તત્ત્વોપપ્લવસિંહ · શ્લોક p55304-p59870

3.2 અન્યે ત્વ્ અવિસંવાદિ જ્ઞાનં પ્રમાણમ્ અભિદધતિ । કો ઽયમ્ અવિસંવાદાર્થઃ? કિં યથાવ્યવસ્થિતાર્થગૃહીતિત્વં બાધારહિતત્વં વા પ્રતીયમાનાર્થજન્યતા વા પ્રતીયમાનાર્થં પ્રતિ પ્રવર્તકત્વં વાર્થપ્રાપકત્વં વા?

3.21 તદ્ યદિ યથાવ્યવસ્થિતાર્થગૃહીતિત્વં, તદ્ અનુમાનજ્ઞાને નોપપદ્યતે ।

3.22 અથ બાધારહિતત્વં, તદ્ અપ્ય્ અનુમાનજ્ઞાને નોપપદ્યતે ।

3.23 અથ પ્રતીયમાનાર્થોત્પાદ્યત્વં, તદ્ અપ્ય્ અનુમાનજ્ઞાનસ્ય નોપપદ્યતે, સામાન્યાકારસ્ય જનકત્વવ્યાવૃત્તેઃ ।

તથા રાગાદિસંવેદનસ્યાપ્ય્ અવભાતાર્થોત્પાદ્યત્વં નોપપદ્યતે, સ્વાત્મોત્પાદને સામર્થ્યવ્યતિરેકાત્ । તથા યોગિપ્રત્યક્ષસ્ય પ્રતીયમાનાર્થજન્યતા ન સમ્ભવતિ વ્યતીતાનાગતયોર્ અજનકત્વાત્ । જનકત્વે વાતીતાનાગતતા હીયતે ।

3.24 અથ પ્રતીયમાનાર્થં પ્રતિ પ્રવર્તકત્વમ્ અવિસંવાદાર્થસ્, તદ્ વિપર્યયજ્ઞાનસ્યાપિ પ્રવર્તકત્વં વિદ્યતે । વિપરીતોત્પન્નોદકબુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે, ન ચ તસ્યાવિસંવાદો ઽસ્તિ । સત્યોદકજ્ઞાને ઽપિ જાતે ન પ્રવર્તતે કેનાપિ હેતુના, તદ્ અપિ વિસંવાદિ સ્યાત્ ।

3.25 અથાર્થપ્રાપકત્વમ્ અવિસંવાદસ્, તત્ર કિમ્ અર્થમાત્રપ્રાપકત્વમ્ આહો ઽવભાતાર્થપ્રાપકત્વં તજ્જાતીયોદકપ્રાપકત્વં વા સ્વોત્પાદકાર્થપ્રાપકત્વં વાથ સ્વોત્પાદકકારકાણાં ધ્રુવભાવિત્વમ્ અવિસંવાદઃ?

યદ્ય્ અર્થમાત્રપ્રાપકત્વં, કેશોણ્ડુકેન્દુદ્વયસંવેદનસ્યાપ્ય્ અવિસંવાદિત્વમ્ આપદ્યતે । અથાવભાતાર્થપ્રાપકત્વં, તદાનુમાનજ્ઞાનસ્યાવિસંવાદિત્વં ન લભ્યતે ઽવભાતાર્થાપ્રાપકત્વાત્ । અનુમાનજ્ઞાને હિ સામાન્યાકારો ઽવભાતિ, ન ચાસૌ પ્રાપ્યતે સ્વયમ્ અસત્ત્વાત્ ।

તથા યોગિજ્ઞાનસ્યાતીતાનાગતાર્થે સમુત્પન્નસ્યાર્થપ્રાપકત્વં ન વિદ્યતે । તથા રાગાદિસંવેદને ઽપિ જાતે નાવભાતરાગાદિપ્રાપ્તિર્ અસ્તિ । તથા પ્રત્યક્ષે પિ વિજ્ઞાને નાવભાતાર્થપ્રાપ્તિર્ અસ્તિ ક્ષણિકત્વેનાસ્તમિતત્વાત્ । અથ તજ્જાતીયોદકપ્રાપકત્વેનાવિસંવાદિત્વમ્ ઉચ્યતે, તદ્ અયુક્તમ્ ઉદકત્વજાતેર્ અભાવાત્ । અથાનુદકત્વવ્યાવૃત્તિર્ જાતિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, સોદકવ્યક્તિભ્યો ઽવ્યતિરિક્તા વ્યતિરિક્તા વા । યદ્ય્ અવ્યતિરિક્તા તદા વ્યક્તિર્ એવ ન જાતિઃ । અથ વ્યતિરિક્તા સા વસ્તુભૂતાવસ્તુભૂતા વા । યદિ વસ્તુભૂતા તદાભ્યુપેતહાનિઃ । અથાવસ્તુભૂતા તદ્ગતિઃ કથમ્?

ન ચોદકવ્યક્તીનાં નાનાત્વમ્ ઉપપદ્યતે । યથા ચ નોપપદ્યતે તથા નિવેદિતં નૈયાયિકપ્રત્યક્ષલક્ષણાધિકારે ।

અથ સ્વોત્પાદકાર્થપ્રાપકત્વમ્ અવિસંવાદકત્વં, તદ્ અયુક્તં, નયનાલોકમનસ્કારાદેઃ પ્રત્યસ્તમિતત્વાત્ ।

અથ સ્વોત્પાદકકારકાણાં ધ્રુવભાવિત્વમ્ અવિસંવાદસ્, તદભાવે તદભાવપ્રસઙ્ગાત્ । યદ્ય્ એવં કેશોણ્ડુકવિજ્ઞાનસ્યાપિ ધ્રુવભાવિકારણત્વેનાવિસંવાદો ઽસ્ત્ય્ અન્યથાકસ્મિકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।

એવં ચાવ્યવસ્થિતે યદ્ ઉક્તં ન હ્ય્ આભ્યામ્ અર્થં પરિચ્છિદ્ય પ્રવર્તમાનો ઽર્થક્રિયાયાં વિસંવાદ્યતેતિ તદ્ બાલવિલસિતમ્ ।

3.3 તથા માનમેયસઙ્ખ્યાપિ સૌગતમતે નોપપદ્યતે । તદ્ એવ કથમ્? કથ્યતે દ્વ એવ પ્રમાણે, ન માનાન્તરમ્ અસ્તિ । તદ્ દ્વિત્વં કિં વ્યક્તિભેદેનાકારભેદેન વિષયભેદેન વા?

3.31 યદિ વ્યક્તિભેદેન, તદાપરિસઙ્ખ્યેયત્વં જ્ઞાનવ્યક્તીનામ્ આનન્ત્યાદ્, દ્વિત્વાનુપપત્તિઃ । ન ચ જ્ઞાનાનાં ભેદો ઽસ્ત્ય્ અજ્ઞાનાદ્ ધિ જ્ઞાનં જ્ઞાનાત્મતયા ભિદ્યતે, જ્ઞાનાન્તરાત્ તુ કથં નિવર્તતે? કિં જ્ઞાનાત્મતયાકારાન્તરેણ વા? યદિ જ્ઞાનાકારતયા ભિદ્યતે, તદાન્યેષામ્ અજ્ઞાનાત્મકત્વપ્રસઙ્ગો રસાદેર્ ઇવ । અથાકારાન્તરેણ વ્યાવર્તતે, તદાજ્ઞાનાત્મતા તસ્યોત્પદ્યતે રસાદેર્ ઇવ ।

3.32 અથાકારભેદેન માનયોર્ ભેદઃ, સો ઽપ્ય્ અનુપપન્નૈવ । જ્ઞાનાકારવ્યતિરેકેણ પ્રત્યક્ષાનુમાનયોર્ નાકારાન્તરમ્ અસ્તિ । તદુપગમે વા જ્ઞાનાકારવિરહઃ સ્યાત્ । ન ચાકારસમૂહાત્મકં જ્ઞાનં તસ્યાભિન્નાત્મકત્વાત્ ।

3.33 અથ વિષયભેદેન દ્વૈવિધ્યમ્ ઉપપાદ્યતે,

3.331 તદાનુમાનજ્ઞાનસ્ય વિષયાર્થો વક્તવ્યઃ કિમ્ અગ્ન્યાદિસ્વલક્ષણવિષયં વિદ્યમાનસામાન્યવિષયમ્ અપારમાર્થિકસામાન્યવિષયં વા નિર્વિષયં વા સ્વાંશવિષયં વા?

યદ્યગ્ન્યાદિસ્વલક્ષણવિષયં, તદા પ્રત્યક્ષાનુમાનયોર્ ભેદાનુપપત્તિર્ અભિન્નવિષયત્વાત્ । અથાનુમાનિકે જ્ઞાને ઽગ્નિમાત્રં પ્રતીયતે, પ્રત્યક્ષે તુ તાર્ણાદિવિશેષાત્મતયા પ્રતીયતે । યદ્ય્ એવં સ્વલક્ષણવિષયત્વં નાતિવર્તતે ઽનુમાનસ્ય, યદિ નામ વહ્નેર્ એવ પ્રપઞ્ચતા । અથ સત્સામાન્યવિષયત્વં, તથાપિ પ્રત્યક્ષાનુમાનયોર્ ન ભેદો ઽસ્તિ સામાન્યસ્ય સ્વલક્ષણરૂપત્વાત્ । ન ચ સત્સામાન્યસ્ય વિજ્ઞાનવિષયતોપપદ્યતે નિત્યત્વેન જનકત્વાકારાર્પકત્વાનુપપત્તેઃ । ન ચ સત્સામાન્યવિષયત્વે ભ્રાન્તતોપપદ્યતે । ભ્રાન્તિર્ અપ્ય્ અર્થસમ્બન્ધતઃ પ્રમેતિ ન વક્તવ્યમ્ ।

અથાસત્સામાન્યવિષયં, ન તર્હિ તસ્ય ભ્રાન્તતાસતઃ સ્વેન રૂપેણ વિદ્યમાનત્વાત્ । ન ચાસદ્ વિષયભાવં પ્રતિપદ્યતે જનકત્વાકારાર્પકત્વવ્યતિરેકાત્ । અવ્યતિરેકે વા વસ્તુત્વપ્રસઙ્ગઃ । તત્પ્રસક્તૌ ચ પ્રત્યક્ષાનુમાનયોર્ ભેદાનુપપત્તિઃ ।