Tattvopaplavasiṃha · Verses p35203-p41752

tad yadi vijñānalakṣaṇāṃ na karoti, tad ayuktaṃ, vijñānalakṣaṇām arthakriyāṃ karoty eva toyam /

atha pravṛttirūpāṃ na karoti, tad ayuktaṃ, pravṛttir hi puruṣecchānuvidhāyinī, nārthasvarūpabhāvābhāvāv anugamayati / puruṣo hi kāmataḥ pravartate vā na vā / na hy etāvatā tadabhāvasiddhiḥ / atha prāptirūpām arthakriyāṃ na karoti, tenāsattvam /

tad apy ayuktaṃ, candrārkagrahanakṣatratārakādeḥ prāptyabhāve 'pi sattvasambhavāt / atha sukhaduḥkharūpām arthakriyāṃ na karoti, kiṃ darśanajaṃ sukhaṃ na karoty āho dehasambandhajam? tad yadi darśanajaṃ na karoti, tad ayuktaṃ, karoty eva / atha dehasambandhajaṃ na karoti, tadā candrārkagrahanakṣatrādau vyabhicāras, teṣāṃ dehasambandhajasukhajanakatvaṃ nāsty, atha ca sattvam / na cārthakriyākartṛtvena vastūnām asattvaṃ, svahetor eva vijñānajananamātrasyotpatteḥ, sahakārivirahād vā na karoti /

1.1bab kiṃ cārthakriyāṃ na karoti kim ekasya pratipattuḥ sarvapratipattṝṇāṃ vā?

tad yady ekasya pratipattur arthakriyāṃ na karoti tenāsattvaṃ, tadā candrārkagrahanakṣatratārakādau vyabhicāro, mumūrṣvarthe ca /

atha sarvapratipattṝṇām arthakriyāṃ na karoti tenāsattvam, evaṃ tarhi sarvabhāvānām asattvaprasaṅgaḥ / na hi sarve bhāvāḥ sarvapuruṣārthahetavaḥ / na ca sarvapuruṣārthakriyāvihīnam etad ity avagantuṃ pāryate 'rvāgvidā / tasmāt sthitam etad avyabhicāripadam anarthakam /

c. anye tu marīcyudakavijñānasya smṛtitvaṃ pratipadyante, na bhrāntirūpatām / tasya kathaṃ smṛtitvam? kim udakagṛhītitvena gṛhītodakagṛhītitvena vodakagrahaṇānantarakālabhāvitvena vā nirviṣayatvena vā yam aham adrākṣam ity anenākāreṇopajāyamānatvena vā?

tad yady udakagṛhītitvena tadā sarvodakavijñānānāṃ smṛtitvaprasaṅgaḥ / atha gṛhītodakagṛhītitvena smṛtitvaṃ, tadādyasyāpi gṛhītodakagṛhītitve smṛtitvaṃ prasajyate gṛhītodakagrāhitvāviśeṣāt /

athādyasya gṛhītodakagrāhitvaṃ nāsti / tadānīṃ bhinnaviṣayatvam / bhinnaviṣayatve ca dvitīyasyāpi gṛhītagrāhitvaṃ vihīyate / athaikaviṣayatvam, āyātaṃ tarhi prathamasyāpi gṛhītagrāhitvam aviśiṣṭārthagṛhītirūpatvāt prathamottaravijñānavat / yathaikanīlasvalakṣaṇagrāhakayugapadutpannānekavijñānānāṃ nīlajñānarūpatā na bhidyate tathehāpi / tathā dhārāvāhivijñānānāṃ smṛtirūpatā prāpnoti / tathā pratyabhijñānasya ca gṛhītagrāhitvena smṛtitvaṃ prasajyate / atha pratyabhijñānasya gṛhītārthagrāhitvaṃ na vidyate, tadā pratyabhijñānatvaṃ nivartate / na hy ādyaṃ darśanaṃ saivāyam ity upajāyate / tathānumānikam api vijñānaṃ gṛhītārthagrāhitvena smṛtitvam āpadyate / athodakagrahaṇottarakālabhāvitvena smṛtitvaṃ, tadā saṃskārasya smaraṇarūpatā prāpnoty,
udakagrahaṇottarakālabhāvitvena rasasaṃvedanasya ca /

atha nirviṣayatvena smṛtirūpatocyate, tad ayuktaṃ, pūrvoditānubhavāveditārthākārāvedakatvenodīyamānāyāḥ kathaṃ nirviṣayatvam? atha pūrvānubhūtārthapratyastamaye sati samānakālārthābhāvān nirviṣayatā, tadā codanājanitavi

jñānasya nirviṣayatvena smṛtitvam āpanīpadyate, kartavyatārūpārthasya tadābhāvāt / bhāve vā kartavyarūpatā nopapadyate / tadanupapattau saptatantukriyāyā vilopaprasaṅgaḥ / yadi ca nirviṣayatvena smṛtitvaṃ, tadā vidyamānaghaṭajātyādeḥ smaraṇasyāsmṛtitvaprasaṅgaḥ / athādrākṣam ity anenākāreṇopajāyamānatvena smṛtitvaṃ, tad ayuktam / ihodakam ity anenākāreṇopajāyamānāyāḥ katham adrākṣam ity evaṃrūpatopapadyate?

atha vipramuṣitatayānayā bhaṅgyopajāyate, ko 'yaṃ vipramoṣo nāma? kim anubhavākārasvīkaraṇaṃ smaraṇākārapradhvaṃso vāpūrvārthagṛhītitvaṃ vendriyārthasannikarṣajatvaṃ vendriyārthāsannikarṣajatvaṃ vā?

tad yady anubhavākārasvīkaraṇaṃ, tadā smṛtirūpatā nopapadyate / atha smṛtirūpatā, tadānubhavākārasvīkaraṇaṃ nopapadyate, smṛtyanubhavākārayor itaretaraparihārasthitilakṣaṇatvāt / atha smaraṇākārapradhvaṃsas, tad ayuktaṃ, vijñānasya svayaṃ smṛtitvenābhyupagamāt / pradhvaṃso hy avijñānātmakaḥ, kathaṃ smṛtirūpatāṃ vidhatte?

athāpūrvārthaviṣayagṛhītitvaṃ smṛtipramoṣocyate, tadātyantānanubhūtakanakapanasādisaṃvittīnaṃ smṛtivipramoṣatvam āpadyate / athendriyārthasannikarṣajatvaṃ smṛtivipralnoṣocyate, tadā saṃvittīnāṃ smṛtivipramoṣatva prasaṅgaḥ /

athendriyāsannikarṣajatvaṃ smṛtivipramoṣocyate, tadā codanājanitavijñānasyānumānopamānavijñānasya ca smṛtivipramoṣatvam āpadyate / tasmād yathā yathā vicāryate smṛtivipramoṣas tathā tathā nyāyaṃ na viṣahateti / tasmān marīcyudakavijñānasya na smṛtivipramoṣarūpatā, api tu viparītakhyātitvaṃ samyagjñānatvaṃ vā /

1.2 tathā vyavasāyātmakapadam api nopādeyam apaneyābhāvāt / nanu sthāṇvādike 'rthendriyārthasannikarṣāt sāmānyamātradarśanād viśeṣānupalabdhau sandehajñānam upajāyate / tad apanīyate / tasmin sandehajñāne jāte kiñcit pratibhāty āho na pratibhāti / tad yadi pratibhāti, sa kiṃ dharmī dharmo vā?

tad yadi dharmī pratibhāti, sa tāttviko 'tāttviko vā /

yadi tāttviko, nāpaneyatā tadviṣayavijñānasya / athātāttvikas, tadāvyabhicāripadenāpanītatvān na vyavasāyātmakapadam upādeyam / atha dharmaḥ pratibhāti, sa sthāṇutvalakṣaṇaḥ puruṣatvalakṣaṇobhayaṃ vā / tad yadi sthāṇutvalakṣaṇo dharmaḥ pratibhāti, sa tāttviko 'tāttviko vā / yadi tāttvikaḥ, kathaṃ tadbuddheḥ sandeharūpatā, tāttvikārthagṛhītirūpatvena satyodakasaṃvedanavat?

athātāttvikas, tadāvyabhicāripadenāpoditatvān na vyavasāyātmakapadam upādeyam / atha puruṣatvalakṣaṇo dharmaḥ pratibhāty, asāv api tāttviko 'tāttviko vā / yadi tāttvikaḥ, kathaṃ tatbuddheḥ sandeharūpatā? athātāttvikas, tadāvyabhicāripadenāpoditatvād vyavasāyātmakapadaṃ na sādhīyaḥ / athobhayaṃ pratibhāti, tadobhayos tāttvikatvam atāttvikatvaṃ vāthaikasya tāttvikatvam anyasyātāttvikatvam / tad yady ubhayos tāttvikatvaṃ, tada tadvijñānasya tāttvikatvam eva, na sandehātmatā / athobhāv apy atāttvikau, tadā tadvijñānasya viparyayarūpatā, na sandehātmatā / athaikasya tāttvikatvam anyasyātāttvikatvaṃ, tadā tad eva jñānaṃ vyabhicāri tad evāvyabhicāri / atāttvikārthagṛhītirūpatvād vyabhicāri, tāttvikārthagṛhītirūpatvād avyabhicāri / etena dvicandrajñānam udghāṭitam / tatra hi dravyākāraḥ pratibhāti,
na guṇākāraḥ / atha sandigdhārthākārapratibhāsi sandehajñānam iti cet,
sasandigdho 'rtho vidyate vā na vā / tad yadi vidyate, kathaṃ tatsaṃvedanasya sandeharūpatābādhitārthagṛhītirūpatvāt satyodakasaṃvedanavat?

atha na vidyate, tadāvyabhicāripadenāpoditatvād vyavasāyātmakapadam apārthakam / atha na kiñcid api pratibhāti, na tarhi tasyendriyārthasannikarṣajatvaṃ bhrāntodakavijñānavat / tasmād vyavasāyātmakapadam apy anupādeyam /