Tattvopaplavasiṃha · Verses p29594-p34991
1.1a yad apy uktaṃ marīcideśaṃ prati gamanān marīcīnām ālambanatvam / yady evaṃ deśasyāpy ālambanatvam anayā rītyopapadyate / na cāvabhātodakabhinnārthasannikarṣajatvam udakavijñānasyopapadyate, satyodakajñāne 'dṛṣṭatvāt / anyathānumeyadahanajñānasyāpīndriyārthasannikarṣaja tvam āpanīpadyeta, ātmamanaḥsannikarṣajatvāt /
atha pratīyamānadahanena saha manaso nāsti sambandhas, tad ihāpi pratīyamānenāmbhasā saha nāsti sambandhaś cakṣuṣaḥ / tasmād avyabhicāripadaṃ na yuktam indriyārthasannikarṣapadenāpoditatvāt /
1.1b ito 'py anupapannam apohyajñānāsambhavāt / atha marīcyudakavijñānāpaninīṣayopādīyate, tat katham apanīyate?
avidyamānodakaviṣayatvāt / yady avidyamānaṃ, ko 'yaṃ viṣayārthaḥ? pūrvoditam anusaraṇīyam / yadi tatrodakaṃ pratibhāti, kathaṃ nāsti? satyaṃ, pratibhāti, kiṃ tv atathyaṃ pratibhāti / atathyatā kā? kiṃ pratīyamānasyābhāvota pratīyamānaivābhāvaḥ?
1.1b1 tad yadi pratīyamānasyābhāvaḥ, sa kiṃ tadaivāhosvit kālāntareṇa? yadi tadaiva, sa kim avagato 'navagato vā? yady avagataḥ, sa kenāvagamyate? kim udakavijñānena jñānāntareṇa vā?
tad yady udakajñānena, tan na, tasyodakaviṣayatvāt / tadviṣayatve vā na tarhy udakajñānaṃ bhrāntam ity upapadyate, 'bhāvaviṣayasya paramārthasattvāt /
na codakākārāvagāhini vijñāne toyavinivṛttayo 'vabhāntyatiprasaṅgāt /
atha jñānāntareṇa, na, jñānayaugapadyāsambhavāt / yadi cābhāvajñānenābhāvavyavasthā kriyate bhāvajñānena ca bhāvavyavasthā, tadodakasya bhāvābhāvāv ekakālau syātām /
atha bhāvajñānaṃ bhāvavyavasthāṃ na karoty abhāvajñānaṃ cābhāvavyavasthāṃ karoty, aho rājājñā naiyāyikapaśoḥ / yadi ca bhāvajñānaṃ bhāvavyavasthāṃ na karoti, tadā sarvabhāveṣv anāśvāsaprasaṅgaḥ / tatprasaktāv abhāvasyāpy anavasthitiḥ / tadanavasthitau ca tattvopaplavaḥ syāt / athānavagataḥ, so 'stīti kathaṃ punar vetsi?
atha kālāntare, tadā na kiñcid bādhyate, satyodakasyāpi kālāntare 'bhāvopapatteḥ /
1.1b2 atha pratīyamānaivābhāvaḥ, kathaṃ tadviṣayajñānasya mithyātvam upapadyate, pratīyamānasyaivābhāvasyopapatteḥ? na ca bhāvākāre pratīyamane 'bhāvakalpanā nyāyyātiprasaṅgāt / anyathā rūpādau pratīyamāne rasādikalpanā kartavyā / na cakriyate, tathehāpy udakaṃ pratīyate / nanu pratīyate, kiṃ tv atathyam / yady evam udakaprapañco 'yaṃ dīrghodakaṃ madhurodakam iti yathā / nanv atra sarvāsv avasthāsūdakaṃ pratīyate, tena tāsv ambhaḥ prakalpyate / yady evaṃ tad ihāpy avasthādvaye 'py udakaṃ pratīyate satyodakam asatyodakaṃ ca / satyodakajñāne satyodakam avabhāti, nāsatyodakam anudakaṃ vā / tathāsatyodakajñāne 'satyodakaṃ pratibhāti, na satyodakam anudakaṃ vā, svaviṣayaparyavasāyinyo hi buddhayaḥ /
1.1bātha bādhyamānatvena mithyātvam iti cet,
kiṃ bādhyate 'rtho jñānam ubhayaṃ vā?
1.1ba yady arthasya bādhā, sa kena bādhyate? kiṃ svayam evātmānaṃ bādhatāho 'rthāntareṇa jñānena vā?
yadi Svayam evātmānaṃ bādhate, tadā bādhā tena kriyate jñāpyate vā / yadi kriyate, 'vyatiriktāvyatiriktā vā /
yady avyatiriktā, tadā bādhā kriyatety ātmānenotpādyate / tac ca na jāghaṭīti svātmani kriyāvirodhāt / atha vyatiriktā kriyate, tathāpi vidyamānasya kartṛtvaṃ, na pratīyamānasyāpalāpaḥ / atha bādhā jñāpyate, sāpy abhinnā bhinnā vā / yadyabhinnā, tadā bādhā tena jñāpyate kim uktaṃ bhavati? udakaṃ jñāpyate / atha bhinnā, tadā vidyamānasya jñāpakatvaṃ siddhaṃ pratīyamānasya cāstitvam / athārthāntareṇa bādhyate, tathāpi vidyamānayor bādhyabādhakabhāvo bhūpālayor iva, na caikasya bādhyabādhakabhāvopapadyate / bādhāpi tena pratīyamānasya kiṃ kriyate jñāpyate vā?
yadi kriyate vyatiriktā vyatiriktā vā yady avyatiriktā, tadāvyatiriktā bādhotpādyate kim uktaṃ bhavet? udakam utpādyate / tadutpādane ca tatsaṃvido 'mithyātvam / atha vyatiriktotpādyate, tathāpi toyasambandhitayopalabdher ambhasopapattiḥ / na jātu devadattasyāsattve tannayanavyavahārasiddhiḥ / atha jñāpyate, tadā sāvyatiriktā vyatiriktā vā / yady avyatiriktā jñāpyate, tadā bādhā tena jñāpyate kim uktaṃ bhavati? udakaṃ jñāpyate / atha vyatiriktā satī jñāpyate, tathāpy udakasyeyaṃ bādhety anyatantratayā pratibhāsanān nātyantābhāvopapattiḥ / tasmād arthāntareṇāpi na bādhopapattiḥ / atha jñānena bādhyate kiṃ tadviṣayeṇānyaviṣayeṇa nirviṣayeṇa vā? yadi tadviṣayeṇa, tadā tat svarūpaṃ vidhatte na tu viparyāsayati tadākāraparyavasitarūpatvāt
athānyaviṣayaṃ bādhakaṃ, tad api na yujyate / yad yadviṣayaṃ tat tasyaiva sattāṃ vidhatte, na tv anyasya vidhāyakaṃ pratiṣedhakaṃ vā / svaviṣayaparyavasāyinyo hi buddhayaḥ / atha nirviṣayeṇa bādhyate, na kiñcid vidadhāti pratiṣedhati vā nirviṣayatvād eva /
1.1ba atha jñānaṃ bādhyate, tasyāpi bādhā kā? kiṃ svarūpavyāvṛttirūpā svarūpāpahnavarūpā vā viṣayāpdhāralakṣaṇā vā? tad yadi svarūpavyāvṛttirūpā bādhā, tadā sarvaṃ bādhitaṃ syād, vijñānasya vijñānāntareṇa nivartyamānatvāt / atha svarūpāpahnavarūpā, tad ayuktaṃ, mithyodakavijñānasyāpyanubhūyamānatvāt / atha viṣayāpahāralakṣaṇā bādhocyate, sāpi na yuktā / yathā ca viṣayāpahāro na śakyate kartuṃ tathānāntaram eva niveditam /
1.1bā yadi na bādhyate kim ity asāv arthakriyāṃ na karoti bhāvaḥ? keyam arthakriyā yā tena na sampādyate puṃsām? kiṃ vijñānarūpā pravṛttirūpā prāptirūpā sukhaduḥkhotpādabhogarūpā vā?
Original text: Tattvopaplavasiṃha · Edition: Sukhalalji Sanghavi and R.C. Parikh, Baroda 1940. · Data entry Somadeva Vasudeva · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0