Tattvopaplavasiṃha · Verses p55304-p59870

3.2 anye tv avisaṃvādi jñānaṃ pramāṇam abhidadhati / ko 'yam avisaṃvādārthaḥ? kiṃ yathāvyavasthitārthagṛhītitvaṃ bādhārahitatvaṃ vā pratīyamānārthajanyatā vā pratīyamānārthaṃ prati pravartakatvaṃ vārthaprāpakatvaṃ vā?

3.21 tad yadi yathāvyavasthitārthagṛhītitvaṃ, tad anumānajñāne nopapadyate /

3.22 atha bādhārahitatvaṃ, tad apy anumānajñāne nopapadyate /

3.23 atha pratīyamānārthotpādyatvaṃ, tad apy anumānajñānasya nopapadyate, sāmānyākārasya janakatvavyāvṛtteḥ /

tathā rāgādisaṃvedanasyāpy avabhātārthotpādyatvaṃ nopapadyate, svātmotpādane sāmarthyavyatirekāt / tathā yogipratyakṣasya pratīyamānārthajanyatā na sambhavati vyatītānāgatayor ajanakatvāt / janakatve vātītānāgatatā hīyate /

3.24 atha pratīyamānārthaṃ prati pravartakatvam avisaṃvādārthas, tad viparyayajñānasyāpi pravartakatvaṃ vidyate / viparītotpannodakabuddhiḥ pravartate, na ca tasyāvisaṃvādo 'sti / satyodakajñāne 'pi jāte na pravartate kenāpi hetunā, tad api visaṃvādi syāt /

3.25 athārthaprāpakatvam avisaṃvādas, tatra kim arthamātraprāpakatvam āho 'vabhātārthaprāpakatvaṃ tajjātīyodakaprāpakatvaṃ vā svotpādakārthaprāpakatvaṃ vātha svotpādakakārakāṇāṃ dhruvabhāvitvam avisaṃvādaḥ?

yady arthamātraprāpakatvaṃ, keśoṇḍukendudvayasaṃvedanasyāpy avisaṃvāditvam āpadyate / athāvabhātārthaprāpakatvaṃ, tadānumānajñānasyāvisaṃvāditvaṃ na labhyate 'vabhātārthāprāpakatvāt / anumānajñāne hi sāmānyākāro 'vabhāti, na cāsau prāpyate svayam asattvāt /

tathā yogijñānasyātītānāgatārthe samutpannasyārthaprāpakatvaṃ na vidyate / tathā rāgādisaṃvedane 'pi jāte nāvabhātarāgādiprāptir asti / tathā pratyakṣe pi vijñāne nāvabhātārthaprāptir asti kṣaṇikatvenāstamitatvāt / atha tajjātīyodakaprāpakatvenāvisaṃvāditvam ucyate, tad ayuktam udakatvajāter abhāvāt / athānudakatvavyāvṛttir jātir ity ucyate, sodakavyaktibhyo 'vyatiriktā vyatiriktā vā / yady avyatiriktā tadā vyaktir eva na jātiḥ / atha vyatiriktā sā vastubhūtāvastubhūtā vā / yadi vastubhūtā tadābhyupetahāniḥ / athāvastubhūtā tadgatiḥ katham?

na codakavyaktīnāṃ nānātvam upapadyate / yathā ca nopapadyate tathā niveditaṃ naiyāyikapratyakṣalakṣaṇādhikāre /

atha svotpādakārthaprāpakatvam avisaṃvādakatvaṃ, tad ayuktaṃ, nayanālokamanaskārādeḥ pratyastamitatvāt /

atha svotpādakakārakāṇāṃ dhruvabhāvitvam avisaṃvādas, tadabhāve tadabhāvaprasaṅgāt / yady evaṃ keśoṇḍukavijñānasyāpi dhruvabhāvikāraṇatvenāvisaṃvādo 'sty anyathākasmikatvaprasaṅgāt /

evaṃ cāvyavasthite yad uktaṃ na hy ābhyām arthaṃ paricchidya pravartamāno 'rthakriyāyāṃ visaṃvādyateti tad bālavilasitam /

3.3 tathā mānameyasaṅkhyāpi saugatamate nopapadyate / tad eva katham? kathyate dva eva pramāṇe, na mānāntaram asti / tad dvitvaṃ kiṃ vyaktibhedenākārabhedena viṣayabhedena vā?

3.31 yadi vyaktibhedena, tadāparisaṅkhyeyatvaṃ jñānavyaktīnām ānantyād, dvitvānupapattiḥ / na ca jñānānāṃ bhedo 'sty ajñānād dhi jñānaṃ jñānātmatayā bhidyate, jñānāntarāt tu kathaṃ nivartate? kiṃ jñānātmatayākārāntareṇa vā? yadi jñānākāratayā bhidyate, tadānyeṣām ajñānātmakatvaprasaṅgo rasāder iva / athākārāntareṇa vyāvartate, tadājñānātmatā tasyotpadyate rasāder iva /

3.32 athākārabhedena mānayor bhedaḥ, so 'py anupapannaiva / jñānākāravyatirekeṇa pratyakṣānumānayor nākārāntaram asti / tadupagame vā jñānākāravirahaḥ syāt / na cākārasamūhātmakaṃ jñānaṃ tasyābhinnātmakatvāt /

3.33 atha viṣayabhedena dvaividhyam upapādyate,

3.331 tadānumānajñānasya viṣayārtho vaktavyaḥ kim agnyādisvalakṣaṇaviṣayaṃ vidyamānasāmānyaviṣayam apāramārthikasāmānyaviṣayaṃ vā nirviṣayaṃ vā svāṃśaviṣayaṃ vā?

yadyagnyādisvalakṣaṇaviṣayaṃ, tadā pratyakṣānumānayor bhedānupapattir abhinnaviṣayatvāt / athānumānike jñāne 'gnimātraṃ pratīyate, pratyakṣe tu tārṇādiviśeṣātmatayā pratīyate / yady evaṃ svalakṣaṇaviṣayatvaṃ nātivartate 'numānasya, yadi nāma vahner eva prapañcatā / atha satsāmānyaviṣayatvaṃ, tathāpi pratyakṣānumānayor na bhedo 'sti sāmānyasya svalakṣaṇarūpatvāt / na ca satsāmānyasya vijñānaviṣayatopapadyate nityatvena janakatvākārārpakatvānupapatteḥ / na ca satsāmānyaviṣayatve bhrāntatopapadyate / bhrāntir apy arthasambandhataḥ prameti na vaktavyam /

athāsatsāmānyaviṣayaṃ, na tarhi tasya bhrāntatāsataḥ svena rūpeṇa vidyamānatvāt / na cāsad viṣayabhāvaṃ pratipadyate janakatvākārārpakatvavyatirekāt / avyatireke vā vastutvaprasaṅgaḥ / tatprasaktau ca pratyakṣānumānayor bhedānupapattiḥ /