યૈવ તસ્ય રૂપોત્પાદનાત્મા, સૈવ તસ્ય જ્ઞાનોત્પાદને ઽપિ । ન હિ તસ્ય જ્ઞાનોત્પાદનાત્માન્યત્વમ્ ।

અથ નિમિત્તભૂતેન જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદ્યતોપાદાનભૂતેન રૂપમ્ ઇતિ ચેત્, તત્ કથમ્ એકસ્યાનેકાકારયોગિતોપપદ્યતે? ન ચ સઞ્જ્ઞાન્યત્વે મેયાદ્યન્યત્વમ્ ઉપપદ્યતે । રૂપવદ્ વિજ્ઞાનસ્યાપિ રૂપરૂપતા પ્રાપ્નોતિ । તત્પ્રાપ્તૌ ચ ન પરલોક્ય્ આત્મા । તદભાવાન્ ન પરલોકઃ । ઇદમ્ એવ ચેતસિ સમારોપ્યાહ ભગવાન્ બૃહસ્પતિઃ પરલોકિનો ઽભાવાત્ પરલોકાભાવઃ ।

અથ રૂપોપાદાનજન્યત્વે ઽપિ જ્ઞાનરૂપતૈવ, રૂપસ્યાપિ જ્ઞાનરૂપતા પ્રાપ્તા રૂપોપાદાનજન્યત્વાજ્ જ્ઞાનવત્ । અથ જ્ઞાનં જ્ઞાનેનોપાદાનભૂતેન જન્યતે, રૂપમ્ અપિ તેનૈવ જન્યતે । ન હિ તસ્ય રૂપોત્પાદનાત્માન્યત્વમ્ । એવં ચ

તદતદ્રૂપિણો ભાવાસ્ તદતદ્રૂપહેતુજાઃ। તદ્ રૂપાદિ કિમ્ અજ્ઞાનં વિજ્ઞાનાભિન્નહેતુજમ્॥

અથ રૂપોપાદાનજન્યત્વે ઽપિ વિજ્ઞાનસ્ય ન રૂપાત્મતા, તથા જ્ઞાનોપાદાનજન્યત્વે ઽપિ વિજ્ઞાનસ્ય ન જ્ઞાનરૂપતાટતશ્ ચ નૈરાત્મ્યપ્રસઙ્ગઃ । અથ જ્ઞાનોપાદાનજન્યત્વે જ્ઞાનાકારપરિકલ્પના, તથા રૂપોપાદાનજન્યત્વે રૂપાકારાતાલોકોપાદાનજન્યત્વે ચાલોકાકારતા પ્રાપ્નોતિ । તતશ્ ચાકારકદમ્બાત્મકં જ્ઞાનં પ્રસક્તમ્ । અનિષ્ટં ચૈતદ્ અદ્વયરૂપત્વેનાભ્યુપગમાત્ ।

4.25બ્ યત્ તદ્ રૂપોત્પાદ્યં વિજ્ઞાનં, તત્ કિમ્ એકદેશેન રૂપોત્પાદ્યત્વેન સ્થિતં સર્વાત્મના વોત્પાદ્યત્વેન પર્યવસિતમ્? તદ્ યદ્ય્ એકદેશેન સ્થિતં, તદ્ અયુક્તમ્, અખણ્ડસ્યૈકદેશવિરહાત્ । અથ સર્વાત્મના રૂપોત્પાદ્યત્વેન પર્યવસિતં, તદા વિજ્નાનોત્પાદ્યં ન પ્રાપ્નોતિ, યથૈકકારકસમૂહોત્પાદ્યત્વેન પર્યવસિતસ્ય કાર્યસ્ય સઙ્ઘાતાન્તરોત્પાદ્યત્વં ન દૃષ્તમ્ । તતશ્ ચ વિજ્ઞાનસઙ્ઘાતાનુપપત્તિઃ ।

4.25ચ્ તથા રૂપમ્ અપિ જ્ઞાનમ્ એકદેશેન કુર્યાત્ સર્વાત્મના કરણપર્યવસિતં વા । તદ્ યદ્ય્ એકદેશેન કરોતિ, તદ્ અયુક્તમ્, અખણ્ડસ્યૈકદેશાયોગાત્ ।

અથ સર્વાત્મના કરોતિ, તદા રૂપં સર્વાત્મના વિજ્ઞાનકરણે પર્યવસિતં ન રૂપાન્તરકરણે પ્રવર્તતે । યથૈકકારકસામગ્ર્ય્ એકકાર્યોત્પાદનપર્યવસિતા કાર્યાન્તરસવિત્રી ન ભવતિ, તથા રૂપમ્ અપિ રૂપાન્તરોત્પાદકં ન ભવતિ । તતશ્ ચ રૂપાન્તરસ્યાકસ્મિકત્વમ્ । તદાકસ્મિકત્વે કાર્યાનુમાનં વિલુપ્યતે સૌગતાનામ્ । અથાનેકકાર્યોત્પાદકત્વેન પર્યવસિતં રૂપસ્વરૂપં, તદા ઘટસઙ્ખ્યાસામાન્યાદેર્ અપ્ય્ અનેકાધિકરણાશ્રિતાત્મકં રૂપં, વૃત્તિવિકલ્પદોષાનુપપત્તિઃ ।

દ્.1 ઇતો ઽપિ વૃત્તિવિકલ્પદોષાનુપપત્તિર્ વૃત્તિવિકલ્પદોષેણ વૃત્તેર્ એવ નિરાકરણં કૃતં, ન ઘટસઙ્ખ્યાસામાન્યાદેસ્, તતો ઽન્યત્વાત્ । ન હ્ય્ અન્યસ્યાભાવે ઽન્યસ્યાભાવો ઽસ્ત્ય્ અસમ્બન્ધાત્ । ન હ્ય્ અનુદકઃ કમણ્ડલુર્ ઇત્ય્ ઉક્તે કમણ્ડલોર્ અભાવઃ પ્રતીયતે, કપાલાનાં તદુદકસ્ય વા, અપિ તુ કમણ્ડલુના સાકમ્ ઉદકસ્ય વિશ્લેષમાત્રં પ્રતીયતે । નનુ નૈયાયિકૈર્ વૃત્તિમદ્ ઘટસામાન્યમ્ અભ્યુપેયતે । તદભાવે કથં તસ્ય સંસ્થિતિઃ? યદ્ય્ એવં રૂપરસવિજ્ઞાનાનામ્ અપિ વૃત્તિર્ અભ્યુપેયતે નૈયાયિકૈસ્, તદભાવે ઽપિ સદ્ભાવો ઽભ્યુપગમ્યતે તેષાં ભવદ્ભિઃ । અથ તાનિ પ્રતિભાન્તિ વૃત્ત્યભાવે ઽપિ, તેન તેષામ્ અભ્યુપગમઃ ક્રિયતે । યદ્ય્ એવં ઘટસઙ્ખ્યાસામાન્યાદેર્ અપિ સ્વરૂપં પ્રતિભાત્ય્ અભિન્નાનુગતાત્મતયા । ન ચાનુભૂયમાનસ્ય નિહ્નવો યુક્તઃ સર્વાપલાપપ્રસઙ્ગાત્
। અનુપલબ્ધૌ વા સૈવ સમર્થા, અતં વૃત્તિવિકલ્પદોષેણ । યદ્ય્ ઉપલભ્યતે, તદા વૃત્તિવિકલ્પદોષો ન વક્તવ્યઃ । અથ
નોપલભ્યતે, તથાપિ ન વક્તવ્યઃ ।

દ્.2 યદ્ અપ્ય્ ઉક્તં દેશભેદેનાગ્રહણાદ્ ઘટસામાન્યાનુપપત્તિસ્ તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્ । ન દેશભેદેન વસ્તૂનાં ભેદો, ઽપિ ત્વ્ આકારભેદેનાભિન્નાનુગતાત્મતયા તયોઃ સ્વરૂપમ્ અનુભૂયતે । ન દેશભેદાગ્રહણેન સ્વાવયવાધિકરણેન સહ તયોસ્ તાદાત્મ્યં સિધ્યત્ય્ અસત્ત્વં વા । યદ્ય્ આકારભેદેન ગ્રહણં, તદા દેશભેદેનાગ્રહણસ્યાપ્રયોજકત્વમ્, આકારભેદગ્રહણેન સ્વરૂપાન્યત્વસ્ય પ્રબોધિતત્વાત્ । અથાકારાન્યત્વેન નાવબોધો ઽસ્તિ, સૈવાસ્ત્વ્ અસદ્વ્યવહારસમર્થત્વાત્ । કિં દેશભેદાગ્રહણેન? સ્વહેતોર્ એવ નિયતદેશકાલનિયમિતસ્યોત્પત્તેર્ ન દેશાન્તરાદૌ ગ્રહણમ્ । અન્યથા રૂપાદેર્ અસત્ત્વં સ્યાદ્ ઇતરેતરદેશલગ્નસ્યાગ્રહણાત્ ।

દ્.3 યદ્ અપ્ય્ ઉક્તં નાસ્તિ ઘટસામાન્યં તદગ્રહે ઽગ્રહાત્ । કિમ્ અનેન ક્રિયતે? કિમ્ અવયવાધિકરણાવ્યતિરેકપ્રતિપાદનમ્ આહો ઽસત્ત્વપ્રતિપાદનમ્? તદ્ યદ્ય્ અવ્યતિરેકપ્રતિપાદનં ક્રિયતે, કસ્યાત્ર પક્ષીકરણમ્? કિં ઘટસામાન્યસ્યાહો તદવયવાધિકરણસ્ય? તદ્ યદિ ઘટસામાન્યસ્ય પક્ષીકરણં, તત્ કિમ્ અવગતસ્યાનવગતસ્ય વા? તદ્ યદ્ય્ અનવગતસ્ય, તદ્ અયુક્તમ્ । ન હ્ય્ અનવગતે ધર્મિણિ હેતોર્ ઉત્થાનમ્ અસ્તિ । ન ચાશ્રયવૈકલ્યે ગમકત્વમ્ । અથાવગતસ્ય, તદા તેનૈવ ભિન્નાકારાવગમેનાવ્યતિરેકપ્રત્યાયકસાધનં બાધ્યતે । અથ તદવયવાધિકરણસ્ય પક્ષીકરણં, તત્રાપિ કિં સ્વસ્માત્ સ્વરૂપાદ્ અવ્યતિરેકઃ સાધ્યતાહો પરસ્માદ્ ઇતિ?

યદિ સ્વસ્માત્ સ્વરૂપાદ્ અવ્યતિરેકઃ સાધ્યતે, સિદ્ધસાધ્યતયા સમ્બોધયિતવ્યાઃ । અથ પરસ્માદ્ અવ્યતિરેકઃ સાધ્યતે, સ પરાત્મા પ્રતિપન્નો ઽપ્રતિપન્નો વા? યદિ પ્રતિપન્નઃ, સ કિં ભિન્નાકારતયાવગતો ઽભિન્નાકારતયા વા?

તદ્ યદિ ભિન્નાકારતયોપલબ્ધસ્, તદાનેનૈવ ભિન્નાકારાવગમેનાભેદપ્રત્યાયકં સાધનં બાધ્યતે । અથાભિન્નાકારતયાવગતો, ન તર્હિ પરાત્મા । ઇદાનીં સ્વસ્માત્ સ્વરૂપાદ્ અવ્યતિરેકઃ સાધ્યતેતિ સિદ્ધસાધ્યતયા સમ્બોધયિતવ્યાઃ । અથાનવગતો, ન તર્હ્ય્ એકત્વં રથતુરગવિષાણયોર્ ઇવ । અથાભાવઃ સાધ્યસ્, તત્રાપિ કસ્ય પક્ષીકરણમ્? કિં ઘટસામાન્યસ્યાહો તદ્ અવયવાધિકરણસ્ય? તદ્ યદિ ઘટસામાન્યસ્ય પક્ષીકરણં, તત્ કિમ્ અવગતસ્યાનવગતસ્ય વા? યદ્ય્ અવગતસ્ય, તદા તેનૈવ સદ્ભાવાવગમેનાભાવહેતોર્ બાધ્યમાનત્વાદ્ અગમકત્વમ્ । અથ નાવગતં, કથં તસ્ય પક્ષીકરણં સ્વયમ્ અનવગતસ્ય પક્ષીકરણાયોગાત્? અથાવયવાધિકરણસ્ય પક્ષીકરણં ઘટસામાન્યં નાસ્તીતિ પ્રતિજ્ઞા તદગ્રહે ઽગ્રહાદ્ ઇત્ય્ અસ્ય હેતોસ્ તદભાવેન સહ સમ્બન્ધો નાસ્તિ ।
તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિસમ્બન્ધાભાવે સતિ કથં ગમકત્વમ્? તદગ્રહે ઽગ્રહાદ્ ઇત્ય્ અસ્ય કો ઽર્થઃ? કિમ્
અવયવાધિકરણગ્રહણમ્ એવ ઘટસામાન્યસ્ય ગ્રહણમ્ આહો ઽવયવાધિકરણગ્રહણાનન્તરં ઘટસામાન્યસ્ય ગ્રહણં કિં વા ઘટસામાન્યસ્યાગ્રહણમ્ એવ વિવક્ષિતમ્? તદ્ યદ્ય્ અવયવાધિકરણગ્રહણમ્ એવ ઘટસામાન્યસ્ય ગ્રહણં વિવક્ષિતં, તદા નાનેનાવ્યતિરેકો ઽન્યતરાસત્ત્વં વા પ્રતિપાદ્યતે । યથા નીલતદ્ધિયોર્ એકોપલમ્ભે ઽપિ નાન્યતરાભાવો ઽવ્યતિરેકો વા, તથા નીલલોહિતયોર્ એકોપલમ્ભે ઽપિ નાન્યતરાભાવો ઽવ્યતિરેકો વા । અથાવયવાધિકરણગ્રહણાનન્તરં ઘટસામાન્યગ્રહણં વિવક્ષિતં, તદા નાનેનાવ્યતિરેકઃ સાધ્યતે ઽન્યતરાસત્ત્વં વા । યથા રૂપગ્રહણાનન્તરં રસસંવેદનં ન તયોર્ એકતાં ગમયત્ય્ ઽન્યતરાસત્ત્વં વા । અથાગ્રહણમ્ એવ વિવક્ષિતં ઘટસામાન્યસ્ય, તદા તદગ્રહે ઽગ્રહાદ્ ઇત્ય્ એતન્ ન વક્તવ્યમ્ । અગ્રહાદ્ ઇત્ય્ એતાવદ્ અસ્તુ । ન
હ્ય્ અન્યસ્યાગ્રહે તદનુપલમ્ભસિદ્ધિસ્ તત્સ્વભાવવિનિવૃત્તિનિબન્ધનત્વાત્ તદનુપલમ્ભસ્ય । ન ચાયં
વ્યતિરેકાર્થો લભ્યતે તદગ્રહે ઽગ્રહાદ્ ઇત્ય્ અસ્ય હેતોર્ ઘટસામાન્યસ્યાગ્રહણમ્ એવ, અપિ ત્વ્ અવયવાધિકરણગ્રહણાનન્તરં ઘટસામાન્યસ્ય ગ્રહણં લભ્યતે । તતશ્ ચ વિપરીતસાધનાદ્ વિરુદ્ધો ભવતિ ।

દ્.4 યદ્ અપ્ય્ અભ્યધાય્ય્ એકપિણ્ડગ્રહણકાલોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધેર્ નાસ્તિ સામાન્યમ્ । કૈવમ્ આહ નોપલબ્ધં સામાન્યમ્? અપિ તૂપલબ્ધમ્ એવ । કથમ્ જ્ઞાયતે? દ્વિતીયાદિપિણ્ડદર્શને સતિ પૂર્વે પિણ્ડે સ્મૃતિદર્શનાદ્, અનેન સદૃશો ઽસાવ્ એવમ્ અનુસ્મરતિ । અથવૈકપિણ્ડગ્રહણકાલે તદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં ન ભવતિ તેન નોપલભ્યતે । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિર્ ઇહાનેકસહકારિપિણ્ડોપનિપાતઃ । યદિ ચોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં, કથં નોપલભ્યતે? અથ નોપલભ્યતે, ન તર્હ્ય્.ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તમ્ । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિર્ ઇહ પ્રત્યયાન્તરસાકલ્યં સ્વભાવવિશેષશ્ ચ । એતચ્ ચેદ્ વિદ્યતે કથમ્ અનુપલબ્ધિઃ? એવમ્ભૂતસ્યાપ્ય્ અનુપલમ્ભે પરિકલ્પ્યમાને સર્વવસ્તૂનામ્ અનુપલમ્ભપ્રસઙ્ગઃ । ઉપલબ્ધૌ વાન્યત્ કારણમ્ અન્વેષ્ટવ્યમ્ । અથ પ્રત્યયાન્તરસાકલ્યમાત્રં
વિવક્ષિતં, ન તત્સ્વભાવવિશેષઃ । યદ્ય્ એવમ્ અદૃશ્યસ્યૈવાનુપલબ્ધિર્, ન દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ અસ્તિ । યદિ
ચાન્યકારકસાકલ્યમ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિર્ અભિધીયતે, તદાપ્ય્ ઉપલબ્ધ્યા ભવિતવ્યં નાનુપલબ્ધ્યા । ઇતરકારકસાકલ્યં હ્ય્ ઉપલમ્ભજનનસામર્થ્યમ્ । તચ્ ચેદ્ વિદ્યતે, કથમ્ અનુપલબ્ધિઃ? તસ્માદ્ અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યૈવાનુપલબ્ધિર્, નોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય ।

દ્.5 યદ્ અપ્ય્ ઉવાચ ક્ષીરોદકવદ્ વિવેકેનાગ્રહણાન્ નાસ્તિ સામાન્યં તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્ । વિવેકો હ્ય્ આકારાન્યત્વં વ્યક્તીનામ્ અનનુગમરૂપતા, સામાન્યં ત્વ્ અનુગતાકારમ્ અનયોઃ સારૂપ્યં તૈઃ સહ સારૂપ્યમ્ અસ્ યેતિ વિવિક્તાકારાવગમદર્શનાત્ । તથા ક્ષીરોદકયોર્ અપિ વિવિક્તમ્ એવ ગ્રહણમ્ । તત્ર ક્ષીરોદકયોર્ એકભાજનનિક્ષેપે સતિ, કિં કેવલં ક્ષીરં પ્રતિભાત્ય્ આહોદકમ્ ઉભયં વા? તદ્ યદિ ક્ષીરમ્ એવ પ્રતિભાતિ, કથં તદ્ ઉદકાકારાન્ ન વિવિક્તં ભવતિ? અથોદકં કેવલં પ્રતિભાતિ, તદ્ અપિ કથં ક્ષીરાન્ ન વિવિક્તં ભવતિ? અથોભયં પ્રતિભાતિ, તદોભયોર્ ઇતરેતરાકારવિવિક્તયોર્ ગ્રહણં તાદાત્મ્યવ્યતિરેકાત્ ।

દ્.6 યદ્ અપ્ય્ અન્યદ્ ઉક્તમ્ એકત્ર દૃષ્ટો ભેદો હિ ક્વચિન્ નાન્યત્ર દૃશ્યતે। ન તસ્માદ્ ભિન્નમ્ અસ્ત્ય્ અન્યત્ સામાન્યં બુદ્ધ્યભેદતઃ॥ ઇત્ય્ એતદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્ । એકત્ર દૃષ્ટસ્ય ભેદસ્યાન્યત્ર દર્શનમ્ અસ્ત્ય્ એવ । યથા ઘટવસ્ત્રાદેર્ એકાવયવોપરિદૃષ્ટસ્યાવયવાન્તરલગ્નસ્યોપલમ્ભસ્, તથા સામાન્યમ્ અપિ ભિન્નમ્ અસ્ત્ય્ અનુગતાકારસ્ય બુદ્ધિભેદેનાધ્યવસીયમાનત્વાત્ ।

દ્.7 યદ્ અપ્ય્ અન્યદ્ ઉક્તં નિત્યસ્ય ક્રમેતરાભ્યામ્ અર્થક્રિયાકરણસામર્થ્યં નાસ્તીત્ય્ અસત્ સામાન્યં, તદ્ એતદ્ અયુક્તમ્ । ઉભયથાપ્ય્ અર્થક્રિયાસમ્પાદનમ્ ઉપપદ્યતે યુગપત્ ક્રમેણ ચ । નનુ ક્રમકર્તૃત્વમ્ અભિન્નસ્ય નોપપદ્યતે, કાર્યસ્યૈકકાલીનતા પ્રાપ્નોતિ । એતચ્ ચાસમીચીનમ્ । યથા ભવતાં પક્ષૈકં નીલસ્વલક્ષણમ્ અનેકાકારકાર્યં નિયતદેશસમ્બન્ધિ જનયતિ નયનાલોકમનસ્કારાદિરૂપં, ન ચ કાર્યાણામ્ એકાકારતૈકદેશસમ્બન્ધિતા વા વિદ્યતૈકસ્વભાવસમુદ્ભવત્વે ઽપિ, તથેહાપ્ય્ એવમ્ભૂતં । તત્ સામાન્યં યત્ ક્રમેતરાભ્યાં કાર્યોત્પાદાત્મકમ્ । નનુ યદિ ક્રમેણ કાર્યં કરોતિ, તદા તદ્ એવ જનકં તદ્ એવ ચાજનકમ્ । સત્યં, તદ્ એવ જનકં તદ્ એવ ચાજનકમ્ । નનુ જનકાજનકયોર્ ભેદપ્રસઙ્ગઃ । ન પ્રસઙ્ગો ઽસ્તિ । યથા ત્વદીયે પક્ષૈકં નીલસ્વલક્ષણં સ્વકાર્યાપેક્ષયા
જનકં, સ્વકારણાત્માપેક્ષયા ત્વ્ અજનકં, ન તસ્ય સ્વરૂપભેદો ઽસ્તિ । અથ
સ્વકારણમ્ આત્માનં ચ જનયતિ, તદ્ અયુક્તમ્ । તદ્ આત્માનં કુર્વદ્ ઉત્પન્નં વા કુર્યાદ્ અનુત્પન્નં વા ।

તદ્ યદ્ય્ ઉત્પન્નં કરોતિ, તદ્ અયુક્તં, કૃતસ્ય કરણાયોગાત્ । અથાનુત્પન્નં કરોત્ય્ અસતઃ કઃ કારકાર્થઃ? તથા સ્વકારણમ્ અપિ ન જનયતીતરેતરાશ્રયત્વદોષપ્રસઙ્ગાત્ । અતસ્ તદ્ એવ કારકં તદ્ એવ ચાકારકમ્ ઇતિ તથા સામાન્યમ્ અપિ જનકમ્ અજનકં ચ । ન ચાર્થક્રિયાકર્તૃત્વાભાવે ઽસત્ત્વં સિધ્યતિ । યથા વહ્નેર્ અયોગોલકાઙ્ગારાવસ્થાયાં ધૂમોત્પાદકત્વાભાવે ઽપિ ન નિવર્તતે વહ્નિરૂપતા, સ્વહેતોર્ એવ તથાભૂતસ્યોત્પત્તેર્ વહ્નિસ્વભાવસ્ય ધૂમાજનકાત્મકસ્ય ચ, તથાન્યદ્ અપિ કાર્યં સ્વહેતુનોત્પાદિતં યદ્ વસ્તુસ્વભાવં કાર્યાજનકાત્મકં ચ । તથા સામાન્યમ્ અપિ વસ્તુભૂતં ન ચ કાર્યમ્ ઉત્પાદયતિ । નનુ યદિ કાર્યં નોત્પાદયતિ, તદ્ અસ્તીતિ કથં વેત્સિ? તદુપલબ્ધ્યા । નનુ તદનુત્પાદ્યા કથં તદ્ગૃહીતિર્ ભવતિ? સ્વહેતુસામર્થ્યનિયમિતાયાસ્ તદ્ગૃહીત્યાત્મતયોત્પત્તેઃ । ન ચ
તદુત્પાદ્યત્વેન તદ્ગૃહીતિત્વં, ચક્ષુરાદેર્ અપિ સંવેદ્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચ
વિષયાકારયોગિત્વેન તદ્ગૃહીતિત્વં વિજ્ઞાનાત્મતાવ્યતિરેકેણ વિષયાકારસમાવેશાયોગાત્ । યો ઽસાવ્ આકારો વિષયાર્પિતઃ, સ કિં જ્ઞાનાકારાદ્ ભિન્નો ઽભિન્નો વા? યદિ ભિન્નઃ, સ તાત્ત્વિકો ઽતાત્ત્વિકો વા । યદિ તાત્ત્વિકસ્, તદ્ગતિઃ કથમ્? કિં સ્વસંવેદ્યત્વેનાહો જનકત્વાકારાર્પકત્વેન? તદ્ યદિ સ્વસંવેદ્યત્વેન, તદ્ અયુક્તમ્, અવિજ્ઞાનાત્મતયા સ્વસંવેદ્યત્વાયોગાત્ । અથ જનકત્વાકારાર્પકત્વેન, તદા પ્રાપ્તાકારપરમ્પરા । અથાતાત્ત્વિકસ્, તદ્ગતિર્ નોપપદ્યતે સ્વસંવેદ્યત્વજનકત્વવ્યતિરેકાત્ । અથાવ્યતિરિક્તઃ, સ તાત્ત્વિકો ઽતાત્ત્વિકો વા । યદિ તાત્ત્વિકઃ, સ જડાત્મા તદ્વિપરીતો વા । યદિ જડાત્મા, ન તર્હિ ચિતા સહ તાદાત્મ્યમ્ । ચિદચિતોસ્ તાદાત્મ્યાનુપપત્તિઃ । અથ તદ્વિપરીતસ્, તદા જ્ઞાનમાત્રતા સ્યાત્ । જ્ઞાનરૂપતા ચ સર્વજ્ઞાનસાધારણા પ્રતિકર્મવ્યવસ્થાનુપપત્તિઃ । અથાતાત્ત્વિકસ્, તદા જ્ઞાનસ્યાપ્ય્
અતાત્ત્વિકત્વં પ્રાપ્નોતિ । યદિ ચ વિજ્ઞાનતાદાત્મ્યેનાકારોત્પત્તિર્ ભવતિ, વિજ્ઞાનં
સર્વકારકનિષ્પાદ્યત્વેન સાધારણં પ્રતિકર્મવ્યવસ્થાનુપપત્તિઃ । એવં ચ સતિ યદ્ ઉક્તમ્

અર્થેન ઘટયત્ય્ એનં ન હિ મુક્ત્વાર્થરૂપતામ્। તસ્માદ્ અર્થાધિગતેઃ પ્રમાણં મેયરૂપતા॥

તન્ મુગ્ધવિલસિતં સૌગતાનામ્ ।