તત્ત્વોપપ્લવસિંહ · શ્લોક p23320-p29222

અથાધ્યક્ષાત્મકેન, તદ્ અયુક્તં, પૂર્વોદિતપ્રત્યસ્તમિતેન સાકં સન્નિકર્ષાભાવાત્ । તદ્વિષયવિજ્ઞાનં ન પ્રત્યક્ષફલં નિરાલમ્બનત્વાત્ કેશોણ્ડુકાદિસંવેદનવત્ । ન વિજ્ઞાનસ્યાભાવો ઽવભાતિ, ન ભાવસ્ તદભાવાત્ । અવિદ્યમાનસ્ય વિષયાર્થો વક્તવ્યઃ કિમ્ આકારાર્પકત્વેન વા મહત્ત્વાદિધર્મોપેતત્વેન વા સત્તામાત્રેણ વા સહોત્પાદેન વા? સર્વસ્ય પ્રત્યસ્તમિતત્વાત્ કથમ્ અસૌ વિષયઃ? તદ્વિષયત્વે કેશોણ્ડુકાદિવિજ્ઞાનસ્યૈવ મિથ્યાત્વે બીજમ્ અન્વેષણીયમ્ । આત્મસત્તામાત્રેણ મિથ્યાત્વે સર્વસ્ય મિથ્યાત્વમ્ આપદ્યતે । તતસ્ તત્ત્વોપપ્લવઃ સ્યાત્ ।

1.14 અથાન્યથાવ્યભિચારિત્વં ગૃહ્યતાત્માન્તઃકરણસમ્બન્ધેનોત્પન્નં વિજ્ઞાનમ્ અવ્યભિચારિતાવિશિષ્ટં પ્રદ્યોત્યતે । તદ્ અયુક્તમ્ । તદ્ અવ્યભિચારિત્વં તદ્ધર્મો વા તત્સ્વરૂપં વા ।

1.141 તદ્ યદિ તદ્ધર્મઃ, સ નિત્યો ઽનિત્યો વા ।

યદિ નિત્યસ્, તદા જાતિદોષેણાપોદિતો વેદિતવ્યઃ । અથાનિત્યઃ, સ પૂર્વોત્પન્નઃ સહ પશ્ચાદ્ વા જાતઃ । તદ્ યદિ પૂર્વોત્પન્નસ્, તદા કસ્યાસૌ ધર્મઃ? ન હિ ધર્મિણમ્ અન્તરેણ ધર્મો ભવિતુમ્ અર્હતિ । સર્વતો વ્યાવૃત્તરૂપત્વાત્ કઃ કસ્યેતિ વક્તવ્યમ્ । અથ સહોત્પન્નઃ, કસ્ તયોઃ સમ્બન્ધેતિ વક્તવ્યમ્ । તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિસમવાયસમ્બન્ધાભાવે સતિ ષષ્ઠ્યર્થો વક્તવ્યસ્ તસ્યાવ્યભિચારિત્વમ્ ઇત્ય્ અથ પૃષ્ઠોત્પન્નસ્ તર્હિ પૂર્વં વ્યભિચારિતા વિજ્ઞાનસ્ય પ્રાપ્નોતિ । ન ચાધ્યાત્મિકો ઽવ્યભિચારિરૂપો ધર્મો ઽસ્તિ સુખાદિવ્યતિરિક્તસ્, તત્પ્રતીત્યસમ્ભવેન સ્વયમ્ અનભ્યુપગમાત્ । યદિ ચાવ્યભિચારાદયો ધર્માર્થાન્તરભૂતાભ્યુપગમ્યન્તે તૈર્ અવચ્છિન્નં વિજ્ઞાનં સામગ્ર્યાવસ્થાપકમ્ ઉદ્ઘુષ્યતે । તચ્ ચાનુપપન્નં, પ્રત્યેકમનેકવિશેષણાવચ્છિન્નવિજ્ઞાનપ્રતિપત્તિકાલાવસ્થાનાયોગાત્ । જ્ઞાપ્યજ્ઞાપકયોર્
અભાવે કર્તૃમાત્રપ્રબન્ધિ જ્ઞાનં સ્યાત્ ।

1.142 અથ તત્સ્વરૂપમ્ અવ્યભિચારિત્વં તત્ કિં સ્વસત્તામાત્રાનુરોધેનાર્થાન્તરસત્તાનુરોધેન વા?

તદ્ યદિ જ્ઞાનસત્તામાત્રતૈવાવ્યભિચારિત્વમ્ ઉચ્યતે, તદા કેશોણ્ડુકસંવિદોઽપ્ય્ અવ્યભિચારિતા સ્યાત્ । ન ચ જ્ઞાનસત્તામાત્રાનુરોધેન જ્ઞાનં વ્યભિચાર્ય્ અવ્યભિચારિ વોદ્ગીયતે । અથાર્થાન્તરસત્તાનુરોધેનાવ્યભિચારિત્વં કિમ્ અનુપકારકાર્થાન્તરસત્તાનુરોધેનાહોસ્વિદ્ ઉપકારકાર્થાન્તરસત્તાનુરોધેન? તદ્ યદિ તાવદ્ અનુપકારકાર્થાન્તરસત્તાનુરોધેન, તદા કેશોણ્ડુકેન્દુદ્વયસંવિદો ઽપ્ય્ અવ્યભિચારિતાપ્રસઙ્ગઃ । અથોપકારકાર્થાન્તરસત્તાનુરોધેનાવ્યભિચારિતા કિં પ્રતીયમાનાર્થાન્તરોપકારકસત્તાનુરોધેન તદ્વિપરીતાર્થાન્તરોપકારકસત્તાનુરોધેન વા? તદ્ યદિ પૂર્વપક્ષાભ્યુપગમસ્, તદાતીતાનાગતાનુમાનવિજ્ઞાનસ્ય યોગિપ્રત્યક્ષસ્ય ચ ચોદનાવચનજનિતવિજ્ઞાનસ્ય વાવ્યભિચારિતા ન ભવેત્, તદવગતોપકારકાર્થાભાવાત્ । ભાવે વા વિતાનક્રિયાલોપપ્રસઙ્ગઃ । અથોત્તરો મતસ્, તદા
કેશોણ્ડુકેન્દુદ્વયસંવિદો ઽવ્યભિચારિત્વં પ્રસજ્યતેત્ય્ અસદ્ગૃહીતમ્ ।

1.14અ કિં ચ તદ્ વિજ્ઞાનમ્ અવ્યભિચાર્ય્ અવગતં સામગ્ર્યા જ્ઞાપકમ્ અનવગતં વા । યદ્ય્ અવગતં તસ્યાવગતિર્ આત્મસંવિદ્રૂપા વા જ્ઞાનાન્તરવેદ્યા વા । તદ્ યદ્ય્ આત્મસંવેદનરૂપાવગતિસ્, તદ્ અયુક્તં, સ્વયમ્ અનભ્યુપગમાત્ । અભ્યુપગમે વોપગમવિરોધઃ । અથ જ્ઞાનાન્તરવેદ્યં વેત્સિ, વિજ્ઞાનયોર્ ભેદે બીજમ્ અન્વેષ્ટવ્યમ્ । જ્ઞનમ્ અજ્ઞાનાકારાજ્ જ્ઞાનાત્મતયા વ્યાવર્તતે, જ્ઞાનાન્તરાત્ તુ કથં વ્યાવર્તતે? કિં જ્ઞાનાત્મતયા વ્યાવર્તતાહોસ્વિદ્ આકારાન્તરેણ? તદ્ યદિ જ્ઞાનાત્મતયા વ્યાવર્તતે, તદાન્યસ્ય જ્ઞાનાત્મતા નિવર્તતે તોયાદેર્ યથા । અથાકારાન્તરેણ, આકારાન્તરસ્વીકરણે જ્ઞાનાકારવિરહઃ સ્યાદ્, આકારયોસ્ તાદાત્મ્યાયોગાત્ । તાદાત્મ્યે વૈકં તદ્ વસ્તુ જ્ઞાનમ્ અજ્ઞાનં વા । યદિ જ્ઞાનં, ન તર્હ્ય્ આકારાન્તરેણ વ્યાવર્તતે, કિં તુ જ્ઞાનાત્મતયૈવ । અન્યસ્યાજ્ઞાનાત્મકત્વપ્રસટ્ગઃ
। અથાજ્ઞાનં સિદ્ધં નઃ સમીહિતમ્ । અથ જ્ઞાનત્વં
વ્યાવર્તકં, તત્ કેન વ્યાવર્તતેતિ પૂર્વોક્તમ્ અનુસર્તવ્યમ્ । વિજ્ઞાનાન્તરવેદ્યમ્ અપિ ન સમ્ભવતિ । અથ ન વેદ્યતે, તદ્ અસ્તીતિ કથં પુનર્ વેત્સિ?

અનેનૈવ વર્ત્મના સત્યેતરવિજ્ઞાનયોર્ વિભાગાભાવો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ । અતો ઽવ્યભિચારિપદમ્ અપાર્થકમ્ ।

1.1એતો ઽપ્ય્ અપાર્થકમ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષપદેનાપોદિતત્વાત્ । ન હિ કેશોણ્ડુકવિજ્ઞાનસ્ય નયનાર્થસન્નિકર્ષોદ્ભૂતિર્ અસ્તિ ।

નન્વ્ અસ્તિ મરીચ્યુદકવિજ્ઞાનસ્ય, તદપનોદાયાવ્યભિચારિપદમ્ ।

તન્ ન, યતોદકં પ્રતિભાતિ, ન ચ તેન સહ સમ્બન્ધો ઽસ્તિ । વિદ્યમાનેન સાકં સમ્બધ્યતે, નાવિદ્યમાનેન । તત્સમ્બન્ધે વા ન તદ્વિષયજ્ઞાનસ્ય મિથ્યાત્વમ્ ઇહોપપદ્યતે સત્યોદકસંવેદનવત્ ।

નનુ યદ્ય્ અપિ પ્રતીયમાનોદકેન સહ સમ્બન્ધો નાસ્તિ ચક્ષુષસ્, તથાપ્ય્ આલમ્બ્ય મરીચિ

નિચયેન સાકં સમ્બન્ધો ઽસ્તિ, તસ્યૈવાલમ્બનત્વાત્, તદ્દેશં પ્રતિ પ્રવૃત્તેઃ । અતૈવ મિથ્યાત્વમન્યદ્ આલમ્બનમ્ અન્યચ્ ચ પ્રતિભાતિ ।

1.1અ કો ઽયમ્ આલમ્બનાર્થો નામ યેનેદમ્ ઉદ્ઘુષ્યતેઽન્યદ્ આલમ્બનં ચાન્યત્ પ્રતિભાતિ? કિં વિજ્ઞાનજનકત્વમ્ આકારાર્પકત્વં વિજ્ઞાનાધિકરણત્વં વિજ્ઞાનાવભાસિતતા વા?

તદ્ યદિ વિજ્ઞાનજનકત્વમ્ આલમ્બનાર્થસ્, તદા નયનાલોકાદેર્ અપ્ય્ આલમ્બનત્વં પ્રસજ્યતે । અથાકારાર્પકત્વમ્ આલમ્બનત્વં, તદ્ અયુક્તં, નૈયાયિકસમયે ઽનભ્યુપગમાત્ । યથા ચ વિષયાકારો વિજ્ઞાને ન યુજ્યતે તથોપરિષ્ટાત્ પ્રતિપાદયિષ્યામઃ ।

અથ વિજ્ઞાનાધિકરણત્વમ્ આલમ્બનત્વં, ન મરીચિચક્રોત્કલિતમ્ ઉદીયતે જ્ઞાનમ્, અપિ ત્વ્ આત્મસમવેતમ્ આત્માનમ્ આસાદયતે । અથ વિજ્ઞાનાવભાસિતતાલમ્બનત્વં, તદોદકવિજ્ઞાનોદકં પ્રતીયતે, ન મરીચયઃ । અથોદકાકારતયા મરીચયૈવ પ્રતીયન્તે, સોદકાકારો મરીચિભ્યો વ્યતિરિક્તો ઽવ્યતિરિક્તો વા ।

તદ્ યદ્ય્ અવ્યતિરિક્તઃ, સ તાત્ત્વિકો ઽતાત્ત્વિકો વા ।

યદિ તાત્ત્વિકઃ કથં તદવગતેર્ મિથ્યાત્વમ્? અથાતાત્ત્વિકસ્, તદ્ ।આ મરીચીનામ્ અપ્ય્ અતાત્ત્વિકત્વં પ્રસજ્યતે । અતાત્ત્વિકોદકતાદાત્મ્યે સતિ તદ્ ઉદકજ્ઞાનમ્ અતથ્યં કિમ્ ઉક્તં ભવતિ? મરીચિવિજ્ઞાનમ્ અતથ્યમ્ । એકસ્મિંશ્ ચોદકાકારે પ્રતીયમાને કેનૈતદ્ આખ્યાતં મરીચયઃ પ્રતિભાન્તિ દેવાનામ્પ્રિયસ્ય?

અથાર્થાન્તરભૂતસ્, તર્હિ ન વક્તવ્યં મરીચયોદકાકારતયા પ્રતીયન્ત, ઉદકાકારાન્તરિતા મરીચયઃ ।

અથ કેશોણ્ડુકવિજ્ઞાને કિમ્ અવભાતિ? કિમ્ આલમ્બતે? કેશોણ્ડુકસ્યૈવાલમ્બનત્વં પ્રતીયમાનત્વં ચ, તથોદકસ્યૈવાલમ્બનત્વં પ્રતીયમાનત્વં ચ, નાલમ્બનાન્તરં પરિકલ્પ્યમ્ । ન ચોદકજ્ઞાનસ્ય પ્રતીયમાનોદકાન્યાલમ્બનત્વેન મિથ્યાત્વમ્, અપિ ત્વ્ અભાવાત્ તાત્ત્વિકત્વેન । અન્યથા કેશોણ્ડુકસંવિદો ઽપિ મિથ્યાત્વં ન પ્રાપ્નોત્ય્, અન્યાલમ્બનવ્યતિરેકાત્ ।