Tattvopaplavasiṃha · Verses p74792-p81559

tad etad ayuktam / prāthamikam api jñānaṃ gaur iti jñānaṃ, gopiṇḍāvagāhini vijñāne gaur iti jñānasañjñā / tataś ca prathamākṣasannipātajam api bhavati / evaṃ ca pūrvāparavijñānayor ekaviṣayatvobhayor gaur iti jñānasañjñāviṣayatvam / nanv ekasya kramabhāvivijñānajanakatvaṃ kim ekena svarūpeṇa svarūpāntareṇa vā? ekenaiva svabhāvena janayatīti brūmaḥ / nanv ekakālīnatā pūrvāparavijñānayor ekasvabhāvāyattatve saty āpadyate / yady evam ekanīlotpāditanayanālokavijñānānām ekadeśasambandhitvam ekākārataikavyaktitvam āpadyataikanīlotpādyatvāviśeṣāt / athaivambhūtaṃ tat tasya svarūpaṃ yac citrakāryakaraṇātmakam / yady evaṃ mamake 'pi pakṣe kramabhāvyanekakāryakaraṇātmakam eva svarūpaṃ svahetusāmarthyaniyamitasyotpatteḥ / athavā yathātvadīye pakṣe manojñānaṃ svalakṣaṇaviṣayaṃ
na ca prathamākṣasannipātajam, api tv indriyajñānena
svaviṣayānantaraviṣayasahakāriṇotpādyate, tathā gaur ityādikam api jñānaṃ prathamākṣasannipātajena vijñānena svaviṣayānantaraviṣayasahakāriṇā smaraṇādyupahitena cotpādyateti nirviṣayatvābhāvo viṣayāntarasya svakāraṇasāmarthyānurodhena gaur ityādijñānajananayogyasyotpatteḥ / smaraṇam api samartham utpannaṃ sad gaur ity utpādayati / evaṃ sati yad uktaṃ yaḥ prāg ajanako buddher ityādi, tad svaparamatam anālocyaiva jegīyate /

4.1e na ca jñānākaravyatirekeṇa vikalpākāro 'nyo 'sti / kalpanākāro hi jñānatādātmyena vyavasthitaḥ / tataś ca kalpanāpoḍhaṃ pratyakṣaṃ kim uktaṃ bhavati? jñānāpoḍhaṃ pratyakṣam / yo yatsvabhāvopanibaddhaḥ, sa nivartamānas tam ādāya nivartate / tataś cājñānātmakaṃ pratyakṣaṃ bhikṣūṇāṃ prasaktam /

4.2 tathāvyabhicāripadam api nopādeyam apohyajñānāsambhavāt / nanu mārtaṇḍapādasaṅghātotpāditaṃ vijñānam apohyam asti kathaṃ tad apohyam? atathyodakaviṣayatvāt / yady atathyodakaviṣayatvaṃ, kathaṃ tad apanīyate 'tathyodakākārasya svena rūpeṇa vidyamānatvān madhurodakadīrghodakākāravat? atha tatra madhurodakaṃ vidyate, svena rūpeṇa pratīyamānatvāt, tad ihāpy udakaṃ pratīyatodakaṃ gṛhṇāmīti vyavahāradarśanāt / satyaṃ, pratibhāty, atathyaṃ tu pratibhāti /

4.21 atathyatā kā? kiṃ pratīyamānasyābhāvo 'tha pratīyamānaivābhāvaḥ?

4.211 yadi pratīyamānasyābhāvaḥ, so 'tra nāvābhāty, udakākāraivāvabhāti /

4.212 atha pratīyamānaivābhāvaḥ so 'py anupapannaiva / na hi bhāvākāre pratīyamāne 'bhāvakalpanā yuktā / anyathā rasākāre pratīyamāne rūpākāraḥ parikalpayitavyaḥ / tataś cālūnaviśīrṇaṃ jagat syāt / yadi cābhāvaḥ pratibhāti, kathaṃ tad udakajñānaṃ mithyājñānaṃ cocyate 'bhāvaviṣayasya svena rūpeṇa vidyamānatvāt?

4.22 tad etad udakajñānam udakaṃ viṣayayaty udakābhāvam ātmānaṃ na kiñcid vā /

4.221 tad yady udakaṃ viṣayayati, tadā na tasya mithyātvaṃ madhurodakasaṃvedanasyeva / tatra tathyodakaṃ pratibhāti / kiṃ yat pratibhāti tat tathyodakam, āho yat tathyaṃ tat pratibhāti? tad yadi yat pratibhāti tat tathyam, ihāpy udakaṃ pratibhāti, prāptā tasyāpi tathyatā /

atha yat tathyaṃ tat pratibhāti, tasya tathyatā kathaṃ jñāyate? kiṃ pratītyānyathā vā? yadi pratītyā, ihāpi pratītir utpadyate / astu tathyatā / atha pratītim antareṇa tathyatopapādyate, tadā susthitāni vastūni / sarvavādasiddhiḥ syāt / atha pratīyate yadi nāma bādhyate / pratīyate bādhyate ceti citram / pratīyamānatvaṃ ca janakatvākārārpakatvena vyāptam / yac ca na janayati nākāram arpayati tan nāvabhāti yathā rūpajñāne rasaḥ / pratīyate cātrodakaṃ, janakatvākārārpakatvopapattiḥ / tadupapattau ca na bādhopapattir, janakatvākārārpakatvasya sattvanibandhanatvāt /
4.222 athābhāvaṃ viṣayayati, na tarhy udakajñānarūpatābhāvagṛhītirūpatvāt / nāpi tasya mithyātvam abhāvaviṣayasyopapatteḥ / na ca saugatamate 'bhāve kaścid viṣayārthopapadyate janakatvākārārpakatvavyatirekāt. udakākāro hi pratītyutkalitaḥ / tadabhāvaś cāprātītikehopapādyate mugdhabauddhaiḥ /

4.223 athātmaviṣayaṃ, tathāpi vyabhicāritā nopapadyate, svāṃśasyāvañcanāt / na hi jñānam ātmānaṃ visaṃvadati / nāpi tad udakajñānatvena vyapadeśyaṃ rāgādisaṃvedanavat / na hi nīlābhaṃ saṃvedanaṃ rasavijñānātmakatvena vyapadiśyamānaṃ dṛṣtam /

4.224 atha nirviṣayaṃ, na tarhi tad udakajñānam, udakajñānatayā tu pratibhāti, tena jānīma na nirviṣayam / yadi ca nirviṣayaṃ, kathaṃ tan mithyājñānam? jñānamātrānurodhena na mithyājñānaṃ nāpi samyagjñānam / na ca bhavatāṃ pakṣe jñānaṃ nirālambanam asti svāṃśaparyavasitatvāt /

4.23 vijñānasya vyabhicāritā kiṃ svasattāmātrānurodhenāho parasattānurodhena?

4.231 tad yadi svasattānurodhena, tadā sarvavijñānānāṃ vyabhicāritā prāpnoti jñānarūpatāyāḥ sarvatra bhāvāt / na kiñcid vijñānam avyabhicāri syāt /

4.232 atha parasattānurodhena vyabhicāritocyate, kim anupakārakaparasattānurodhenāhopakārakaparasattānurodhena? tad yady anupakārakaparasattānurodhena vyabhicāritā, tadā sarvasaṃvittīnāṃ vyabhicāritā prāpnotyanupakārakaparasattāviśeṣāt / athopakārakaparasattānurodhena vyabhicāritābhidhīyate, kiṃ karaṇabhūtaparopakārakasattānurodhenāho karmatāpannopakārakaparasattānurodhena? tad yadi karaṇabhūtaparopakārakasattānuvedhena, tadā sarvāsāṃ saṃvittīnāṃ mithyātvam āpadyate karaṇabhūtaparopakārakasattāviśeṣāt / atha karmakārakopakārakaparasattānuvedhena mithyātvaṃ, tad ayuktaṃ, na tasya mithyātvaṃ satyodakajñānasyeva karmakārakeṇopakriyamāṇatvāt /

4.24 tathā samyagjñānatvam api ka ham? kiṃ jñānasattāmātrānurodhenāho parasattānurodhena?

4.241 tad yadi jñānasattāmātrānurodhena samyaktvaṃ, tadā sarvasaṃvittīnāṃ samyaktvaṃ prāpnoti jñānākārasyopapatteḥ /

4.242 atha parasattānurodhena samyaktvaṃ, tadā kim anupakārakaparasattānurodhena kiṃ vopakārakaparasattānurodhena? tad yady anupakārakaparasattānurodhena samyaktvaṃ, tadā sarvāsāṃ saṃvittīnāṃ samyaktvam āpadyate 'nupakārakaparasattāviśeṣāt / athopakārakaparasattānurodhena kiṃ karaṇabhūtaparopakārakasattānuvedhenāho karmatāpannopakārakaparasattānuvedhena? tad yadi karaṇabhūtaparopakārakasattānuvedhena, tadā sarvāsāṃ saṃvittīnāṃ samyaktvam āpadyate karaṇabhūtaparopakārakasattāviśeṣāt / atha karmatāpannopakārakaparasattānuvedhena samyaktvam abhidhīyate, tadā rāgādisaṃvedanasya samyaktvaṃ na prāpnoty, atītānāgatārthaviṣayatve yogijñānasya ca /

4.25 yat tad vyabhicāri jñānaṃ, tat kiṃ vyabhicāribhūtenopādānajñānena janyatāho 'vyabhicāribhūtenopādānajñānena janyate?

4.251 tad yadi vyabhicāribhūtenopādānajñānena janyate, tad api vyabhicāribhūtena, prāptā vyabhicāriparamparā / saṅgrāhyam avyabhicāri na labhyate /

4.252 athāvyabhicāribhūtenopādānajñānena janyate, tad upādānakāraṇam anukurvad vopajāyate 'nanukurvad vā / tad yady upādānakāraṇānukāreṇotpādyate, tadā kim āpnoti? avyabhicārisvarūpānukāreṇotpādyate / katham? avyabhicārasya jñānatādātmyena vyavasthiteḥ / na caikadeśānukāritvam asty upādānakāraṇasya niravayavatvāt / evaṃ sarvaṃ vijñānam avyabhicāri prasaktam, apohyajñānānupapattiḥ / na ca vyabhicārāvyabhicārau jñānād vyatiriktau staḥ / yathā rasākāro rūpākāro vā jñānākārād bhinno, na tathā vyabhicārāvyabhicārau jñānād vyatiriktau / tataś ca vyabhicārākāro 'tra nirākriyate kim uktaṃ bhavati? jñānākāro 'tra nirākriyate / tataś cājñānātmakaṃ pratyakṣaṃ prasaktaṃ saugatānām /