તત્ત્વોપપ્લવસિંહ · શ્લોક p74792-p81559

તદ્ એતદ્ અયુક્તમ્ । પ્રાથમિકમ્ અપિ જ્ઞાનં ગૌર્ ઇતિ જ્ઞાનં, ગોપિણ્ડાવગાહિનિ વિજ્ઞાને ગૌર્ ઇતિ જ્ઞાનસઞ્જ્ઞા । તતશ્ ચ પ્રથમાક્ષસન્નિપાતજમ્ અપિ ભવતિ । એવં ચ પૂર્વાપરવિજ્ઞાનયોર્ એકવિષયત્વોભયોર્ ગૌર્ ઇતિ જ્ઞાનસઞ્જ્ઞાવિષયત્વમ્ । નન્વ્ એકસ્ય ક્રમભાવિવિજ્ઞાનજનકત્વં કિમ્ એકેન સ્વરૂપેણ સ્વરૂપાન્તરેણ વા? એકેનૈવ સ્વભાવેન જનયતીતિ બ્રૂમઃ । નન્વ્ એકકાલીનતા પૂર્વાપરવિજ્ઞાનયોર્ એકસ્વભાવાયત્તત્વે સત્ય્ આપદ્યતે । યદ્ય્ એવમ્ એકનીલોત્પાદિતનયનાલોકવિજ્ઞાનાનામ્ એકદેશસમ્બન્ધિત્વમ્ એકાકારતૈકવ્યક્તિત્વમ્ આપદ્યતૈકનીલોત્પાદ્યત્વાવિશેષાત્ । અથૈવમ્ભૂતં તત્ તસ્ય સ્વરૂપં યચ્ ચિત્રકાર્યકરણાત્મકમ્ । યદ્ય્ એવં મમકે ઽપિ પક્ષે ક્રમભાવ્યનેકકાર્યકરણાત્મકમ્ એવ સ્વરૂપં સ્વહેતુસામર્થ્યનિયમિતસ્યોત્પત્તેઃ । અથવા યથાત્વદીયે પક્ષે મનોજ્ઞાનં સ્વલક્ષણવિષયં
ન ચ પ્રથમાક્ષસન્નિપાતજમ્, અપિ ત્વ્ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનેન
સ્વવિષયાનન્તરવિષયસહકારિણોત્પાદ્યતે, તથા ગૌર્ ઇત્યાદિકમ્ અપિ જ્ઞાનં પ્રથમાક્ષસન્નિપાતજેન વિજ્ઞાનેન સ્વવિષયાનન્તરવિષયસહકારિણા સ્મરણાદ્યુપહિતેન ચોત્પાદ્યતેતિ નિર્વિષયત્વાભાવો વિષયાન્તરસ્ય સ્વકારણસામર્થ્યાનુરોધેન ગૌર્ ઇત્યાદિજ્ઞાનજનનયોગ્યસ્યોત્પત્તેઃ । સ્મરણમ્ અપિ સમર્થમ્ ઉત્પન્નં સદ્ ગૌર્ ઇત્ય્ ઉત્પાદયતિ । એવં સતિ યદ્ ઉક્તં યઃ પ્રાગ્ અજનકો બુદ્ધેર્ ઇત્યાદિ, તદ્ સ્વપરમતમ્ અનાલોચ્યૈવ જેગીયતે ।

4.1એ ન ચ જ્ઞાનાકરવ્યતિરેકેણ વિકલ્પાકારો ઽન્યો ઽસ્તિ । કલ્પનાકારો હિ જ્ઞાનતાદાત્મ્યેન વ્યવસ્થિતઃ । તતશ્ ચ કલ્પનાપોઢં પ્રત્યક્ષં કિમ્ ઉક્તં ભવતિ? જ્ઞાનાપોઢં પ્રત્યક્ષમ્ । યો યત્સ્વભાવોપનિબદ્ધઃ, સ નિવર્તમાનસ્ તમ્ આદાય નિવર્તતે । તતશ્ ચાજ્ઞાનાત્મકં પ્રત્યક્ષં ભિક્ષૂણાં પ્રસક્તમ્ ।

4.2 તથાવ્યભિચારિપદમ્ અપિ નોપાદેયમ્ અપોહ્યજ્ઞાનાસમ્ભવાત્ । નનુ માર્તણ્ડપાદસઙ્ઘાતોત્પાદિતં વિજ્ઞાનમ્ અપોહ્યમ્ અસ્તિ કથં તદ્ અપોહ્યમ્? અતથ્યોદકવિષયત્વાત્ । યદ્ય્ અતથ્યોદકવિષયત્વં, કથં તદ્ અપનીયતે ઽતથ્યોદકાકારસ્ય સ્વેન રૂપેણ વિદ્યમાનત્વાન્ મધુરોદકદીર્ઘોદકાકારવત્? અથ તત્ર મધુરોદકં વિદ્યતે, સ્વેન રૂપેણ પ્રતીયમાનત્વાત્, તદ્ ઇહાપ્ય્ ઉદકં પ્રતીયતોદકં ગૃહ્ણામીતિ વ્યવહારદર્શનાત્ । સત્યં, પ્રતિભાત્ય્, અતથ્યં તુ પ્રતિભાતિ ।

4.21 અતથ્યતા કા? કિં પ્રતીયમાનસ્યાભાવો ઽથ પ્રતીયમાનૈવાભાવઃ?

4.211 યદિ પ્રતીયમાનસ્યાભાવઃ, સો ઽત્ર નાવાભાત્ય્, ઉદકાકારૈવાવભાતિ ।

4.212 અથ પ્રતીયમાનૈવાભાવઃ સો ઽપ્ય્ અનુપપન્નૈવ । ન હિ ભાવાકારે પ્રતીયમાને ઽભાવકલ્પના યુક્તા । અન્યથા રસાકારે પ્રતીયમાને રૂપાકારઃ પરિકલ્પયિતવ્યઃ । તતશ્ ચાલૂનવિશીર્ણં જગત્ સ્યાત્ । યદિ ચાભાવઃ પ્રતિભાતિ, કથં તદ્ ઉદકજ્ઞાનં મિથ્યાજ્ઞાનં ચોચ્યતે ઽભાવવિષયસ્ય સ્વેન રૂપેણ વિદ્યમાનત્વાત્?

4.22 તદ્ એતદ્ ઉદકજ્ઞાનમ્ ઉદકં વિષયયત્ય્ ઉદકાભાવમ્ આત્માનં ન કિઞ્ચિદ્ વા ।

4.221 તદ્ યદ્ય્ ઉદકં વિષયયતિ, તદા ન તસ્ય મિથ્યાત્વં મધુરોદકસંવેદનસ્યેવ । તત્ર તથ્યોદકં પ્રતિભાતિ । કિં યત્ પ્રતિભાતિ તત્ તથ્યોદકમ્, આહો યત્ તથ્યં તત્ પ્રતિભાતિ? તદ્ યદિ યત્ પ્રતિભાતિ તત્ તથ્યમ્, ઇહાપ્ય્ ઉદકં પ્રતિભાતિ, પ્રાપ્તા તસ્યાપિ તથ્યતા ।

અથ યત્ તથ્યં તત્ પ્રતિભાતિ, તસ્ય તથ્યતા કથં જ્ઞાયતે? કિં પ્રતીત્યાન્યથા વા? યદિ પ્રતીત્યા, ઇહાપિ પ્રતીતિર્ ઉત્પદ્યતે । અસ્તુ તથ્યતા । અથ પ્રતીતિમ્ અન્તરેણ તથ્યતોપપાદ્યતે, તદા સુસ્થિતાનિ વસ્તૂનિ । સર્વવાદસિદ્ધિઃ સ્યાત્ । અથ પ્રતીયતે યદિ નામ બાધ્યતે । પ્રતીયતે બાધ્યતે ચેતિ ચિત્રમ્ । પ્રતીયમાનત્વં ચ જનકત્વાકારાર્પકત્વેન વ્યાપ્તમ્ । યચ્ ચ ન જનયતિ નાકારમ્ અર્પયતિ તન્ નાવભાતિ યથા રૂપજ્ઞાને રસઃ । પ્રતીયતે ચાત્રોદકં, જનકત્વાકારાર્પકત્વોપપત્તિઃ । તદુપપત્તૌ ચ ન બાધોપપત્તિર્, જનકત્વાકારાર્પકત્વસ્ય સત્ત્વનિબન્ધનત્વાત્ ।
4.222 અથાભાવં વિષયયતિ, ન તર્હ્ય્ ઉદકજ્ઞાનરૂપતાભાવગૃહીતિરૂપત્વાત્ । નાપિ તસ્ય મિથ્યાત્વમ્ અભાવવિષયસ્યોપપત્તેઃ । ન ચ સૌગતમતે ઽભાવે કશ્ચિદ્ વિષયાર્થોપપદ્યતે જનકત્વાકારાર્પકત્વવ્યતિરેકાત્. ઉદકાકારો હિ પ્રતીત્યુત્કલિતઃ । તદભાવશ્ ચાપ્રાતીતિકેહોપપાદ્યતે મુગ્ધબૌદ્ધૈઃ ।

4.223 અથાત્મવિષયં, તથાપિ વ્યભિચારિતા નોપપદ્યતે, સ્વાંશસ્યાવઞ્ચનાત્ । ન હિ જ્ઞાનમ્ આત્માનં વિસંવદતિ । નાપિ તદ્ ઉદકજ્ઞાનત્વેન વ્યપદેશ્યં રાગાદિસંવેદનવત્ । ન હિ નીલાભં સંવેદનં રસવિજ્ઞાનાત્મકત્વેન વ્યપદિશ્યમાનં દૃષ્તમ્ ।

4.224 અથ નિર્વિષયં, ન તર્હિ તદ્ ઉદકજ્ઞાનમ્, ઉદકજ્ઞાનતયા તુ પ્રતિભાતિ, તેન જાનીમ ન નિર્વિષયમ્ । યદિ ચ નિર્વિષયં, કથં તન્ મિથ્યાજ્ઞાનમ્? જ્ઞાનમાત્રાનુરોધેન ન મિથ્યાજ્ઞાનં નાપિ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ । ન ચ ભવતાં પક્ષે જ્ઞાનં નિરાલમ્બનમ્ અસ્તિ સ્વાંશપર્યવસિતત્વાત્ ।

4.23 વિજ્ઞાનસ્ય વ્યભિચારિતા કિં સ્વસત્તામાત્રાનુરોધેનાહો પરસત્તાનુરોધેન?

4.231 તદ્ યદિ સ્વસત્તાનુરોધેન, તદા સર્વવિજ્ઞાનાનાં વ્યભિચારિતા પ્રાપ્નોતિ જ્ઞાનરૂપતાયાઃ સર્વત્ર ભાવાત્ । ન કિઞ્ચિદ્ વિજ્ઞાનમ્ અવ્યભિચારિ સ્યાત્ ।

4.232 અથ પરસત્તાનુરોધેન વ્યભિચારિતોચ્યતે, કિમ્ અનુપકારકપરસત્તાનુરોધેનાહોપકારકપરસત્તાનુરોધેન? તદ્ યદ્ય્ અનુપકારકપરસત્તાનુરોધેન વ્યભિચારિતા, તદા સર્વસંવિત્તીનાં વ્યભિચારિતા પ્રાપ્નોત્યનુપકારકપરસત્તાવિશેષાત્ । અથોપકારકપરસત્તાનુરોધેન વ્યભિચારિતાભિધીયતે, કિં કરણભૂતપરોપકારકસત્તાનુરોધેનાહો કર્મતાપન્નોપકારકપરસત્તાનુરોધેન? તદ્ યદિ કરણભૂતપરોપકારકસત્તાનુવેધેન, તદા સર્વાસાં સંવિત્તીનાં મિથ્યાત્વમ્ આપદ્યતે કરણભૂતપરોપકારકસત્તાવિશેષાત્ । અથ કર્મકારકોપકારકપરસત્તાનુવેધેન મિથ્યાત્વં, તદ્ અયુક્તં, ન તસ્ય મિથ્યાત્વં સત્યોદકજ્ઞાનસ્યેવ કર્મકારકેણોપક્રિયમાણત્વાત્ ।

4.24 તથા સમ્યગ્જ્ઞાનત્વમ્ અપિ ક હમ્? કિં જ્ઞાનસત્તામાત્રાનુરોધેનાહો પરસત્તાનુરોધેન?

4.241 તદ્ યદિ જ્ઞાનસત્તામાત્રાનુરોધેન સમ્યક્ત્વં, તદા સર્વસંવિત્તીનાં સમ્યક્ત્વં પ્રાપ્નોતિ જ્ઞાનાકારસ્યોપપત્તેઃ ।

4.242 અથ પરસત્તાનુરોધેન સમ્યક્ત્વં, તદા કિમ્ અનુપકારકપરસત્તાનુરોધેન કિં વોપકારકપરસત્તાનુરોધેન? તદ્ યદ્ય્ અનુપકારકપરસત્તાનુરોધેન સમ્યક્ત્વં, તદા સર્વાસાં સંવિત્તીનાં સમ્યક્ત્વમ્ આપદ્યતે ઽનુપકારકપરસત્તાવિશેષાત્ । અથોપકારકપરસત્તાનુરોધેન કિં કરણભૂતપરોપકારકસત્તાનુવેધેનાહો કર્મતાપન્નોપકારકપરસત્તાનુવેધેન? તદ્ યદિ કરણભૂતપરોપકારકસત્તાનુવેધેન, તદા સર્વાસાં સંવિત્તીનાં સમ્યક્ત્વમ્ આપદ્યતે કરણભૂતપરોપકારકસત્તાવિશેષાત્ । અથ કર્મતાપન્નોપકારકપરસત્તાનુવેધેન સમ્યક્ત્વમ્ અભિધીયતે, તદા રાગાદિસંવેદનસ્ય સમ્યક્ત્વં ન પ્રાપ્નોત્ય્, અતીતાનાગતાર્થવિષયત્વે યોગિજ્ઞાનસ્ય ચ ।

4.25 યત્ તદ્ વ્યભિચારિ જ્ઞાનં, તત્ કિં વ્યભિચારિભૂતેનોપાદાનજ્ઞાનેન જન્યતાહો ઽવ્યભિચારિભૂતેનોપાદાનજ્ઞાનેન જન્યતે?

4.251 તદ્ યદિ વ્યભિચારિભૂતેનોપાદાનજ્ઞાનેન જન્યતે, તદ્ અપિ વ્યભિચારિભૂતેન, પ્રાપ્તા વ્યભિચારિપરમ્પરા । સઙ્ગ્રાહ્યમ્ અવ્યભિચારિ ન લભ્યતે ।

4.252 અથાવ્યભિચારિભૂતેનોપાદાનજ્ઞાનેન જન્યતે, તદ્ ઉપાદાનકારણમ્ અનુકુર્વદ્ વોપજાયતે ઽનનુકુર્વદ્ વા । તદ્ યદ્ય્ ઉપાદાનકારણાનુકારેણોત્પાદ્યતે, તદા કિમ્ આપ્નોતિ? અવ્યભિચારિસ્વરૂપાનુકારેણોત્પાદ્યતે । કથમ્? અવ્યભિચારસ્ય જ્ઞાનતાદાત્મ્યેન વ્યવસ્થિતેઃ । ન ચૈકદેશાનુકારિત્વમ્ અસ્ત્ય્ ઉપાદાનકારણસ્ય નિરવયવત્વાત્ । એવં સર્વં વિજ્ઞાનમ્ અવ્યભિચારિ પ્રસક્તમ્, અપોહ્યજ્ઞાનાનુપપત્તિઃ । ન ચ વ્યભિચારાવ્યભિચારૌ જ્ઞાનાદ્ વ્યતિરિક્તૌ સ્તઃ । યથા રસાકારો રૂપાકારો વા જ્ઞાનાકારાદ્ ભિન્નો, ન તથા વ્યભિચારાવ્યભિચારૌ જ્ઞાનાદ્ વ્યતિરિક્તૌ । તતશ્ ચ વ્યભિચારાકારો ઽત્ર નિરાક્રિયતે કિમ્ ઉક્તં ભવતિ? જ્ઞાનાકારો ઽત્ર નિરાક્રિયતે । તતશ્ ચાજ્ઞાનાત્મકં પ્રત્યક્ષં પ્રસક્તં સૌગતાનામ્ ।