Tattvopaplavasiṃha · Verses p66682-p74666

4.18 athātāttvikārthagṛhītirūpā kalpanā, tada keśoṇḍukavijñānasyāpi kalpanātvam āpadyate /

4.19 atha svayam atāttvikī, tadā pratītiḥ katham? pratītiś ced, atāttvikī katham?

4.1(10) atha trirūpāl liṅgato 'rthadṛk kalpaneti cet, sāpi kiṃ liṅgajanyatvena kalpanāho nirviṣayatvena? tad yadi liṅgajanyatvena kalpanātvaṃ, tadā liṅgāvagāhakanirvikalpakavijñānasyāpi kalpanātvam āpadyate / na cānumeyajñānasyāvyavadhānena liṅgotpādyatvam asti / atha nirviṣayatvena kalpanātvaṃ, tad api na yoyujyate, svāṃśaviṣayatvād anumānajñānasya / atha svāṃśaviṣayavyatiriktaviṣayo nāsti, nirviṣayatvena kalpanātvam apadiśyate / tadā keśoṇḍukavijñānasyāpi kalpanātvam āpadyate /

4.1(10)ātha yan nirvikalpakaṃ tad vispaṣṭatayopajāyata, ānumānikaṃ tv aspaṣṭābhaṃ, tena tat kalpanājñānam /

4.1(10)a tad ayuktam / aspaṣṭatā ca yathā na sambhavati, tathā prāg evoktā /

4.1(10)a pratyakṣajñānasya ca spaṣṭatā kā? kiṃ svalakṣaṇajanyatāho svalakṣaṇapratibhāsitā?

4.1(10)a1 tad yadi svalakṣaṇajanyatā, kiṃ pratīyamānasvalakṣaṇajanyatā tadviparītasvalakṣaṇajanyatā vā? tad yadi pratītyārūḍhasvalakṣaṇajanyatā, pratītau kim avabhāti? kim artho jñānam ubhayaṃ va ? tad yady arthas, tad ayuktam apratītāyāṃ pratītau tadanavabhāsanāt / atha jñānaṃ, na tarhi tad ātmānam utpādayati svātmani kriyāvyatirekāt / athobhayaṃ pratibhāti, tad ayuktam, ekopalambhasya dvitīyākāraparihārasthitidharmatvāt / yadi cobhayaṃ pratibhāti, tadārthavaj jñānenāpi jñānam utpādyatety āpadyate / tac cāyuktaṃ svātmani kriyāvirodhāt / athāpratīyamānasvalakṣaṇajanyatā, tadgatiḥ katham? na pratyakṣeṇāpratīyamānatvād eva / nāpy anumānena, svabhāvakāryaliṅgānavagateḥ / na svabhāvānumānaṃ tatkāryatādātmye tadanavagatau tasyānavagateḥ / nāpi kāryānumānaṃ tadbhūtakāryānupalabdheḥ
/ piśācaparamāṇumaheśvarakalpārthotpāditaṃ kāryaṃ nehopalabhyate / atha
jñānam eva tasya liṅgaṃ, tad ayuktaṃ, tena saha tasya sambandhānavagateś cinmātratayaiva na tv anyo 'rthaḥ / na ca cid ātmānaṃ janayati / samanantarajñānaṃ tasya hetur iti cet, tad ayuktaṃ, tadavagatau na mānam asti / parasantānajñānārthakalpaṃ tad api na svasaṃvedyaṃ tatkāryajñānasya, tato bhinnatvāt parasantānajñānārthavat / nāpyanumāṭena, tadāyattatāyānavagateḥ / cinmātratayaivātmānam avagāhayati, nānyāyattatayā, tato 'nyasya piśāceśvaratulyatvāt / yadi ca samanantaravijñānotpādyatvena spaṣṭatā, tadānumānajñānasyāpi samanantarajñānotpādyatvena nirvikalpakatvam anuṣaktam /

4.1(10)a2 atha svalakṣaṇapratibhāsitā spaṣṭatā, tatra kiṃ pratibhāti kim artho jñānam ubhayaṃ vā? tad yady arthas, tad ayuktam, aprasiddhāyāṃ prasiddhau tatprasiddhyabhāvāt / atha jñānaṃ, tad anumāne 'pi pratibhāti, tad apy astu nirvikalpakam / tannirvikalpakatve tarhy apohyo mṛgyo 'dhunā kalpanāpoḍhapadasya / athobhayaṃ pratibhāti, tad ayuktam, ekopalambhasya dvitīyākāraparihārasthitidharmatvābhyupagamāt /

4.1(11) athātītānāgatārthagṛhītirūpā kalpanā, tatra kim avabhāty arthas tadabhāvo vā na kiñcid vā? yady atīto 'rthaḥ pratibhāti, na tarhi tasya kalpanātvaṃ vartamānanīlajñānavat / nāpy arthasyātītatā pratīyamānatvena nīlajalādivat / na hi pratīyamānasyātītatā nāma / yadi ca pratīyamānasyāpy atītatocyate, tadā sarvasya buddhyupalakṣitasyātītatā bhavet / tataś ca vartamānavyavahāravirahaḥ syāt / atha tadabhāvaḥ pratibhāti, tasyāpyatītatā nāsti, svena rūpeṇa vidyamānatvāt / nāpi tadviṣayavijñānasya kalpanātvam upapadyate 'bhāvārthasāmarthyena samudbhavāt / asāmarthye vā viṣayārthaś cintyaḥ / atha nirviṣayaṃ, na tarhi tad atītānāgatārthavijñānam atītānāgatārthopakārarahitam apadiśyate / na ca nirviṣayatve sati savikalpakatvaṃ nirvikalpakatvaṃ vāpi tu jñānātmatayaiva tasya vyavasthitiḥ
/ na ca jñānamātratayā tasya savikalpakatvam iṣyate sarvajñānānāṃ savikalpakatvaprasaṅgāt / yadi
ca nirviṣayatvenātītānāgatārthavijñānasya savikalpakatvam abhyupeyate, nirvikalpakābhimatakeśoṇḍukavijñānasyāpi savikalpakatvam āpadyate / na cātītānāgatavijñānasya nirviṣayatvam asti svāṃśaparyavasitatvāt / nāpi svāṃśavyatirikto 'rtho 'nyo 'sty ekopalambhenāpohitatvāt / na ca svāṃśasya vañcanopapadyate / tadabhāvāt sarvaṃ vijñānaṃ savikalpakaṃ nirvikalpakaṃ vā vaktavyaṃ bhedānupapatteḥ /

4.1a yad apy uktaṃ kalpanāpoḍhaṃ pratyakṣam arthasāmarthyena samudbhavād rūpādisvalakṣaṇavad iti tatra kiṃ pratīyamānasvalakṣaṇodbhavatvaṃ vivakṣitam āho 'rthamātrodbhavatvam? tad yadi pratīyamānasvalakṣaṇodbhavatvaṃ vivakṣitaṃ, tadā rāgādisaṃvedanasya yogipratyakṣasya ca pratīyamānasvalakṣaṇodbhavatvaṃ na labhyate / athendriyajapratyakṣavivakṣayedam apadiśyate 'rthasāmarthyena samudbhūtatvād iti sādhanaṃ, tatrāpi ... sya bāhyārthanirākaraṇaparatvāt / astu vā bāhyo 'rthas, tathāpi kiṃ tena nimittātmakenotpādyatāhopādānātmakena? tad yadi nimittabhūtenotpādyate, tadā tadutpāditarūpasya rūparūpatā na prāpnoti nimittabhūtarūpotpāditajñānavat / athopādānātmakenotpādyate, tadānayā rītyā rūparūpatāpadyate jñānasya rūpotpāditarūpasyeva / tataḥ sarvam avijñānātmakaṃ
jagat syāt / avijñānātmake ca jagati mānameyavyavahārābhāvaprasaṅgaḥ / tatprasaktau ca
kasyedaṃ lakṣaṇaṃ prastūyate? athopādānabhūtena rūpeṇa rūpam utpādyate, nimittātmakena tu jñānam iti cet, tad idaṃ mahānubhavasya darśanam / na hy abāliśaivaṃ vaktum utsaheta / na hy ekasyānekākāratā nāma / na cānekanāmakaraṇe meyādyanyatvam asti / anyatve vā na tarhīdaṃ vaktavyaṃ svaviṣayānantaraviṣayasahakāriṇendriyajñānena manovijñānaṃ niṣpādyate / tad evam indriyajñānasya pratīyamānārthasamudbhavatvābhāvaḥ / dṛṣṭāntaś ca sādhanavikalo na rūpādisvalakṣaṇasya rūparūpāvabhātārthodbhavatvam asti / athāpratīyamānasvalakṣa.ṇodbhavatvaṃ me vivakṣitaṃ, tadātītānāgatānumānavikalpānām apratīyamānārthodbhavatvena nirvikalpakatvam āpadyate /

4.1b yad apy anyad uktam ekopalambhasāmarthyād vikalpikāyāḥ samudbhavedam upalabhedaṃ nopalabheti kilaikabhūtalopalambhe sati vikalpikā buddhir utpadyatedam upalabhedaṃ nopalabhyatetyādikaitad api na yuktam / yathā rūpasvalakṣaṇasya savikalpakavijñānajanakatvaṃ nāsty avikalpakatvāt, tathā vijñānasvalakṣaṇam api na savikalpakaviJñānotpādakatvam ativartate 'vicārakatvāviśeṣāt / athāvicārakatvāviśeṣe 'pi nirvikalpakavijñānasya savikalpakaviJñānodayadānasāmarthyaṃ jegīyate, tadā rūpādisvalakṣaṇasyāpy etad astu / tataś ca pratyakṣānumānayor bhedānupapattiḥ /

4.1c yad apy anyad uktaṃ pratyakṣasādhanaivendriyadhiyaḥ kalpanāvirahaḥ /

atha ko 'yaṃ kalpanāviraho nāma? kiṃ Jñānakāyatādātmyavyavasthitadehas tadviparīto vā? tad yadi jñānatādātmyena vyavasthitas, tadā pratyakṣasādhanaḥ kalpanāviraheti kim uktaṃ bhavati? pratyakṣasādhano vijñānākāraḥ pratyakṣadhiyaḥ / na kevalaṃ pratyakṣakalpanāvirahaḥ pratyakṣasādhano, 'numānadhiyo 'pi pratyakṣasādhanaiva, jñānākārasyānumānajñāne 'pi bhāvāt / athānumānajñānasyāpy ātmasaṃvittau kalpanārahitatvaṃ, bāhyārthāpekṣayā kalpanātmakatvam iti cet,

tad etan mugdhābhidhānaṃ dunoti mānasam / kathaṃ syur vividhākārās tadekasya vastunaḥ?

atha bhedena vyavasthitas, tadgatiḥ katham? na svasaṃvedyo 'sau jñānākāravyatirekāt / nāpi janakatvākārārpakatvena gṛhyate virahasya sāmarthyavyatirekāt / evaṃ ca sati yad uktaṃ pratyakṣasādhanaivendriyadhiyaḥ kalpanāviraheti tad bālavalgitam /

4.1d atha gaur ityādijñānaṃ kalpanā, katham asya kalpanātvam?

arthenājanitatvād yadi gavāder arthasya gaur ityādijñānotpādanasāmarthyaṃ syāt, tadā prathamākṣasannipātavelāyām api kuryāt tadātmano 'viśeṣāt / tad uktaṃ

yaḥ prāg ajanako buddher upayogāviśeṣataḥ/ sa paścād api tena syād arthāpāye 'pi netradhīḥ//

atha śabdasmaraṇam apekṣyotpādayati, tad evāstu taddehānantaraphalatvād gaur ityādijñānasya / tad uktam

arthopayoge 'pi punaḥ smārtaṃ śabdānuyojanam/ akṣadhīr yady apekṣeta so 'rtho vyavahito bhavet//