તત્ત્વોપપ્લવસિંહ · શ્લોક p60137-p65501

અથ નિર્વિષયં, ન તર્હિ માનયોર્ ભેદો ઽસ્ત્ય્, અનુમાનજ્ઞાનસ્ય વિષયાસમ્ભવાત્ । નાપિ ભ્રાન્તતા નિર્વિષયત્વાદ્ એવ । ન ચ જ્ઞાનસ્ય સ્વસત્તામાત્રેણ ભ્રાન્તતાભ્રાન્તતા ચોપપદ્યતે, કિં તુ પરોપધાનવશાત્ ।

અથ સ્વાંશવિષયં, તથાપિ પ્રત્યક્ષાનુમાનયોર્ ન નાનાત્વમ્, ઉભયોઃ સ્વલક્ષણવિષયત્વાત્ । ન ચાનુમાનજ્ઞાનસ્ય ભ્રાન્તતા સ્વાંશસ્યાવઞ્ચનાત્ ।

3.332 તથા પ્રત્યક્ષસ્યાપિ વિષયો વક્તવ્યઃ કિં રૂપાદિસ્વલક્ષણવિષયમ્ આત્મવિષયમ્ ઉભયવિષયં વા?

તદ્ યદિ રૂપાદિમાત્રાલોચકં, તદ્ અયુક્તં તદનવગતાવેતદ્ગત્યભાવાત્ ।

અથ જ્ઞાનમાત્રકાયાવગાહકં, તદ્ અપિ નોપપદ્યતે, વિષયભાવસ્ય જનકત્વાકારાર્પકત્વેન વ્યવસ્થિતેઃ । ન ચ સ્વાત્મનિ જનકત્વમ્ આકારાર્પકત્વં ચોપપદ્યતે । વિષયિણમ્ અપેક્ષ્ય વિષયો ભવતિ, યથા કારણમ્ અપેક્ષ્ય કાર્યં કાર્યં ચાપેક્ષ્ય કારણં તથેહાપિ ।

યદિ ચ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનેનાત્મમાત્રમ્ આત્મસાત્ક્રિયતે, તદાનુમાને ઽપ્ય્ એતદ્ અસ્તિ, પ્રત્યક્ષાનુમાનયોર્ ભેદાનુપપત્તિઃ ।

અથોભયં વિષયીક્રિયતે, તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્, એકોપલમ્ભસ્ય દ્વિતીયાકારપરિહારેણ વ્યવસ્થિતત્વાત્ । યદિ ચ રૂપગૃહીતિર્ એવ જ્ઞાનગૃહીતિસ્, તદા રૂપસ્ય જ્ઞાનરૂપતા, જ્ઞાનસ્ય વા રૂપરૂપતા, રૂપગૃહીતેર્ વા રૂપાવ્યવસ્થાપકત્વમ્ । ન ચૈકસ્યાકારદ્વયં પશ્યામઃ ।

3.3અ ન ચ દ્વિત્વાવધારણમ્ ઇહોપપદ્યતે । પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનમ્ આત્માનં ગૃહ્ણદ્ ઉપજાયતે, નાનુમાનં વિષયયતિ । તથાનુમાનમ્ અપ્ય્ આત્માનમ્ આત્મસાત્કુર્વદ્ ઉપજાયતે, ન પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનમ્ અવદ્યોતયતિ । એવં દ્વિત્વસઙ્ખ્યાવ્યવહારાનુપપત્તિઃ ।

અથ વિકલ્પેન દ્વયાવધારણમ્ ઇતિ ચેત્, તદ્ અયુક્તમ્, અસાવ્ અપ્ય્ આત્મસંવેદનપર્યવસિતત્વાન્ ન દ્વયં ગૃહ્ણાતિ । ગ્રહણે વાભ્યુપેતહાનમ્ । તદનુપપત્તૌ ચ દ્વ એવેતિ જડચેષ્ટિતમ્ ।

4.1 તથા પ્રત્યક્ષં કલ્પનાપોઢમ્ અભ્રાન્તમ્ ઇતિ ન વક્તવ્યં કલ્પનાપોઢપદસ્યાપોહ્યાર્થાસમ્ભવાત્ ।

નનુ કલ્પનૈવાપોહ્યા ।

કેયંકલ્પના કિં ગુણચલનજાત્યાદિવિશેષણોત્પાદિતં વિજ્ઞાનં કલ્પનાહો સ્મૃત્યુત્પાદકં વિજ્ઞાનં કલ્પના સ્મૃતિરૂપં વા સ્મૃત્યુત્પાદ્યં વાભિલાપસંસર્ગનિર્ભાસો વાભિલાપવતી પ્રતીતિર્ વા કલ્પનાસ્પષ્ટાકારા વાતાત્ત્વિકાર્થગૃહીતિરૂપા વા સ્વયં વાતાત્ત્વિકી ત્રિરૂપાલ્ લિઙ્ગતો ઽર્થદૃગ્ વાતીતાનાગતાર્થનિર્ભાસા વા?

4.11 તદ્ યદિ ગુણચલનજાત્યાદિવિશેષણોત્પાદિતં વિજ્ઞાનં કલ્પના, તત્ કિમ્ અવિદ્યમાનગુણચલનજાત્યાદિવિશેષનોત્પાદ્યત્વેન કલ્પનોત વિદ્યમાનોત્પાદ્યત્વેન?

તદ્ યદ્ય્ અવિદ્યમાનગુણચલનજાત્યાદિવિશેષણોત્પાદ્યત્વેન કલ્પનાત્વં, તદ્ અયુક્તમ્ અવિદ્યમાનસ્ય જનકત્વાભાવાદ્ એવાકલ્પનાત્વમ્ । અથ વિદ્યમાનગુણચલનજાત્યાદિવિશેષણોત્પાદ્યત્વેન કલ્પના, તત્ કિં સવિષયં કલ્પનાજ્ઞાનં નિર્વિષયં વા? તદ્ યદિ સવિષયં સત્ કલ્પનાજ્ઞાનં, તદ્ અયુક્તં, ગુણચલનજાત્યાદિજન્યત્વે ઽપિ ન કલ્પનાત્વમ્ અર્થસામર્થ્યસમુદ્ભવત્વસ્યાનતિવૃત્તેઃ । અથ નિર્વિષયં સત્ કલ્પના, તદા નિર્વિષયત્વમ્ એવ કલ્પનાત્વે કારણં, ન ગુણચલનજાત્યાદિવિશેષણજન્યત્વમ્ । યદિ ચ તન્ નિર્વિષયં, તદા ન કલ્પનાજ્ઞાનં નાપ્ય્ અકલ્પનાજ્ઞાનં, જ્ઞાનમાત્રતા સ્યાત્ । જ્ઞાનાત્મતયા ચ કલ્પનાત્વે સર્વં જ્ઞાનં કલ્પનાજ્ઞાનં સ્યાત્ ।

4.12 અથ સ્મૃત્યુત્પાદકં જ્ઞાનં કલ્પના, તદ્ અયુક્તં, રૂપાદિદર્શનાદ્ અપિ સ્મૃતિર્ ઉત્પદ્યતે ન ચ કલ્પનાત્વં, યત્સન્નિધાને યો દૃષ્ટસ્ તદ્દૃષ્ટેસ્ તદ્ધ્વનૌ સ્મૃતિર્ ઇતિ વચનાત્ ।

4.13 અથ સ્મૃતિરૂપત્વેન કલ્પના, તત્રાપિ કિં ગૃહીતગ્રાહિત્વેન નિર્વિષયત્વેનાપૂર્વાર્થગૃહીતિરૂપત્વેન વા? તદ્ યદિ ગૃહીતાર્થગ્રાહિત્વેન કલ્પનાત્વં, તદા પ્રથમાનુભવસ્યાપિ કલ્પનાત્વમ્ આપદ્યતે ગૃહીતાર્થગ્રાહિત્વાવિશેષાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તં પુરસ્તાત્ । અથ નિર્વિષયત્વેન, તદા ન કલ્પનાકારતા નાપ્ય્ અકલ્પનાકારતા જ્ઞાનાકારવ્યતિરેકેણ । અથાપૂર્વાર્થગૃહીતિત્વેન કલ્પનાત્વં, તદ્ અયુક્તં, ન સ્મૃતેર્ અપૂર્વાર્થગૃહીતિત્વમ્ અસ્તિ । તદભાવાન્ ન કલ્પનાત્વમ્ । યદિ ચાપૂર્વાર્થગૃહીતિત્વેન કલ્પનાત્વં, રૂપાદિજ્ઞાનાનાં કલ્પનાત્વમ્ આપદ્યતે ।

4.14 અથ સ્મૃત્યુત્પાદ્યત્વેન કલ્પનાત્વં, તદા રૂપાદિજ્ઞાનસ્યાપિ નિર્વિકલ્પકત્વેનાભિમતસ્ય સ્મૃત્યુત્પાદ્યત્વમ્ અસ્તિ, તદ્ અસ્તુ કલ્પનાજ્ઞાનમ્ । અથ ન ભવતિ તત્ કલ્પનાજ્ઞાનં સ્મૃત્યા બોધસ્વભાવતયોત્પાદિતં, કલ્પનાજ્ઞાનં તુ સ્મરણાકારતયોત્પાદ્યતે । તદ્ ઇદં મદ્વિકલ્પાન્દોલિતબુદ્ધેર્ નિરુપપત્તિકાભિધાનમ્ । ન હ્ય્ એકસ્ય સ્વભાવદ્વયમ્ ઉપપશ્યામઃ ।

4.15 અથાભિલાપસંસર્ગપ્રતિભાસા પ્રતીતિઃ કલ્પના, સ સંસર્ગઃ પારમાર્થિકો ઽપારમાર્થિકો વા । યદિ પારમાર્થિકો, ન તદા તસ્ય કલ્પનાત્વં રૂપાદિજ્ઞાનસ્યેવ । અથાપારમાર્થિકઃ, કથં તદાભં વિજ્ઞાનં નૈરાત્મ્યપ્રસઙ્ગાત્? ન ચાતાત્ત્વિકે વિષયાર્થઃ કશ્ચિલ્ લભ્યતે જનકત્વાકારાર્પકત્વસહોત્પાદસત્તામાત્રવ્યતિરેકાત્ । યદિ ચાતાત્ત્વિકાર્થગૃહીતિરૂપં, તદા વિપર્યયજ્ઞાનમ્ । તચ્ ચાવ્યભિચારિપદેનાપોદિતં, ન કલ્પનાપોઢપદમ્ ઉપાદેયમ્ ।

4.16 અથાભિલાપવાતી પ્રતીતિઃ કલ્પના, કિમ્ અભિલાપાત્મિકાહો ઽભિલાપોત્પાદ્યાભિલાપગૃહીતિર્ વા? તદ્ યદ્ય્ અભિલાપાત્મિકા, પ્રતીતિઃ કથમ્? પ્રતીતિશ્ ચેદ્ અભિલાપાત્મિકેતિ ન વક્તવ્યં, વિરુદ્ધાકારયોસ્ તાદાત્મ્યવ્યતિરેકાત્ । અથાભિલાપોત્પાદ્યા, તદા શબ્દજ્ઞાનાનાં કલ્પનાત્વમ્ આપદ્યતે । તેષાં ચ કલ્પનાત્વે શબ્દવ્યવસ્થાનુપપત્તિઃ સ્યાત્ । અથાભિલાપગૃહીતિત્વેન કલ્પનાત્વં, તદા સર્વાસામ્ અભિલાપગૃહીતીનાં કલ્પનાત્વમ્ આપદ્યતે । તત્કલ્પનાત્વે શબ્દવ્યવસ્થાનુપપત્તિઃ ।

4.17 અથાસ્પષ્ટાકારા પ્રતીતિઃ કલ્પના, અસ્પષ્ટતા કા? કિમ્ અવિજ્ઞાનાત્મકત્વમ્ આહો સ્વલક્ષણાજન્યત્વમ્ અથ પ્રતીયમાનાર્થાજન્યત્વં પ્રતીયમાનાસત્યતા વા સ્વલકણાપ્રતિભાસિતા વા? તદ્ યદ્ય્ અવિજ્ઞાનાત્મકત્વમ્ અસ્પષ્ટતા, તદ્ અયુક્તં, પ્રતીતિર્ ઇહાસ્પષ્ટાકારા ગીયતે, સા કથમ્ અવિજ્ઞાનાત્મિકા ભવિતુમ્ અર્હતિ? અથ સ્વલક્ષણાજન્યતાસ્પષ્ટતા, તદા જ્ઞાનાકસ્મિકત્વપ્રસઙ્ગઃ । અથ પ્રતીયમાનાર્થાજન્યત્વં, તદા રાગાદિસંવેદનસ્યાસ્પષ્ટતા પ્રાપ્નોતિ, રાગાદીનાં સ્વાત્મસંવેદનોત્પાદકત્વાયોગાત્ । સ્વાત્મોત્પાદકત્વં વસ્તૂનાં ન દૃષ્ટપૂર્વમ્ । તથા કેશોણ્ડુકવિજ્ઞાનસ્ય પ્રતીયમાનકેશોણ્ડુકોત્પાદ્યત્વં ન વિદ્યતે । તદ્ અપિ સ્પષ્ટાભમ્ ઉપજાયતે, ન ત્વ્ અસ્પષ્ટાભં, ન વિકલ્પાનુબદ્ધસ્ય સ્પષ્ટાર્થપ્રતિભાસિતેતિ વચનાત્ । અથ સ્વલક્ષણાપ્રતિભાસિત્વમ્
અસ્પષ્ટતા, તદા નિર્વિકલ્પાભિમતકેશોણ્ડુકવિજ્ઞાનસ્યાસ્પષ્ટતા પ્રાપ્નોતિ, તત્ર સ્વલક્ષણસ્યાપ્રતિભાસનાત્,
સ્પષ્ટાભં ચ તદ્ ગીયતે । ન ચ તાથાગતે દર્શને તથાભૂતં જ્ઞાનમ્ અસ્તિ યત્ સ્વલક્ષણાપ્રતિભાસિ, સર્વસ્મિન્ જ્ઞાને જ્ઞાનકાયપ્રતિભાસનાત્ । અથ પ્રતીયમાનાસત્યાતાસ્પષ્ટતા, તદા કેશોણ્ડુકેન્દુદ્વયવિજ્ઞાનસ્યાસ્પષ્ટતા પ્રાપ્નોતિ । ન ચ પ્રતીયમાનસ્યાસત્યતા વિજ્ઞાનકાયસ્ય પ્રતીયમાનત્વાત્ । ન ચ તસ્ય વિસંવાદો ઽસ્તિ ।