તત્ત્વોપપ્લવસિંહ · શ્લોક p66682-p74666

4.18 અથાતાત્ત્વિકાર્થગૃહીતિરૂપા કલ્પના, તદ કેશોણ્ડુકવિજ્ઞાનસ્યાપિ કલ્પનાત્વમ્ આપદ્યતે ।

4.19 અથ સ્વયમ્ અતાત્ત્વિકી, તદા પ્રતીતિઃ કથમ્? પ્રતીતિશ્ ચેદ્, અતાત્ત્વિકી કથમ્?

4.1(10) અથ ત્રિરૂપાલ્ લિઙ્ગતો ઽર્થદૃક્ કલ્પનેતિ ચેત્, સાપિ કિં લિઙ્ગજન્યત્વેન કલ્પનાહો નિર્વિષયત્વેન? તદ્ યદિ લિઙ્ગજન્યત્વેન કલ્પનાત્વં, તદા લિઙ્ગાવગાહકનિર્વિકલ્પકવિજ્ઞાનસ્યાપિ કલ્પનાત્વમ્ આપદ્યતે । ન ચાનુમેયજ્ઞાનસ્યાવ્યવધાનેન લિઙ્ગોત્પાદ્યત્વમ્ અસ્તિ । અથ નિર્વિષયત્વેન કલ્પનાત્વં, તદ્ અપિ ન યોયુજ્યતે, સ્વાંશવિષયત્વાદ્ અનુમાનજ્ઞાનસ્ય । અથ સ્વાંશવિષયવ્યતિરિક્તવિષયો નાસ્તિ, નિર્વિષયત્વેન કલ્પનાત્વમ્ અપદિશ્યતે । તદા કેશોણ્ડુકવિજ્ઞાનસ્યાપિ કલ્પનાત્વમ્ આપદ્યતે ।

4.1(10)આથ યન્ નિર્વિકલ્પકં તદ્ વિસ્પષ્ટતયોપજાયત, આનુમાનિકં ત્વ્ અસ્પષ્ટાભં, તેન તત્ કલ્પનાજ્ઞાનમ્ ।

4.1(10)અ તદ્ અયુક્તમ્ । અસ્પષ્ટતા ચ યથા ન સમ્ભવતિ, તથા પ્રાગ્ એવોક્તા ।

4.1(10)અ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય ચ સ્પષ્ટતા કા? કિં સ્વલક્ષણજન્યતાહો સ્વલક્ષણપ્રતિભાસિતા?

4.1(10)અ1 તદ્ યદિ સ્વલક્ષણજન્યતા, કિં પ્રતીયમાનસ્વલક્ષણજન્યતા તદ્વિપરીતસ્વલક્ષણજન્યતા વા? તદ્ યદિ પ્રતીત્યારૂઢસ્વલક્ષણજન્યતા, પ્રતીતૌ કિમ્ અવભાતિ? કિમ્ અર્થો જ્ઞાનમ્ ઉભયં વ ? તદ્ યદ્ય્ અર્થસ્, તદ્ અયુક્તમ્ અપ્રતીતાયાં પ્રતીતૌ તદનવભાસનાત્ । અથ જ્ઞાનં, ન તર્હિ તદ્ આત્માનમ્ ઉત્પાદયતિ સ્વાત્મનિ ક્રિયાવ્યતિરેકાત્ । અથોભયં પ્રતિભાતિ, તદ્ અયુક્તમ્, એકોપલમ્ભસ્ય દ્વિતીયાકારપરિહારસ્થિતિધર્મત્વાત્ । યદિ ચોભયં પ્રતિભાતિ, તદાર્થવજ્ જ્ઞાનેનાપિ જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદ્યતેત્ય્ આપદ્યતે । તચ્ ચાયુક્તં સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાત્ । અથાપ્રતીયમાનસ્વલક્ષણજન્યતા, તદ્ગતિઃ કથમ્? ન પ્રત્યક્ષેણાપ્રતીયમાનત્વાદ્ એવ । નાપ્ય્ અનુમાનેન, સ્વભાવકાર્યલિઙ્ગાનવગતેઃ । ન સ્વભાવાનુમાનં તત્કાર્યતાદાત્મ્યે તદનવગતૌ તસ્યાનવગતેઃ । નાપિ કાર્યાનુમાનં તદ્ભૂતકાર્યાનુપલબ્ધેઃ
। પિશાચપરમાણુમહેશ્વરકલ્પાર્થોત્પાદિતં કાર્યં નેહોપલભ્યતે । અથ
જ્ઞાનમ્ એવ તસ્ય લિઙ્ગં, તદ્ અયુક્તં, તેન સહ તસ્ય સમ્બન્ધાનવગતેશ્ ચિન્માત્રતયૈવ ન ત્વ્ અન્યો ઽર્થઃ । ન ચ ચિદ્ આત્માનં જનયતિ । સમનન્તરજ્ઞાનં તસ્ય હેતુર્ ઇતિ ચેત્, તદ્ અયુક્તં, તદવગતૌ ન માનમ્ અસ્તિ । પરસન્તાનજ્ઞાનાર્થકલ્પં તદ્ અપિ ન સ્વસંવેદ્યં તત્કાર્યજ્ઞાનસ્ય, તતો ભિન્નત્વાત્ પરસન્તાનજ્ઞાનાર્થવત્ । નાપ્યનુમાટેન, તદાયત્તતાયાનવગતેઃ । ચિન્માત્રતયૈવાત્માનમ્ અવગાહયતિ, નાન્યાયત્તતયા, તતો ઽન્યસ્ય પિશાચેશ્વરતુલ્યત્વાત્ । યદિ ચ સમનન્તરવિજ્ઞાનોત્પાદ્યત્વેન સ્પષ્ટતા, તદાનુમાનજ્ઞાનસ્યાપિ સમનન્તરજ્ઞાનોત્પાદ્યત્વેન નિર્વિકલ્પકત્વમ્ અનુષક્તમ્ ।

4.1(10)અ2 અથ સ્વલક્ષણપ્રતિભાસિતા સ્પષ્ટતા, તત્ર કિં પ્રતિભાતિ કિમ્ અર્થો જ્ઞાનમ્ ઉભયં વા? તદ્ યદ્ય્ અર્થસ્, તદ્ અયુક્તમ્, અપ્રસિદ્ધાયાં પ્રસિદ્ધૌ તત્પ્રસિદ્ધ્યભાવાત્ । અથ જ્ઞાનં, તદ્ અનુમાને ઽપિ પ્રતિભાતિ, તદ્ અપ્ય્ અસ્તુ નિર્વિકલ્પકમ્ । તન્નિર્વિકલ્પકત્વે તર્હ્ય્ અપોહ્યો મૃગ્યો ઽધુના કલ્પનાપોઢપદસ્ય । અથોભયં પ્રતિભાતિ, તદ્ અયુક્તમ્, એકોપલમ્ભસ્ય દ્વિતીયાકારપરિહારસ્થિતિધર્મત્વાભ્યુપગમાત્ ।

4.1(11) અથાતીતાનાગતાર્થગૃહીતિરૂપા કલ્પના, તત્ર કિમ્ અવભાત્ય્ અર્થસ્ તદભાવો વા ન કિઞ્ચિદ્ વા? યદ્ય્ અતીતો ઽર્થઃ પ્રતિભાતિ, ન તર્હિ તસ્ય કલ્પનાત્વં વર્તમાનનીલજ્ઞાનવત્ । નાપ્ય્ અર્થસ્યાતીતતા પ્રતીયમાનત્વેન નીલજલાદિવત્ । ન હિ પ્રતીયમાનસ્યાતીતતા નામ । યદિ ચ પ્રતીયમાનસ્યાપ્ય્ અતીતતોચ્યતે, તદા સર્વસ્ય બુદ્ધ્યુપલક્ષિતસ્યાતીતતા ભવેત્ । તતશ્ ચ વર્તમાનવ્યવહારવિરહઃ સ્યાત્ । અથ તદભાવઃ પ્રતિભાતિ, તસ્યાપ્યતીતતા નાસ્તિ, સ્વેન રૂપેણ વિદ્યમાનત્વાત્ । નાપિ તદ્વિષયવિજ્ઞાનસ્ય કલ્પનાત્વમ્ ઉપપદ્યતે ઽભાવાર્થસામર્થ્યેન સમુદ્ભવાત્ । અસામર્થ્યે વા વિષયાર્થશ્ ચિન્ત્યઃ । અથ નિર્વિષયં, ન તર્હિ તદ્ અતીતાનાગતાર્થવિજ્ઞાનમ્ અતીતાનાગતાર્થોપકારરહિતમ્ અપદિશ્યતે । ન ચ નિર્વિષયત્વે સતિ સવિકલ્પકત્વં નિર્વિકલ્પકત્વં વાપિ તુ જ્ઞાનાત્મતયૈવ તસ્ય વ્યવસ્થિતિઃ
। ન ચ જ્ઞાનમાત્રતયા તસ્ય સવિકલ્પકત્વમ્ ઇષ્યતે સર્વજ્ઞાનાનાં સવિકલ્પકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । યદિ
ચ નિર્વિષયત્વેનાતીતાનાગતાર્થવિજ્ઞાનસ્ય સવિકલ્પકત્વમ્ અભ્યુપેયતે, નિર્વિકલ્પકાભિમતકેશોણ્ડુકવિજ્ઞાનસ્યાપિ સવિકલ્પકત્વમ્ આપદ્યતે । ન ચાતીતાનાગતવિજ્ઞાનસ્ય નિર્વિષયત્વમ્ અસ્તિ સ્વાંશપર્યવસિતત્વાત્ । નાપિ સ્વાંશવ્યતિરિક્તો ઽર્થો ઽન્યો ઽસ્ત્ય્ એકોપલમ્ભેનાપોહિતત્વાત્ । ન ચ સ્વાંશસ્ય વઞ્ચનોપપદ્યતે । તદભાવાત્ સર્વં વિજ્ઞાનં સવિકલ્પકં નિર્વિકલ્પકં વા વક્તવ્યં ભેદાનુપપત્તેઃ ।

4.1અ યદ્ અપ્ય્ ઉક્તં કલ્પનાપોઢં પ્રત્યક્ષમ્ અર્થસામર્થ્યેન સમુદ્ભવાદ્ રૂપાદિસ્વલક્ષણવદ્ ઇતિ તત્ર કિં પ્રતીયમાનસ્વલક્ષણોદ્ભવત્વં વિવક્ષિતમ્ આહો ઽર્થમાત્રોદ્ભવત્વમ્? તદ્ યદિ પ્રતીયમાનસ્વલક્ષણોદ્ભવત્વં વિવક્ષિતં, તદા રાગાદિસંવેદનસ્ય યોગિપ્રત્યક્ષસ્ય ચ પ્રતીયમાનસ્વલક્ષણોદ્ભવત્વં ન લભ્યતે । અથેન્દ્રિયજપ્રત્યક્ષવિવક્ષયેદમ્ અપદિશ્યતે ઽર્થસામર્થ્યેન સમુદ્ભૂતત્વાદ્ ઇતિ સાધનં, તત્રાપિ ... સ્ય બાહ્યાર્થનિરાકરણપરત્વાત્ । અસ્તુ વા બાહ્યો ઽર્થસ્, તથાપિ કિં તેન નિમિત્તાત્મકેનોત્પાદ્યતાહોપાદાનાત્મકેન? તદ્ યદિ નિમિત્તભૂતેનોત્પાદ્યતે, તદા તદુત્પાદિતરૂપસ્ય રૂપરૂપતા ન પ્રાપ્નોતિ નિમિત્તભૂતરૂપોત્પાદિતજ્ઞાનવત્ । અથોપાદાનાત્મકેનોત્પાદ્યતે, તદાનયા રીત્યા રૂપરૂપતાપદ્યતે જ્ઞાનસ્ય રૂપોત્પાદિતરૂપસ્યેવ । તતઃ સર્વમ્ અવિજ્ઞાનાત્મકં
જગત્ સ્યાત્ । અવિજ્ઞાનાત્મકે ચ જગતિ માનમેયવ્યવહારાભાવપ્રસઙ્ગઃ । તત્પ્રસક્તૌ ચ
કસ્યેદં લક્ષણં પ્રસ્તૂયતે? અથોપાદાનભૂતેન રૂપેણ રૂપમ્ ઉત્પાદ્યતે, નિમિત્તાત્મકેન તુ જ્ઞાનમ્ ઇતિ ચેત્, તદ્ ઇદં મહાનુભવસ્ય દર્શનમ્ । ન હ્ય્ અબાલિશૈવં વક્તુમ્ ઉત્સહેત । ન હ્ય્ એકસ્યાનેકાકારતા નામ । ન ચાનેકનામકરણે મેયાદ્યન્યત્વમ્ અસ્તિ । અન્યત્વે વા ન તર્હીદં વક્તવ્યં સ્વવિષયાનન્તરવિષયસહકારિણેન્દ્રિયજ્ઞાનેન મનોવિજ્ઞાનં નિષ્પાદ્યતે । તદ્ એવમ્ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનસ્ય પ્રતીયમાનાર્થસમુદ્ભવત્વાભાવઃ । દૃષ્ટાન્તશ્ ચ સાધનવિકલો ન રૂપાદિસ્વલક્ષણસ્ય રૂપરૂપાવભાતાર્થોદ્ભવત્વમ્ અસ્તિ । અથાપ્રતીયમાનસ્વલક્ષ.ણોદ્ભવત્વં મે વિવક્ષિતં, તદાતીતાનાગતાનુમાનવિકલ્પાનામ્ અપ્રતીયમાનાર્થોદ્ભવત્વેન નિર્વિકલ્પકત્વમ્ આપદ્યતે ।

4.1બ્ યદ્ અપ્ય્ અન્યદ્ ઉક્તમ્ એકોપલમ્ભસામર્થ્યાદ્ વિકલ્પિકાયાઃ સમુદ્ભવેદમ્ ઉપલભેદં નોપલભેતિ કિલૈકભૂતલોપલમ્ભે સતિ વિકલ્પિકા બુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતેદમ્ ઉપલભેદં નોપલભ્યતેત્યાદિકૈતદ્ અપિ ન યુક્તમ્ । યથા રૂપસ્વલક્ષણસ્ય સવિકલ્પકવિજ્ઞાનજનકત્વં નાસ્ત્ય્ અવિકલ્પકત્વાત્, તથા વિજ્ઞાનસ્વલક્ષણમ્ અપિ ન સવિકલ્પકવિજ્ઞાનોત્પાદકત્વમ્ અતિવર્તતે ઽવિચારકત્વાવિશેષાત્ । અથાવિચારકત્વાવિશેષે ઽપિ નિર્વિકલ્પકવિજ્ઞાનસ્ય સવિકલ્પકવિજ્ઞાનોદયદાનસામર્થ્યં જેગીયતે, તદા રૂપાદિસ્વલક્ષણસ્યાપ્ય્ એતદ્ અસ્તુ । તતશ્ ચ પ્રત્યક્ષાનુમાનયોર્ ભેદાનુપપત્તિઃ ।

4.1ચ્ યદ્ અપ્ય્ અન્યદ્ ઉક્તં પ્રત્યક્ષસાધનૈવેન્દ્રિયધિયઃ કલ્પનાવિરહઃ ।

અથ કો ઽયં કલ્પનાવિરહો નામ? કિં જ્ઞાનકાયતાદાત્મ્યવ્યવસ્થિતદેહસ્ તદ્વિપરીતો વા? તદ્ યદિ જ્ઞાનતાદાત્મ્યેન વ્યવસ્થિતસ્, તદા પ્રત્યક્ષસાધનઃ કલ્પનાવિરહેતિ કિમ્ ઉક્તં ભવતિ? પ્રત્યક્ષસાધનો વિજ્ઞાનાકારઃ પ્રત્યક્ષધિયઃ । ન કેવલં પ્રત્યક્ષકલ્પનાવિરહઃ પ્રત્યક્ષસાધનો, ઽનુમાનધિયો ઽપિ પ્રત્યક્ષસાધનૈવ, જ્ઞાનાકારસ્યાનુમાનજ્ઞાને ઽપિ ભાવાત્ । અથાનુમાનજ્ઞાનસ્યાપ્ય્ આત્મસંવિત્તૌ કલ્પનારહિતત્વં, બાહ્યાર્થાપેક્ષયા કલ્પનાત્મકત્વમ્ ઇતિ ચેત્,

તદ્ એતન્ મુગ્ધાભિધાનં દુનોતિ માનસમ્ । કથં સ્યુર્ વિવિધાકારાસ્ તદેકસ્ય વસ્તુનઃ?

અથ ભેદેન વ્યવસ્થિતસ્, તદ્ગતિઃ કથમ્? ન સ્વસંવેદ્યો ઽસૌ જ્ઞાનાકારવ્યતિરેકાત્ । નાપિ જનકત્વાકારાર્પકત્વેન ગૃહ્યતે વિરહસ્ય સામર્થ્યવ્યતિરેકાત્ । એવં ચ સતિ યદ્ ઉક્તં પ્રત્યક્ષસાધનૈવેન્દ્રિયધિયઃ કલ્પનાવિરહેતિ તદ્ બાલવલ્ગિતમ્ ।

4.1દ્ અથ ગૌર્ ઇત્યાદિજ્ઞાનં કલ્પના, કથમ્ અસ્ય કલ્પનાત્વમ્?

અર્થેનાજનિતત્વાદ્ યદિ ગવાદેર્ અર્થસ્ય ગૌર્ ઇત્યાદિજ્ઞાનોત્પાદનસામર્થ્યં સ્યાત્, તદા પ્રથમાક્ષસન્નિપાતવેલાયામ્ અપિ કુર્યાત્ તદાત્મનો ઽવિશેષાત્ । તદ્ ઉક્તં

યઃ પ્રાગ્ અજનકો બુદ્ધેર્ ઉપયોગાવિશેષતઃ। સ પશ્ચાદ્ અપિ તેન સ્યાદ્ અર્થાપાયે ઽપિ નેત્રધીઃ॥

અથ શબ્દસ્મરણમ્ અપેક્ષ્યોત્પાદયતિ, તદ્ એવાસ્તુ તદ્દેહાનન્તરફલત્વાદ્ ગૌર્ ઇત્યાદિજ્ઞાનસ્ય । તદ્ ઉક્તમ્

અર્થોપયોગે ઽપિ પુનઃ સ્માર્તં શબ્દાનુયોજનમ્। અક્ષધીર્ યદ્ય્ અપેક્ષેત સો ઽર્થો વ્યવહિતો ભવેત્॥