Tattvopaplavasiṃha · Verses p23320-p29222

athādhyakṣātmakena, tad ayuktaṃ, pūrvoditapratyastamitena sākaṃ sannikarṣābhāvāt / tadviṣayavijñānaṃ na pratyakṣaphalaṃ nirālambanatvāt keśoṇḍukādisaṃvedanavat / na vijñānasyābhāvo 'vabhāti, na bhāvas tadabhāvāt / avidyamānasya viṣayārtho vaktavyaḥ kim ākārārpakatvena vā mahattvādidharmopetatvena vā sattāmātreṇa vā sahotpādena vā? sarvasya pratyastamitatvāt katham asau viṣayaḥ? tadviṣayatve keśoṇḍukādivijñānasyaiva mithyātve bījam anveṣaṇīyam / ātmasattāmātreṇa mithyātve sarvasya mithyātvam āpadyate / tatas tattvopaplavaḥ syāt /

1.14 athānyathāvyabhicāritvaṃ gṛhyatātmāntaḥkaraṇasambandhenotpannaṃ vijñānam avyabhicāritāviśiṣṭaṃ pradyotyate / tad ayuktam / tad avyabhicāritvaṃ taddharmo vā tatsvarūpaṃ vā /

1.141 tad yadi taddharmaḥ, sa nityo 'nityo vā /

yadi nityas, tadā jātidoṣeṇāpodito veditavyaḥ / athānityaḥ, sa pūrvotpannaḥ saha paścād vā jātaḥ / tad yadi pūrvotpannas, tadā kasyāsau dharmaḥ? na hi dharmiṇam antareṇa dharmo bhavitum arhati / sarvato vyāvṛttarūpatvāt kaḥ kasyeti vaktavyam / atha sahotpannaḥ, kas tayoḥ sambandheti vaktavyam / tādātmyatadutpattisamavāyasambandhābhāve sati ṣaṣṭhyartho vaktavyas tasyāvyabhicāritvam ity atha pṛṣṭhotpannas tarhi pūrvaṃ vyabhicāritā vijñānasya prāpnoti / na cādhyātmiko 'vyabhicārirūpo dharmo 'sti sukhādivyatiriktas, tatpratītyasambhavena svayam anabhyupagamāt / yadi cāvyabhicārādayo dharmārthāntarabhūtābhyupagamyante tair avacchinnaṃ vijñānaṃ sāmagryāvasthāpakam udghuṣyate / tac cānupapannaṃ, pratyekamanekaviśeṣaṇāvacchinnavijñānapratipattikālāvasthānāyogāt / jñāpyajñāpakayor
abhāve kartṛmātraprabandhi jñānaṃ syāt /

1.142 atha tatsvarūpam avyabhicāritvaṃ tat kiṃ svasattāmātrānurodhenārthāntarasattānurodhena vā?

tad yadi jñānasattāmātrataivāvyabhicāritvam ucyate, tadā keśoṇḍukasaṃvido'py avyabhicāritā syāt / na ca jñānasattāmātrānurodhena jñānaṃ vyabhicāry avyabhicāri vodgīyate / athārthāntarasattānurodhenāvyabhicāritvaṃ kim anupakārakārthāntarasattānurodhenāhosvid upakārakārthāntarasattānurodhena? tad yadi tāvad anupakārakārthāntarasattānurodhena, tadā keśoṇḍukendudvayasaṃvido 'py avyabhicāritāprasaṅgaḥ / athopakārakārthāntarasattānurodhenāvyabhicāritā kiṃ pratīyamānārthāntaropakārakasattānurodhena tadviparītārthāntaropakārakasattānurodhena vā? tad yadi pūrvapakṣābhyupagamas, tadātītānāgatānumānavijñānasya yogipratyakṣasya ca codanāvacanajanitavijñānasya vāvyabhicāritā na bhavet, tadavagatopakārakārthābhāvāt / bhāve vā vitānakriyālopaprasaṅgaḥ / athottaro matas, tadā
keśoṇḍukendudvayasaṃvido 'vyabhicāritvaṃ prasajyatety asadgṛhītam /

1.14a kiṃ ca tad vijñānam avyabhicāry avagataṃ sāmagryā jñāpakam anavagataṃ vā / yady avagataṃ tasyāvagatir ātmasaṃvidrūpā vā jñānāntaravedyā vā / tad yady ātmasaṃvedanarūpāvagatis, tad ayuktaṃ, svayam anabhyupagamāt / abhyupagame vopagamavirodhaḥ / atha jñānāntaravedyaṃ vetsi, vijñānayor bhede bījam anveṣṭavyam / jñanam ajñānākārāj jñānātmatayā vyāvartate, jñānāntarāt tu kathaṃ vyāvartate? kiṃ jñānātmatayā vyāvartatāhosvid ākārāntareṇa? tad yadi jñānātmatayā vyāvartate, tadānyasya jñānātmatā nivartate toyāder yathā / athākārāntareṇa, ākārāntarasvīkaraṇe jñānākāravirahaḥ syād, ākārayos tādātmyāyogāt / tādātmye vaikaṃ tad vastu jñānam ajñānaṃ vā / yadi jñānaṃ, na tarhy ākārāntareṇa vyāvartate, kiṃ tu jñānātmatayaiva / anyasyājñānātmakatvaprasaṭgaḥ
/ athājñānaṃ siddhaṃ naḥ samīhitam / atha jñānatvaṃ
vyāvartakaṃ, tat kena vyāvartateti pūrvoktam anusartavyam / vijñānāntaravedyam api na sambhavati / atha na vedyate, tad astīti kathaṃ punar vetsi?

anenaiva vartmanā satyetaravijñānayor vibhāgābhāvo 'bhyupagantavyaḥ / ato 'vyabhicāripadam apārthakam /

1.1eto 'py apārthakam indriyārthasannikarṣapadenāpoditatvāt / na hi keśoṇḍukavijñānasya nayanārthasannikarṣodbhūtir asti /

nanv asti marīcyudakavijñānasya, tadapanodāyāvyabhicāripadam /

tan na, yatodakaṃ pratibhāti, na ca tena saha sambandho 'sti / vidyamānena sākaṃ sambadhyate, nāvidyamānena / tatsambandhe vā na tadviṣayajñānasya mithyātvam ihopapadyate satyodakasaṃvedanavat /

nanu yady api pratīyamānodakena saha sambandho nāsti cakṣuṣas, tathāpy ālambya marīci

nicayena sākaṃ sambandho 'sti, tasyaivālambanatvāt, taddeśaṃ prati pravṛtteḥ / ataiva mithyātvamanyad ālambanam anyac ca pratibhāti /

1.1a ko 'yam ālambanārtho nāma yenedam udghuṣyate'nyad ālambanaṃ cānyat pratibhāti? kiṃ vijñānajanakatvam ākārārpakatvaṃ vijñānādhikaraṇatvaṃ vijñānāvabhāsitatā vā?

tad yadi vijñānajanakatvam ālambanārthas, tadā nayanālokāder apy ālambanatvaṃ prasajyate / athākārārpakatvam ālambanatvaṃ, tad ayuktaṃ, naiyāyikasamaye 'nabhyupagamāt / yathā ca viṣayākāro vijñāne na yujyate tathopariṣṭāt pratipādayiṣyāmaḥ /

atha vijñānādhikaraṇatvam ālambanatvaṃ, na marīcicakrotkalitam udīyate jñānam, api tv ātmasamavetam ātmānam āsādayate / atha vijñānāvabhāsitatālambanatvaṃ, tadodakavijñānodakaṃ pratīyate, na marīcayaḥ / athodakākāratayā marīcayaiva pratīyante, sodakākāro marīcibhyo vyatirikto 'vyatirikto vā /

tad yady avyatiriktaḥ, sa tāttviko 'tāttviko vā /

yadi tāttvikaḥ kathaṃ tadavagater mithyātvam? athātāttvikas, tad /ā marīcīnām apy atāttvikatvaṃ prasajyate / atāttvikodakatādātmye sati tad udakajñānam atathyaṃ kim uktaṃ bhavati? marīcivijñānam atathyam / ekasmiṃś codakākāre pratīyamāne kenaitad ākhyātaṃ marīcayaḥ pratibhānti devānāmpriyasya?

athārthāntarabhūtas, tarhi na vaktavyaṃ marīcayodakākāratayā pratīyanta, udakākārāntaritā marīcayaḥ /

atha keśoṇḍukavijñāne kim avabhāti? kim ālambate? keśoṇḍukasyaivālambanatvaṃ pratīyamānatvaṃ ca, tathodakasyaivālambanatvaṃ pratīyamānatvaṃ ca, nālambanāntaraṃ parikalpyam / na codakajñānasya pratīyamānodakānyālambanatvena mithyātvam, api tv abhāvāt tāttvikatvena / anyathā keśoṇḍukasaṃvido 'pi mithyātvaṃ na prāpnoty, anyālambanavyatirekāt /