તત્ત્વોપપ્લવસિંહ · શ્લોક p35203-p41752

તદ્ યદિ વિજ્ઞાનલક્ષણાં ન કરોતિ, તદ્ અયુક્તં, વિજ્ઞાનલક્ષણામ્ અર્થક્રિયાં કરોત્ય્ એવ તોયમ્ ।

અથ પ્રવૃત્તિરૂપાં ન કરોતિ, તદ્ અયુક્તં, પ્રવૃત્તિર્ હિ પુરુષેચ્છાનુવિધાયિની, નાર્થસ્વરૂપભાવાભાવાવ્ અનુગમયતિ । પુરુષો હિ કામતઃ પ્રવર્તતે વા ન વા । ન હ્ય્ એતાવતા તદભાવસિદ્ધિઃ । અથ પ્રાપ્તિરૂપામ્ અર્થક્રિયાં ન કરોતિ, તેનાસત્ત્વમ્ ।

તદ્ અપ્ય્ અયુક્તં, ચન્દ્રાર્કગ્રહનક્ષત્રતારકાદેઃ પ્રાપ્ત્યભાવે ઽપિ સત્ત્વસમ્ભવાત્ । અથ સુખદુઃખરૂપામ્ અર્થક્રિયાં ન કરોતિ, કિં દર્શનજં સુખં ન કરોત્ય્ આહો દેહસમ્બન્ધજમ્? તદ્ યદિ દર્શનજં ન કરોતિ, તદ્ અયુક્તં, કરોત્ય્ એવ । અથ દેહસમ્બન્ધજં ન કરોતિ, તદા ચન્દ્રાર્કગ્રહનક્ષત્રાદૌ વ્યભિચારસ્, તેષાં દેહસમ્બન્ધજસુખજનકત્વં નાસ્ત્ય્, અથ ચ સત્ત્વમ્ । ન ચાર્થક્રિયાકર્તૃત્વેન વસ્તૂનામ્ અસત્ત્વં, સ્વહેતોર્ એવ વિજ્ઞાનજનનમાત્રસ્યોત્પત્તેઃ, સહકારિવિરહાદ્ વા ન કરોતિ ।

1.1બબ્ કિં ચાર્થક્રિયાં ન કરોતિ કિમ્ એકસ્ય પ્રતિપત્તુઃ સર્વપ્રતિપત્તૄણાં વા?

તદ્ યદ્ય્ એકસ્ય પ્રતિપત્તુર્ અર્થક્રિયાં ન કરોતિ તેનાસત્ત્વં, તદા ચન્દ્રાર્કગ્રહનક્ષત્રતારકાદૌ વ્યભિચારો, મુમૂર્ષ્વર્થે ચ ।

અથ સર્વપ્રતિપત્તૄણામ્ અર્થક્રિયાં ન કરોતિ તેનાસત્ત્વમ્, એવં તર્હિ સર્વભાવાનામ્ અસત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ । ન હિ સર્વે ભાવાઃ સર્વપુરુષાર્થહેતવઃ । ન ચ સર્વપુરુષાર્થક્રિયાવિહીનમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અવગન્તું પાર્યતે ઽર્વાગ્વિદા । તસ્માત્ સ્થિતમ્ એતદ્ અવ્યભિચારિપદમ્ અનર્થકમ્ ।

ચ્. અન્યે તુ મરીચ્યુદકવિજ્ઞાનસ્ય સ્મૃતિત્વં પ્રતિપદ્યન્તે, ન ભ્રાન્તિરૂપતામ્ । તસ્ય કથં સ્મૃતિત્વમ્? કિમ્ ઉદકગૃહીતિત્વેન ગૃહીતોદકગૃહીતિત્વેન વોદકગ્રહણાનન્તરકાલભાવિત્વેન વા નિર્વિષયત્વેન વા યમ્ અહમ્ અદ્રાક્ષમ્ ઇત્ય્ અનેનાકારેણોપજાયમાનત્વેન વા?

તદ્ યદ્ય્ ઉદકગૃહીતિત્વેન તદા સર્વોદકવિજ્ઞાનાનાં સ્મૃતિત્વપ્રસઙ્ગઃ । અથ ગૃહીતોદકગૃહીતિત્વેન સ્મૃતિત્વં, તદાદ્યસ્યાપિ ગૃહીતોદકગૃહીતિત્વે સ્મૃતિત્વં પ્રસજ્યતે ગૃહીતોદકગ્રાહિત્વાવિશેષાત્ ।

અથાદ્યસ્ય ગૃહીતોદકગ્રાહિત્વં નાસ્તિ । તદાનીં ભિન્નવિષયત્વમ્ । ભિન્નવિષયત્વે ચ દ્વિતીયસ્યાપિ ગૃહીતગ્રાહિત્વં વિહીયતે । અથૈકવિષયત્વમ્, આયાતં તર્હિ પ્રથમસ્યાપિ ગૃહીતગ્રાહિત્વમ્ અવિશિષ્ટાર્થગૃહીતિરૂપત્વાત્ પ્રથમોત્તરવિજ્ઞાનવત્ । યથૈકનીલસ્વલક્ષણગ્રાહકયુગપદુત્પન્નાનેકવિજ્ઞાનાનાં નીલજ્ઞાનરૂપતા ન ભિદ્યતે તથેહાપિ । તથા ધારાવાહિવિજ્ઞાનાનાં સ્મૃતિરૂપતા પ્રાપ્નોતિ । તથા પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય ચ ગૃહીતગ્રાહિત્વેન સ્મૃતિત્વં પ્રસજ્યતે । અથ પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય ગૃહીતાર્થગ્રાહિત્વં ન વિદ્યતે, તદા પ્રત્યભિજ્ઞાનત્વં નિવર્તતે । ન હ્ય્ આદ્યં દર્શનં સૈવાયમ્ ઇત્ય્ ઉપજાયતે । તથાનુમાનિકમ્ અપિ વિજ્ઞાનં ગૃહીતાર્થગ્રાહિત્વેન સ્મૃતિત્વમ્ આપદ્યતે । અથોદકગ્રહણોત્તરકાલભાવિત્વેન સ્મૃતિત્વં, તદા સંસ્કારસ્ય સ્મરણરૂપતા પ્રાપ્નોત્ય્,
ઉદકગ્રહણોત્તરકાલભાવિત્વેન રસસંવેદનસ્ય ચ ।

અથ નિર્વિષયત્વેન સ્મૃતિરૂપતોચ્યતે, તદ્ અયુક્તં, પૂર્વોદિતાનુભવાવેદિતાર્થાકારાવેદકત્વેનોદીયમાનાયાઃ કથં નિર્વિષયત્વમ્? અથ પૂર્વાનુભૂતાર્થપ્રત્યસ્તમયે સતિ સમાનકાલાર્થાભાવાન્ નિર્વિષયતા, તદા ચોદનાજનિતવિ

જ્ઞાનસ્ય નિર્વિષયત્વેન સ્મૃતિત્વમ્ આપનીપદ્યતે, કર્તવ્યતારૂપાર્થસ્ય તદાભાવાત્ । ભાવે વા કર્તવ્યરૂપતા નોપપદ્યતે । તદનુપપત્તૌ સપ્તતન્તુક્રિયાયા વિલોપપ્રસઙ્ગઃ । યદિ ચ નિર્વિષયત્વેન સ્મૃતિત્વં, તદા વિદ્યમાનઘટજાત્યાદેઃ સ્મરણસ્યાસ્મૃતિત્વપ્રસઙ્ગઃ । અથાદ્રાક્ષમ્ ઇત્ય્ અનેનાકારેણોપજાયમાનત્વેન સ્મૃતિત્વં, તદ્ અયુક્તમ્ । ઇહોદકમ્ ઇત્ય્ અનેનાકારેણોપજાયમાનાયાઃ કથમ્ અદ્રાક્ષમ્ ઇત્ય્ એવંરૂપતોપપદ્યતે?

અથ વિપ્રમુષિતતયાનયા ભઙ્ગ્યોપજાયતે, કો ઽયં વિપ્રમોષો નામ? કિમ્ અનુભવાકારસ્વીકરણં સ્મરણાકારપ્રધ્વંસો વાપૂર્વાર્થગૃહીતિત્વં વેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજત્વં વેન્દ્રિયાર્થાસન્નિકર્ષજત્વં વા?

તદ્ યદ્ય્ અનુભવાકારસ્વીકરણં, તદા સ્મૃતિરૂપતા નોપપદ્યતે । અથ સ્મૃતિરૂપતા, તદાનુભવાકારસ્વીકરણં નોપપદ્યતે, સ્મૃત્યનુભવાકારયોર્ ઇતરેતરપરિહારસ્થિતિલક્ષણત્વાત્ । અથ સ્મરણાકારપ્રધ્વંસસ્, તદ્ અયુક્તં, વિજ્ઞાનસ્ય સ્વયં સ્મૃતિત્વેનાભ્યુપગમાત્ । પ્રધ્વંસો હ્ય્ અવિજ્ઞાનાત્મકઃ, કથં સ્મૃતિરૂપતાં વિધત્તે?

અથાપૂર્વાર્થવિષયગૃહીતિત્વં સ્મૃતિપ્રમોષોચ્યતે, તદાત્યન્તાનનુભૂતકનકપનસાદિસંવિત્તીનં સ્મૃતિવિપ્રમોષત્વમ્ આપદ્યતે । અથેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજત્વં સ્મૃતિવિપ્રલ્નોષોચ્યતે, તદા સંવિત્તીનાં સ્મૃતિવિપ્રમોષત્વ પ્રસઙ્ગઃ ।

અથેન્દ્રિયાસન્નિકર્ષજત્વં સ્મૃતિવિપ્રમોષોચ્યતે, તદા ચોદનાજનિતવિજ્ઞાનસ્યાનુમાનોપમાનવિજ્ઞાનસ્ય ચ સ્મૃતિવિપ્રમોષત્વમ્ આપદ્યતે । તસ્માદ્ યથા યથા વિચાર્યતે સ્મૃતિવિપ્રમોષસ્ તથા તથા ન્યાયં ન વિષહતેતિ । તસ્માન્ મરીચ્યુદકવિજ્ઞાનસ્ય ન સ્મૃતિવિપ્રમોષરૂપતા, અપિ તુ વિપરીતખ્યાતિત્વં સમ્યગ્જ્ઞાનત્વં વા ।

1.2 તથા વ્યવસાયાત્મકપદમ્ અપિ નોપાદેયમ્ અપનેયાભાવાત્ । નનુ સ્થાણ્વાદિકે ઽર્થેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાત્ સામાન્યમાત્રદર્શનાદ્ વિશેષાનુપલબ્ધૌ સન્દેહજ્ઞાનમ્ ઉપજાયતે । તદ્ અપનીયતે । તસ્મિન્ સન્દેહજ્ઞાને જાતે કિઞ્ચિત્ પ્રતિભાત્ય્ આહો ન પ્રતિભાતિ । તદ્ યદિ પ્રતિભાતિ, સ કિં ધર્મી ધર્મો વા?

તદ્ યદિ ધર્મી પ્રતિભાતિ, સ તાત્ત્વિકો ઽતાત્ત્વિકો વા ।

યદિ તાત્ત્વિકો, નાપનેયતા તદ્વિષયવિજ્ઞાનસ્ય । અથાતાત્ત્વિકસ્, તદાવ્યભિચારિપદેનાપનીતત્વાન્ ન વ્યવસાયાત્મકપદમ્ ઉપાદેયમ્ । અથ ધર્મઃ પ્રતિભાતિ, સ સ્થાણુત્વલક્ષણઃ પુરુષત્વલક્ષણોભયં વા । તદ્ યદિ સ્થાણુત્વલક્ષણો ધર્મઃ પ્રતિભાતિ, સ તાત્ત્વિકો ઽતાત્ત્વિકો વા । યદિ તાત્ત્વિકઃ, કથં તદ્બુદ્ધેઃ સન્દેહરૂપતા, તાત્ત્વિકાર્થગૃહીતિરૂપત્વેન સત્યોદકસંવેદનવત્?

અથાતાત્ત્વિકસ્, તદાવ્યભિચારિપદેનાપોદિતત્વાન્ ન વ્યવસાયાત્મકપદમ્ ઉપાદેયમ્ । અથ પુરુષત્વલક્ષણો ધર્મઃ પ્રતિભાત્ય્, અસાવ્ અપિ તાત્ત્વિકો ઽતાત્ત્વિકો વા । યદિ તાત્ત્વિકઃ, કથં તત્બુદ્ધેઃ સન્દેહરૂપતા? અથાતાત્ત્વિકસ્, તદાવ્યભિચારિપદેનાપોદિતત્વાદ્ વ્યવસાયાત્મકપદં ન સાધીયઃ । અથોભયં પ્રતિભાતિ, તદોભયોસ્ તાત્ત્વિકત્વમ્ અતાત્ત્વિકત્વં વાથૈકસ્ય તાત્ત્વિકત્વમ્ અન્યસ્યાતાત્ત્વિકત્વમ્ । તદ્ યદ્ય્ ઉભયોસ્ તાત્ત્વિકત્વં, તદ તદ્વિજ્ઞાનસ્ય તાત્ત્વિકત્વમ્ એવ, ન સન્દેહાત્મતા । અથોભાવ્ અપ્ય્ અતાત્ત્વિકૌ, તદા તદ્વિજ્ઞાનસ્ય વિપર્યયરૂપતા, ન સન્દેહાત્મતા । અથૈકસ્ય તાત્ત્વિકત્વમ્ અન્યસ્યાતાત્ત્વિકત્વં, તદા તદ્ એવ જ્ઞાનં વ્યભિચારિ તદ્ એવાવ્યભિચારિ । અતાત્ત્વિકાર્થગૃહીતિરૂપત્વાદ્ વ્યભિચારિ, તાત્ત્વિકાર્થગૃહીતિરૂપત્વાદ્ અવ્યભિચારિ । એતેન દ્વિચન્દ્રજ્ઞાનમ્ ઉદ્ઘાટિતમ્ । તત્ર હિ દ્રવ્યાકારઃ પ્રતિભાતિ,
ન ગુણાકારઃ । અથ સન્દિગ્ધાર્થાકારપ્રતિભાસિ સન્દેહજ્ઞાનમ્ ઇતિ ચેત્,
સસન્દિગ્ધો ઽર્થો વિદ્યતે વા ન વા । તદ્ યદિ વિદ્યતે, કથં તત્સંવેદનસ્ય સન્દેહરૂપતાબાધિતાર્થગૃહીતિરૂપત્વાત્ સત્યોદકસંવેદનવત્?

અથ ન વિદ્યતે, તદાવ્યભિચારિપદેનાપોદિતત્વાદ્ વ્યવસાયાત્મકપદમ્ અપાર્થકમ્ । અથ ન કિઞ્ચિદ્ અપિ પ્રતિભાતિ, ન તર્હિ તસ્યેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજત્વં ભ્રાન્તોદકવિજ્ઞાનવત્ । તસ્માદ્ વ્યવસાયાત્મકપદમ્ અપ્ય્ અનુપાદેયમ્ ।