Tattvopaplavasiṃha · Verses p42002-p46525

1.3 avyapadeśyapadaṃ ca yathā na sādhīyas tathā lakṣaṇasāre draṣṭavyam /

1.4 tathendriyārthasannikarṣajatvam api nopapadyate tadgatyabhāvāt /

1.41 indriyārthasannikarṣo hi vyavahitārthānupalabdhiliṅgo vāvaraṇaliṅgo vā tadutpāditaghaṭādijñānāvaseyo vā /

tad yadi vyavahitārthānupalabdhiliṅgas, tad ayuktaṃ, tena saha sambandhānupapattes tadabhāve 'py anupalambhasadbhāvadarśanāt / yadabhāve 'pi yasya sadbhāvaḥ, sa kathaṃ tatsadbhāvāvedakaḥ?

athāvaraṇaliṅgas, tad ayuktaṃ, tena saha saṅgater abhāvāt, tadabhāve 'pi sadbhāvadarśanāt / tadbhāve vāvaraṇānarthakyam / tadabhāve tadgatiḥ katham?

atha tadbhavakumbhādijñānenāvagamyate, tad ayuktaṃ, tadanavagatau tadudbhavatvasyānavagateḥ / piśācaparamāṇumaheśvarakalpo 'sau sannikarṣaḥ / kathaṃ tadāyattatā vedyate jñāne?

kathaṃ ca tadindriyārthasannikarṣam āvedayati jñānam? kiṃ vijñānākāratayāho kāryākāratayendriyārthasannikarṣajanyākāratayā vā? tad yadi jñānasvabhāvatayā, tad ayuktaṃ, tadabhāve 'pi jñānākārasya sambhavopamānādijñāne /

atha kāryātmatayā gamayati, tad apy ayuktam, upamānānumānajñānamarīcinīlajalādau tasya sadbhāvopapatteḥ / yo yena vinā bhavati, sa kathaṃ tasya jñāpako nāma? anyathā sattvāder api gamakatvaṃ syāt /

athendriyārthasannikarṣajanyākāratayā saṃsūcayatīti ced, asāv indriyārthasannikarṣajanyākāro jñānākārād avyatirikto vyatirikto vā /

yady avyatiriktas, tadā jñānātmatāmātraṃ, nākārātireko 'nyo 'sti vibhāvyamāno 'numānādijñāneṣu yathā / ākārāntarātireke vā j ānarūpatā hīyate / atha vyatiriktas, tasyaiva tarhi gamakatvaṃ, na jñānākārasya / tasyāpy agamakatvaṃ tadavedanāt / kiṃ ca tadutpannam indriyārthasannikarṣād vijñānaṃ svarūpeṇāvagāhanīyaṃ, tato vyāptismaraṇaṃ, tadanu parāmarśajñānaṃ, tato 'numeyāvagatir iti na caitāvantaṃ kālaṃ vijñānaṃ sthitipadaṃ badhnāty, āśubhāvitvena pratyastamitatvāt / atha buddhyārūḍhena dharmadharminyāyena parikalpyate 'numānaṃ, tadāvāstavaṃ prāpnoti sugatānumānavat /

1.42 tathendriyotpādyatvam api nopapadyatendriyotpādyatvātirekānavagateḥ / vijñānaṃ svabhāvatayaiva vedyate, nākārāntareṇa / tajjñaptau vā jñānākāravirahaprasaṅgaḥ / na ca jñānam indriyasambaddhaṃ dṛṣṭaṃ, yena tad upalabhyamānam indriyaṃ gamayati /

atha kriyānyatra karaṇasādhyā dṛṣṭā /

saiva gamikāstu, yasyāḥ karaṇasambandho 'vagataḥ / na cānyasya sambandhe 'nyasya gamakatvaṃ kiñcitsāmyād upapadyate / na jātu devadattanayananīlasambandhe sati yajñadattendriyaṃ ghaṭādikam artham asati sambandhe karaṇatvasāmyād prakāśayad dṛṣṭam /

tathārthajanyākāro 'pi vijñāne 'nenaiva prakāreṇa paryudasto veditavyaḥ /

1.43 tathārtho 'pi vijñānam utpādayaty anupajātātiśayopajātātiśayo vāvyatiriktopajātātiśayo vā vyatiriktopajātātiśayo vā / tad yady anupajātātiśayaḥ karoti, tadā sarvadā kuryān na vā / karaṇam akaraṇaṃ ca nopapadyeta tatsvarūpānativṛtteḥ /

tathāvyatiriktopajātātiśayo 'pi na karoty akārakākārasyānugateḥ / ananugatau vā na tarhi tadavyatirikto 'tiśayaḥ / atha vyatiriktopajātātiśayena janyate, tathāpi nopapadyate 'kārakākārānativṛtteḥ / ativṛttau vāyātaṃ kṣaṇikatvam / tataś ca nendriyārthasannikarṣajaṃ vijñānaṃ pratyakṣalakṣaṇam /

2. anye tv anadhigatārthagantṛtvena pramāṇalakṣaṇam abhidadhati / te tv ayuktavādino draṣṭavyāḥ / katham ayuktavāditā teṣam iti ced, ucyate vibhinnakārakotpāditaikārthavijñānānāṃ yathāvyavasthitaikārthagṛhītirūpatvāviśeṣe ' pi pūrvotpannavijñānasya prāmāṇyaṃ nottarasyety atra niyāmakaṃ vaktavyam /

2.1 atha yathāvyavasthitārthagṛhītirūpatvāviśeṣe 'pi pūrvotpannavijñānasya prāmāṇyam upapadyate, na prathamottaravijñānasya, tadānenaiva nyāyena prathamasyāpy aprāmāṇyaṃ prasaktaṃ gṛhītārthagrāhitvāviśeṣāt / yathaikanīlasvalakṣaṇāvabhāsitayugapadutpannānekanīlavijñānānāṃ nīlaikārthagṛhītirūpatā na bhidyate, tathā pūrvāparotpannavijñānānām api gṛhītārthagṛhītirūpatā na nivartsyati /

atha niyataviṣayatvaṃ pūrvottaravijñānayoḥ pūrvotpannavijñānam anadhigatārthākārasvīkaraṇamukhenopādīyata, uttaraṃ tv adhigatārthākāraviṣayam upajāyate /

yadi gṛhītārthaviṣayatvaṃ kathaṃ pratiniyataviṣayatvam? atha pratiniyataviṣayatvaṃ kathaṃ gṛhītārthagrāhitvaṃ, niyataviṣayatvagṛhītagrāhitvayor virodhāt? yadi ca niyataviṣayatvaṃ, tadobhayor api prāmāṇyam anadhigatārthagantṛtvāviśeṣāt / athaikaviṣayatvaṃ, tadobhayor api prāmāṇyam aprāmāṇyaṃ vā gṛhītagrāhitvāviśeṣāt / so 'yaṃ gaḍupraveśākṣitārakavinirgamanyāyopanipātaḥ śrutilālasānāṃ duruttaraḥ /