તત્ત્વોપપ્લવસિંહ · શ્લોક p29594-p34991

1.1અ યદ્ અપ્ય્ ઉક્તં મરીચિદેશં પ્રતિ ગમનાન્ મરીચીનામ્ આલમ્બનત્વમ્ । યદ્ય્ એવં દેશસ્યાપ્ય્ આલમ્બનત્વમ્ અનયા રીત્યોપપદ્યતે । ન ચાવભાતોદકભિન્નાર્થસન્નિકર્ષજત્વમ્ ઉદકવિજ્ઞાનસ્યોપપદ્યતે, સત્યોદકજ્ઞાને ઽદૃષ્ટત્વાત્ । અન્યથાનુમેયદહનજ્ઞાનસ્યાપીન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજ ત્વમ્ આપનીપદ્યેત, આત્મમનઃસન્નિકર્ષજત્વાત્ ।

અથ પ્રતીયમાનદહનેન સહ મનસો નાસ્તિ સમ્બન્ધસ્, તદ્ ઇહાપિ પ્રતીયમાનેનામ્ભસા સહ નાસ્તિ સમ્બન્ધશ્ ચક્ષુષઃ । તસ્માદ્ અવ્યભિચારિપદં ન યુક્તમ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષપદેનાપોદિતત્વાત્ ।

1.1બ્ ઇતો ઽપ્ય્ અનુપપન્નમ્ અપોહ્યજ્ઞાનાસમ્ભવાત્ । અથ મરીચ્યુદકવિજ્ઞાનાપનિનીષયોપાદીયતે, તત્ કથમ્ અપનીયતે?

અવિદ્યમાનોદકવિષયત્વાત્ । યદ્ય્ અવિદ્યમાનં, કો ઽયં વિષયાર્થઃ? પૂર્વોદિતમ્ અનુસરણીયમ્ । યદિ તત્રોદકં પ્રતિભાતિ, કથં નાસ્તિ? સત્યં, પ્રતિભાતિ, કિં ત્વ્ અતથ્યં પ્રતિભાતિ । અતથ્યતા કા? કિં પ્રતીયમાનસ્યાભાવોત પ્રતીયમાનૈવાભાવઃ?

1.1બ્1 તદ્ યદિ પ્રતીયમાનસ્યાભાવઃ, સ કિં તદૈવાહોસ્વિત્ કાલાન્તરેણ? યદિ તદૈવ, સ કિમ્ અવગતો ઽનવગતો વા? યદ્ય્ અવગતઃ, સ કેનાવગમ્યતે? કિમ્ ઉદકવિજ્ઞાનેન જ્ઞાનાન્તરેણ વા?

તદ્ યદ્ય્ ઉદકજ્ઞાનેન, તન્ ન, તસ્યોદકવિષયત્વાત્ । તદ્વિષયત્વે વા ન તર્હ્ય્ ઉદકજ્ઞાનં ભ્રાન્તમ્ ઇત્ય્ ઉપપદ્યતે, ઽભાવવિષયસ્ય પરમાર્થસત્ત્વાત્ ।

ન ચોદકાકારાવગાહિનિ વિજ્ઞાને તોયવિનિવૃત્તયો ઽવભાન્ત્યતિપ્રસઙ્ગાત્ ।

અથ જ્ઞાનાન્તરેણ, ન, જ્ઞાનયૌગપદ્યાસમ્ભવાત્ । યદિ ચાભાવજ્ઞાનેનાભાવવ્યવસ્થા ક્રિયતે ભાવજ્ઞાનેન ચ ભાવવ્યવસ્થા, તદોદકસ્ય ભાવાભાવાવ્ એકકાલૌ સ્યાતામ્ ।

અથ ભાવજ્ઞાનં ભાવવ્યવસ્થાં ન કરોત્ય્ અભાવજ્ઞાનં ચાભાવવ્યવસ્થાં કરોત્ય્, અહો રાજાજ્ઞા નૈયાયિકપશોઃ । યદિ ચ ભાવજ્ઞાનં ભાવવ્યવસ્થાં ન કરોતિ, તદા સર્વભાવેષ્વ્ અનાશ્વાસપ્રસઙ્ગઃ । તત્પ્રસક્તાવ્ અભાવસ્યાપ્ય્ અનવસ્થિતિઃ । તદનવસ્થિતૌ ચ તત્ત્વોપપ્લવઃ સ્યાત્ । અથાનવગતઃ, સો ઽસ્તીતિ કથં પુનર્ વેત્સિ?

અથ કાલાન્તરે, તદા ન કિઞ્ચિદ્ બાધ્યતે, સત્યોદકસ્યાપિ કાલાન્તરે ઽભાવોપપત્તેઃ ।

1.1બ્2 અથ પ્રતીયમાનૈવાભાવઃ, કથં તદ્વિષયજ્ઞાનસ્ય મિથ્યાત્વમ્ ઉપપદ્યતે, પ્રતીયમાનસ્યૈવાભાવસ્યોપપત્તેઃ? ન ચ ભાવાકારે પ્રતીયમને ઽભાવકલ્પના ન્યાય્યાતિપ્રસઙ્ગાત્ । અન્યથા રૂપાદૌ પ્રતીયમાને રસાદિકલ્પના કર્તવ્યા । ન ચક્રિયતે, તથેહાપ્ય્ ઉદકં પ્રતીયતે । નનુ પ્રતીયતે, કિં ત્વ્ અતથ્યમ્ । યદ્ય્ એવમ્ ઉદકપ્રપઞ્ચો ઽયં દીર્ઘોદકં મધુરોદકમ્ ઇતિ યથા । નન્વ્ અત્ર સર્વાસ્વ્ અવસ્થાસૂદકં પ્રતીયતે, તેન તાસ્વ્ અમ્ભઃ પ્રકલ્પ્યતે । યદ્ય્ એવં તદ્ ઇહાપ્ય્ અવસ્થાદ્વયે ઽપ્ય્ ઉદકં પ્રતીયતે સત્યોદકમ્ અસત્યોદકં ચ । સત્યોદકજ્ઞાને સત્યોદકમ્ અવભાતિ, નાસત્યોદકમ્ અનુદકં વા । તથાસત્યોદકજ્ઞાને ઽસત્યોદકં પ્રતિભાતિ, ન સત્યોદકમ્ અનુદકં વા, સ્વવિષયપર્યવસાયિન્યો હિ બુદ્ધયઃ ।

1.1બાથ બાધ્યમાનત્વેન મિથ્યાત્વમ્ ઇતિ ચેત્,

કિં બાધ્યતે ઽર્થો જ્ઞાનમ્ ઉભયં વા?

1.1બ યદ્ય્ અર્થસ્ય બાધા, સ કેન બાધ્યતે? કિં સ્વયમ્ એવાત્માનં બાધતાહો ઽર્થાન્તરેણ જ્ઞાનેન વા?

યદિ સ્વયમ્ એવાત્માનં બાધતે, તદા બાધા તેન ક્રિયતે જ્ઞાપ્યતે વા । યદિ ક્રિયતે, ઽવ્યતિરિક્તાવ્યતિરિક્તા વા ।

યદ્ય્ અવ્યતિરિક્તા, તદા બાધા ક્રિયતેત્ય્ આત્માનેનોત્પાદ્યતે । તચ્ ચ ન જાઘટીતિ સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાત્ । અથ વ્યતિરિક્તા ક્રિયતે, તથાપિ વિદ્યમાનસ્ય કર્તૃત્વં, ન પ્રતીયમાનસ્યાપલાપઃ । અથ બાધા જ્ઞાપ્યતે, સાપ્ય્ અભિન્ના ભિન્ના વા । યદ્યભિન્ના, તદા બાધા તેન જ્ઞાપ્યતે કિમ્ ઉક્તં ભવતિ? ઉદકં જ્ઞાપ્યતે । અથ ભિન્ના, તદા વિદ્યમાનસ્ય જ્ઞાપકત્વં સિદ્ધં પ્રતીયમાનસ્ય ચાસ્તિત્વમ્ । અથાર્થાન્તરેણ બાધ્યતે, તથાપિ વિદ્યમાનયોર્ બાધ્યબાધકભાવો ભૂપાલયોર્ ઇવ, ન ચૈકસ્ય બાધ્યબાધકભાવોપપદ્યતે । બાધાપિ તેન પ્રતીયમાનસ્ય કિં ક્રિયતે જ્ઞાપ્યતે વા?

યદિ ક્રિયતે વ્યતિરિક્તા વ્યતિરિક્તા વા યદ્ય્ અવ્યતિરિક્તા, તદાવ્યતિરિક્તા બાધોત્પાદ્યતે કિમ્ ઉક્તં ભવેત્? ઉદકમ્ ઉત્પાદ્યતે । તદુત્પાદને ચ તત્સંવિદો ઽમિથ્યાત્વમ્ । અથ વ્યતિરિક્તોત્પાદ્યતે, તથાપિ તોયસમ્બન્ધિતયોપલબ્ધેર્ અમ્ભસોપપત્તિઃ । ન જાતુ દેવદત્તસ્યાસત્ત્વે તન્નયનવ્યવહારસિદ્ધિઃ । અથ જ્ઞાપ્યતે, તદા સાવ્યતિરિક્તા વ્યતિરિક્તા વા । યદ્ય્ અવ્યતિરિક્તા જ્ઞાપ્યતે, તદા બાધા તેન જ્ઞાપ્યતે કિમ્ ઉક્તં ભવતિ? ઉદકં જ્ઞાપ્યતે । અથ વ્યતિરિક્તા સતી જ્ઞાપ્યતે, તથાપ્ય્ ઉદકસ્યેયં બાધેત્ય્ અન્યતન્ત્રતયા પ્રતિભાસનાન્ નાત્યન્તાભાવોપપત્તિઃ । તસ્માદ્ અર્થાન્તરેણાપિ ન બાધોપપત્તિઃ । અથ જ્ઞાનેન બાધ્યતે કિં તદ્વિષયેણાન્યવિષયેણ નિર્વિષયેણ વા? યદિ તદ્વિષયેણ, તદા તત્ સ્વરૂપં વિધત્તે ન તુ વિપર્યાસયતિ તદાકારપર્યવસિતરૂપત્વાત્

અથાન્યવિષયં બાધકં, તદ્ અપિ ન યુજ્યતે । યદ્ યદ્વિષયં તત્ તસ્યૈવ સત્તાં વિધત્તે, ન ત્વ્ અન્યસ્ય વિધાયકં પ્રતિષેધકં વા । સ્વવિષયપર્યવસાયિન્યો હિ બુદ્ધયઃ । અથ નિર્વિષયેણ બાધ્યતે, ન કિઞ્ચિદ્ વિદધાતિ પ્રતિષેધતિ વા નિર્વિષયત્વાદ્ એવ ।

1.1બ અથ જ્ઞાનં બાધ્યતે, તસ્યાપિ બાધા કા? કિં સ્વરૂપવ્યાવૃત્તિરૂપા સ્વરૂપાપહ્નવરૂપા વા વિષયાપ્ધારલક્ષણા વા? તદ્ યદિ સ્વરૂપવ્યાવૃત્તિરૂપા બાધા, તદા સર્વં બાધિતં સ્યાદ્, વિજ્ઞાનસ્ય વિજ્ઞાનાન્તરેણ નિવર્ત્યમાનત્વાત્ । અથ સ્વરૂપાપહ્નવરૂપા, તદ્ અયુક્તં, મિથ્યોદકવિજ્ઞાનસ્યાપ્યનુભૂયમાનત્વાત્ । અથ વિષયાપહારલક્ષણા બાધોચ્યતે, સાપિ ન યુક્તા । યથા ચ વિષયાપહારો ન શક્યતે કર્તું તથાનાન્તરમ્ એવ નિવેદિતમ્ ।

1.1બા યદિ ન બાધ્યતે કિમ્ ઇત્ય્ અસાવ્ અર્થક્રિયાં ન કરોતિ ભાવઃ? કેયમ્ અર્થક્રિયા યા તેન ન સમ્પાદ્યતે પુંસામ્? કિં વિજ્ઞાનરૂપા પ્રવૃત્તિરૂપા પ્રાપ્તિરૂપા સુખદુઃખોત્પાદભોગરૂપા વા?