Tattvopaplavasiṃha · Verses p60137-p65501

atha nirviṣayaṃ, na tarhi mānayor bhedo 'sty, anumānajñānasya viṣayāsambhavāt / nāpi bhrāntatā nirviṣayatvād eva / na ca jñānasya svasattāmātreṇa bhrāntatābhrāntatā copapadyate, kiṃ tu paropadhānavaśāt /

atha svāṃśaviṣayaṃ, tathāpi pratyakṣānumānayor na nānātvam, ubhayoḥ svalakṣaṇaviṣayatvāt / na cānumānajñānasya bhrāntatā svāṃśasyāvañcanāt /

3.332 tathā pratyakṣasyāpi viṣayo vaktavyaḥ kiṃ rūpādisvalakṣaṇaviṣayam ātmaviṣayam ubhayaviṣayaṃ vā?

tad yadi rūpādimātrālocakaṃ, tad ayuktaṃ tadanavagatāvetadgatyabhāvāt /

atha jñānamātrakāyāvagāhakaṃ, tad api nopapadyate, viṣayabhāvasya janakatvākārārpakatvena vyavasthiteḥ / na ca svātmani janakatvam ākārārpakatvaṃ copapadyate / viṣayiṇam apekṣya viṣayo bhavati, yathā kāraṇam apekṣya kāryaṃ kāryaṃ cāpekṣya kāraṇaṃ tathehāpi /

yadi ca pratyakṣajñānenātmamātram ātmasātkriyate, tadānumāne 'py etad asti, pratyakṣānumānayor bhedānupapattiḥ /

athobhayaṃ viṣayīkriyate, tad apy ayuktam, ekopalambhasya dvitīyākāraparihāreṇa vyavasthitatvāt / yadi ca rūpagṛhītir eva jñānagṛhītis, tadā rūpasya jñānarūpatā, jñānasya vā rūparūpatā, rūpagṛhīter vā rūpāvyavasthāpakatvam / na caikasyākāradvayaṃ paśyāmaḥ /

3.3a na ca dvitvāvadhāraṇam ihopapadyate / pratyakṣaṃ jñānam ātmānaṃ gṛhṇad upajāyate, nānumānaṃ viṣayayati / tathānumānam apy ātmānam ātmasātkurvad upajāyate, na pratyakṣaṃ jñānam avadyotayati / evaṃ dvitvasaṅkhyāvyavahārānupapattiḥ /

atha vikalpena dvayāvadhāraṇam iti cet, tad ayuktam, asāv apy ātmasaṃvedanaparyavasitatvān na dvayaṃ gṛhṇāti / grahaṇe vābhyupetahānam / tadanupapattau ca dva eveti jaḍaceṣṭitam /

4.1 tathā pratyakṣaṃ kalpanāpoḍham abhrāntam iti na vaktavyaṃ kalpanāpoḍhapadasyāpohyārthāsambhavāt /

nanu kalpanaivāpohyā /

keyaṃkalpanā kiṃ guṇacalanajātyādiviśeṣaṇotpāditaṃ vijñānaṃ kalpanāho smṛtyutpādakaṃ vijñānaṃ kalpanā smṛtirūpaṃ vā smṛtyutpādyaṃ vābhilāpasaṃsarganirbhāso vābhilāpavatī pratītir vā kalpanāspaṣṭākārā vātāttvikārthagṛhītirūpā vā svayaṃ vātāttvikī trirūpāl liṅgato 'rthadṛg vātītānāgatārthanirbhāsā vā?

4.11 tad yadi guṇacalanajātyādiviśeṣaṇotpāditaṃ vijñānaṃ kalpanā, tat kim avidyamānaguṇacalanajātyādiviśeṣanotpādyatvena kalpanota vidyamānotpādyatvena?

tad yady avidyamānaguṇacalanajātyādiviśeṣaṇotpādyatvena kalpanātvaṃ, tad ayuktam avidyamānasya janakatvābhāvād evākalpanātvam / atha vidyamānaguṇacalanajātyādiviśeṣaṇotpādyatvena kalpanā, tat kiṃ saviṣayaṃ kalpanājñānaṃ nirviṣayaṃ vā? tad yadi saviṣayaṃ sat kalpanājñānaṃ, tad ayuktaṃ, guṇacalanajātyādijanyatve 'pi na kalpanātvam arthasāmarthyasamudbhavatvasyānativṛtteḥ / atha nirviṣayaṃ sat kalpanā, tadā nirviṣayatvam eva kalpanātve kāraṇaṃ, na guṇacalanajātyādiviśeṣaṇajanyatvam / yadi ca tan nirviṣayaṃ, tadā na kalpanājñānaṃ nāpy akalpanājñānaṃ, jñānamātratā syāt / jñānātmatayā ca kalpanātve sarvaṃ jñānaṃ kalpanājñānaṃ syāt /

4.12 atha smṛtyutpādakaṃ jñānaṃ kalpanā, tad ayuktaṃ, rūpādidarśanād api smṛtir utpadyate na ca kalpanātvaṃ, yatsannidhāne yo dṛṣṭas taddṛṣṭes taddhvanau smṛtir iti vacanāt /

4.13 atha smṛtirūpatvena kalpanā, tatrāpi kiṃ gṛhītagrāhitvena nirviṣayatvenāpūrvārthagṛhītirūpatvena vā? tad yadi gṛhītārthagrāhitvena kalpanātvaṃ, tadā prathamānubhavasyāpi kalpanātvam āpadyate gṛhītārthagrāhitvāviśeṣād ity uktaṃ purastāt / atha nirviṣayatvena, tadā na kalpanākāratā nāpy akalpanākāratā jñānākāravyatirekeṇa / athāpūrvārthagṛhītitvena kalpanātvaṃ, tad ayuktaṃ, na smṛter apūrvārthagṛhītitvam asti / tadabhāvān na kalpanātvam / yadi cāpūrvārthagṛhītitvena kalpanātvaṃ, rūpādijñānānāṃ kalpanātvam āpadyate /

4.14 atha smṛtyutpādyatvena kalpanātvaṃ, tadā rūpādijñānasyāpi nirvikalpakatvenābhimatasya smṛtyutpādyatvam asti, tad astu kalpanājñānam / atha na bhavati tat kalpanājñānaṃ smṛtyā bodhasvabhāvatayotpāditaṃ, kalpanājñānaṃ tu smaraṇākāratayotpādyate / tad idaṃ madvikalpāndolitabuddher nirupapattikābhidhānam / na hy ekasya svabhāvadvayam upapaśyāmaḥ /

4.15 athābhilāpasaṃsargapratibhāsā pratītiḥ kalpanā, sa saṃsargaḥ pāramārthiko 'pāramārthiko vā / yadi pāramārthiko, na tadā tasya kalpanātvaṃ rūpādijñānasyeva / athāpāramārthikaḥ, kathaṃ tadābhaṃ vijñānaṃ nairātmyaprasaṅgāt? na cātāttvike viṣayārthaḥ kaścil labhyate janakatvākārārpakatvasahotpādasattāmātravyatirekāt / yadi cātāttvikārthagṛhītirūpaṃ, tadā viparyayajñānam / tac cāvyabhicāripadenāpoditaṃ, na kalpanāpoḍhapadam upādeyam /

4.16 athābhilāpavātī pratītiḥ kalpanā, kim abhilāpātmikāho 'bhilāpotpādyābhilāpagṛhītir vā? tad yady abhilāpātmikā, pratītiḥ katham? pratītiś ced abhilāpātmiketi na vaktavyaṃ, viruddhākārayos tādātmyavyatirekāt / athābhilāpotpādyā, tadā śabdajñānānāṃ kalpanātvam āpadyate / teṣāṃ ca kalpanātve śabdavyavasthānupapattiḥ syāt / athābhilāpagṛhītitvena kalpanātvaṃ, tadā sarvāsām abhilāpagṛhītīnāṃ kalpanātvam āpadyate / tatkalpanātve śabdavyavasthānupapattiḥ /

4.17 athāspaṣṭākārā pratītiḥ kalpanā, aspaṣṭatā kā? kim avijñānātmakatvam āho svalakṣaṇājanyatvam atha pratīyamānārthājanyatvaṃ pratīyamānāsatyatā vā svalakaṇāpratibhāsitā vā? tad yady avijñānātmakatvam aspaṣṭatā, tad ayuktaṃ, pratītir ihāspaṣṭākārā gīyate, sā katham avijñānātmikā bhavitum arhati? atha svalakṣaṇājanyatāspaṣṭatā, tadā jñānākasmikatvaprasaṅgaḥ / atha pratīyamānārthājanyatvaṃ, tadā rāgādisaṃvedanasyāspaṣṭatā prāpnoti, rāgādīnāṃ svātmasaṃvedanotpādakatvāyogāt / svātmotpādakatvaṃ vastūnāṃ na dṛṣṭapūrvam / tathā keśoṇḍukavijñānasya pratīyamānakeśoṇḍukotpādyatvaṃ na vidyate / tad api spaṣṭābham upajāyate, na tv aspaṣṭābhaṃ, na vikalpānubaddhasya spaṣṭārthapratibhāsiteti vacanāt / atha svalakṣaṇāpratibhāsitvam
aspaṣṭatā, tadā nirvikalpābhimatakeśoṇḍukavijñānasyāspaṣṭatā prāpnoti, tatra svalakṣaṇasyāpratibhāsanāt,
spaṣṭābhaṃ ca tad gīyate / na ca tāthāgate darśane tathābhūtaṃ jñānam asti yat svalakṣaṇāpratibhāsi, sarvasmin jñāne jñānakāyapratibhāsanāt / atha pratīyamānāsatyātāspaṣṭatā, tadā keśoṇḍukendudvayavijñānasyāspaṣṭatā prāpnoti / na ca pratīyamānasyāsatyatā vijñānakāyasya pratīyamānatvāt / na ca tasya visaṃvādo 'sti /