તત્ત્વોપપ્લવસિંહ · શ્લોક p42002-p46525

1.3 અવ્યપદેશ્યપદં ચ યથા ન સાધીયસ્ તથા લક્ષણસારે દ્રષ્ટવ્યમ્ ।

1.4 તથેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજત્વમ્ અપિ નોપપદ્યતે તદ્ગત્યભાવાત્ ।

1.41 ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષો હિ વ્યવહિતાર્થાનુપલબ્ધિલિઙ્ગો વાવરણલિઙ્ગો વા તદુત્પાદિતઘટાદિજ્ઞાનાવસેયો વા ।

તદ્ યદિ વ્યવહિતાર્થાનુપલબ્ધિલિઙ્ગસ્, તદ્ અયુક્તં, તેન સહ સમ્બન્ધાનુપપત્તેસ્ તદભાવે ઽપ્ય્ અનુપલમ્ભસદ્ભાવદર્શનાત્ । યદભાવે ઽપિ યસ્ય સદ્ભાવઃ, સ કથં તત્સદ્ભાવાવેદકઃ?

અથાવરણલિઙ્ગસ્, તદ્ અયુક્તં, તેન સહ સઙ્ગતેર્ અભાવાત્, તદભાવે ઽપિ સદ્ભાવદર્શનાત્ । તદ્ભાવે વાવરણાનર્થક્યમ્ । તદભાવે તદ્ગતિઃ કથમ્?

અથ તદ્ભવકુમ્ભાદિજ્ઞાનેનાવગમ્યતે, તદ્ અયુક્તં, તદનવગતૌ તદુદ્ભવત્વસ્યાનવગતેઃ । પિશાચપરમાણુમહેશ્વરકલ્પો ઽસૌ સન્નિકર્ષઃ । કથં તદાયત્તતા વેદ્યતે જ્ઞાને?

કથં ચ તદિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષમ્ આવેદયતિ જ્ઞાનમ્? કિં વિજ્ઞાનાકારતયાહો કાર્યાકારતયેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજન્યાકારતયા વા? તદ્ યદિ જ્ઞાનસ્વભાવતયા, તદ્ અયુક્તં, તદભાવે ઽપિ જ્ઞાનાકારસ્ય સમ્ભવોપમાનાદિજ્ઞાને ।

અથ કાર્યાત્મતયા ગમયતિ, તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્, ઉપમાનાનુમાનજ્ઞાનમરીચિનીલજલાદૌ તસ્ય સદ્ભાવોપપત્તેઃ । યો યેન વિના ભવતિ, સ કથં તસ્ય જ્ઞાપકો નામ? અન્યથા સત્ત્વાદેર્ અપિ ગમકત્વં સ્યાત્ ।

અથેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજન્યાકારતયા સંસૂચયતીતિ ચેદ્, અસાવ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજન્યાકારો જ્ઞાનાકારાદ્ અવ્યતિરિક્તો વ્યતિરિક્તો વા ।

યદ્ય્ અવ્યતિરિક્તસ્, તદા જ્ઞાનાત્મતામાત્રં, નાકારાતિરેકો ઽન્યો ઽસ્તિ વિભાવ્યમાનો ઽનુમાનાદિજ્ઞાનેષુ યથા । આકારાન્તરાતિરેકે વા જ્ આનરૂપતા હીયતે । અથ વ્યતિરિક્તસ્, તસ્યૈવ તર્હિ ગમકત્વં, ન જ્ઞાનાકારસ્ય । તસ્યાપ્ય્ અગમકત્વં તદવેદનાત્ । કિં ચ તદુત્પન્નમ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદ્ વિજ્ઞાનં સ્વરૂપેણાવગાહનીયં, તતો વ્યાપ્તિસ્મરણં, તદનુ પરામર્શજ્ઞાનં, તતો ઽનુમેયાવગતિર્ ઇતિ ન ચૈતાવન્તં કાલં વિજ્ઞાનં સ્થિતિપદં બધ્નાત્ય્, આશુભાવિત્વેન પ્રત્યસ્તમિતત્વાત્ । અથ બુદ્ધ્યારૂઢેન ધર્મધર્મિન્યાયેન પરિકલ્પ્યતે ઽનુમાનં, તદાવાસ્તવં પ્રાપ્નોતિ સુગતાનુમાનવત્ ।

1.42 તથેન્દ્રિયોત્પાદ્યત્વમ્ અપિ નોપપદ્યતેન્દ્રિયોત્પાદ્યત્વાતિરેકાનવગતેઃ । વિજ્ઞાનં સ્વભાવતયૈવ વેદ્યતે, નાકારાન્તરેણ । તજ્જ્ઞપ્તૌ વા જ્ઞાનાકારવિરહપ્રસઙ્ગઃ । ન ચ જ્ઞાનમ્ ઇન્દ્રિયસમ્બદ્ધં દૃષ્ટં, યેન તદ્ ઉપલભ્યમાનમ્ ઇન્દ્રિયં ગમયતિ ।

અથ ક્રિયાન્યત્ર કરણસાધ્યા દૃષ્ટા ।

સૈવ ગમિકાસ્તુ, યસ્યાઃ કરણસમ્બન્ધો ઽવગતઃ । ન ચાન્યસ્ય સમ્બન્ધે ઽન્યસ્ય ગમકત્વં કિઞ્ચિત્સામ્યાદ્ ઉપપદ્યતે । ન જાતુ દેવદત્તનયનનીલસમ્બન્ધે સતિ યજ્ઞદત્તેન્દ્રિયં ઘટાદિકમ્ અર્થમ્ અસતિ સમ્બન્ધે કરણત્વસામ્યાદ્ પ્રકાશયદ્ દૃષ્ટમ્ ।

તથાર્થજન્યાકારો ઽપિ વિજ્ઞાને ઽનેનૈવ પ્રકારેણ પર્યુદસ્તો વેદિતવ્યઃ ।

1.43 તથાર્થો ઽપિ વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયત્ય્ અનુપજાતાતિશયોપજાતાતિશયો વાવ્યતિરિક્તોપજાતાતિશયો વા વ્યતિરિક્તોપજાતાતિશયો વા । તદ્ યદ્ય્ અનુપજાતાતિશયઃ કરોતિ, તદા સર્વદા કુર્યાન્ ન વા । કરણમ્ અકરણં ચ નોપપદ્યેત તત્સ્વરૂપાનતિવૃત્તેઃ ।

તથાવ્યતિરિક્તોપજાતાતિશયો ઽપિ ન કરોત્ય્ અકારકાકારસ્યાનુગતેઃ । અનનુગતૌ વા ન તર્હિ તદવ્યતિરિક્તો ઽતિશયઃ । અથ વ્યતિરિક્તોપજાતાતિશયેન જન્યતે, તથાપિ નોપપદ્યતે ઽકારકાકારાનતિવૃત્તેઃ । અતિવૃત્તૌ વાયાતં ક્ષણિકત્વમ્ । તતશ્ ચ નેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજં વિજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્ ।

2. અન્યે ત્વ્ અનધિગતાર્થગન્તૃત્વેન પ્રમાણલક્ષણમ્ અભિદધતિ । તે ત્વ્ અયુક્તવાદિનો દ્રષ્ટવ્યાઃ । કથમ્ અયુક્તવાદિતા તેષમ્ ઇતિ ચેદ્, ઉચ્યતે વિભિન્નકારકોત્પાદિતૈકાર્થવિજ્ઞાનાનાં યથાવ્યવસ્થિતૈકાર્થગૃહીતિરૂપત્વાવિશેષે ઽ પિ પૂર્વોત્પન્નવિજ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યં નોત્તરસ્યેત્ય્ અત્ર નિયામકં વક્તવ્યમ્ ।

2.1 અથ યથાવ્યવસ્થિતાર્થગૃહીતિરૂપત્વાવિશેષે ઽપિ પૂર્વોત્પન્નવિજ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યમ્ ઉપપદ્યતે, ન પ્રથમોત્તરવિજ્ઞાનસ્ય, તદાનેનૈવ ન્યાયેન પ્રથમસ્યાપ્ય્ અપ્રામાણ્યં પ્રસક્તં ગૃહીતાર્થગ્રાહિત્વાવિશેષાત્ । યથૈકનીલસ્વલક્ષણાવભાસિતયુગપદુત્પન્નાનેકનીલવિજ્ઞાનાનાં નીલૈકાર્થગૃહીતિરૂપતા ન ભિદ્યતે, તથા પૂર્વાપરોત્પન્નવિજ્ઞાનાનામ્ અપિ ગૃહીતાર્થગૃહીતિરૂપતા ન નિવર્ત્સ્યતિ ।

અથ નિયતવિષયત્વં પૂર્વોત્તરવિજ્ઞાનયોઃ પૂર્વોત્પન્નવિજ્ઞાનમ્ અનધિગતાર્થાકારસ્વીકરણમુખેનોપાદીયત, ઉત્તરં ત્વ્ અધિગતાર્થાકારવિષયમ્ ઉપજાયતે ।

યદિ ગૃહીતાર્થવિષયત્વં કથં પ્રતિનિયતવિષયત્વમ્? અથ પ્રતિનિયતવિષયત્વં કથં ગૃહીતાર્થગ્રાહિત્વં, નિયતવિષયત્વગૃહીતગ્રાહિત્વયોર્ વિરોધાત્? યદિ ચ નિયતવિષયત્વં, તદોભયોર્ અપિ પ્રામાણ્યમ્ અનધિગતાર્થગન્તૃત્વાવિશેષાત્ । અથૈકવિષયત્વં, તદોભયોર્ અપિ પ્રામાણ્યમ્ અપ્રામાણ્યં વા ગૃહીતગ્રાહિત્વાવિશેષાત્ । સો ઽયં ગડુપ્રવેશાક્ષિતારકવિનિર્ગમન્યાયોપનિપાતઃ શ્રુતિલાલસાનાં દુરુત્તરઃ ।