Tattvopaplavasiṃha · Verses p18495-p23186
a.2d ito 'pi nāsti sāmānyaṃ tadupapādakamānavyatirekāt /
nanv asti pramāṇamanayoḥ sādṛśyam, eṣāṃ sārūpyaṃ, tena sadṛśo 'yam, asau vā tena sadṛśetyādijñānaṃ sāmānyasattāvabodhakam apratipannasāmānyasya nopapadyate / asti tv idaṃ vijñānaṃ bādhāvikalaṃ jātitanuvyavasthāpakam / tad etad ayuktam / kiṃ nimittabhūtena tenaivaṃvidhaṃ jñānam utpādyate karmatāpannena vā?
tad yadi nimittabhūtenotpādyate, tadā na sāmānyaṃ kalpanīyam / asāmānyātmakam eva nimittam, itthambhūtasāmānyajñānotpādanāyālaṃ sāmānyakalpanayā /
atha karmatāpannenotpādyate, tad asat / naivāvabhāti vijñāne sāmānyaṃ dhūrtair aviparyāsitasaṃvidām / nanu sādṛśyam avabhāti / satyam, avabhāti, nāpahnūyate, 'pi tu dravyaguṇakarmātmakaṃ sat pācakādibhedeṣu yathaiṣāṃ pācakatvam, ete pācakās, tatpācakasadṛśo 'yam, asāv anena sadṛśeti viśeṣādāv api draṣṭavyam / atrāpi sāmānyaparijñaptir iti cen, na sūtravyāghātāt sāmānyaviśeṣeṣu sāmānyaviśeṣābhāvāt tataiva jñānam / aniṣṭhā ca viśeṣeṣu sāmānye parikalpyamāne sati sandehaḥ, sati sandehe teṣu viśeṣāntaraṃ parikalpanīyaṃ, punaḥ sāmānyam ity aniṣṭhety alam asadgrahābhiniveśena /
a.3 atha bhinnābhinnaṃ sāmānyaṃ bhavadbhiḥ pratipādyata ākārabhedena vyaktibhyopalabhyatety arthāntaraṃ, deśabhedena tu naivopalabhyatety avyatiriktam / tad etan mahāsubhāṣitam / na deśabhedenaiva vastūnāṃ bhedo, 'pi tv ākārabhedenaiva bhāvā bhedam upayānti / yathā cākārabhedo nāsti tathānantaram eva niveditam /
b. sāmānyaṃ samavāyavṛttyā vyaktiṣu vartateti na cāsau vidyate /
b.1 samavāyo hi vyāvṛttaikasvabhāvo 'nugataikasvabhāvo vā / tad yadi vyāvṛttaikasvabhāvaḥ, kasyāsau samavāyaḥ sarvato vyāvṛtter nīlādivat? athānugataikasvabhāvaḥ, sāmānyaṃ tarhi, na samavāyo, nityasya sato 'nekatra vṛtter gotvādivat /
b.2 upapādakapramāṇābhāvāc ca /
b.21 nanu pratyakṣabuddhyavaseyo 'sau / tad ayuktam / kiṃ sambandhabuddhyādhyavasīyatāhosvid ihabuddhyā samavāyabuddhyā vocyate?
b.211 tad yadi sambandhabuddhyā, ko 'yaṃ sambandhaḥ?
kiṃ sambandhajātiyuktaḥ sambandhāhosvid anekopādānajanito 'nekāśrito vā sambandhabuddhiviśeṣo vā sambandhabuddhyutpādako vā sambandhākāro vā?
tad yadi sambandhajātiyuktas te sambandhaḥ, so 'nupapannaḥ, samavāyāsambandhatvaprasaṅgaḥ / athānekopādānajanitaḥ sambandhas, tadā kumbhāder api sambandhatvaprasaṅgaḥ / athānekāśritaḥ sambandhas, tadā ghaṭajātyādeḥ sambandhatvaṃ prasajyate / atha sambandhabuddhyutpādakas te sambandhocyate, tadā locanāder api sambandhatvaprasaṅgaḥ / atha sambandhabuddhyavaseyaḥ sambandho 'bhidhīyate, tadā kauleyakakarikumārādiṣv api sambandhaśabdavyutpādane sambandhatvaprasaṅgaḥ / sambandhetarayor ekavijñānaviṣayatvetarasya sambandharūpatā prāptā /
atha sambandhākāraḥ sambandhaḥ, saṃyogābhedaprasaṅgaḥ / avāntaragaṇikākāras tu yathā na bhedakas tathā purastād uktam eva dūṣaṇam /
b.212 atheha tantuṣu paṭetīhabuddhyādhyavasīyate, nehabuddher adhikaraṇasaṃvidrūpatvāt / na cānyasminn ākāre pratīyamāne 'nyat parikalpayituṃ nyāyyam atiprasaṅgāt /
b.213 atha samavāyabuddhyātmasātkriyate / so 'py anupapannaiva, samavāyabuddher anupapatteḥ / ayaṃ tantur ayaṃ paṭo 'yam anayoḥ samavāyeti na jātu jānate janāḥ /
b.22 athānumānenānumīyate / dve 'numāne dṛṣṭaṃ sāmānyato dṛṣṭaṃ ca / na dṛṣṭaṃ, pratyakṣavyatirekāt / sāmānyato drṣṭam api nāsti, tatprabhavakāryānupalabdheḥ / nanv ihabuddhir eva samavāyajñāpikā iha tantuṣu paṭeti pratyayaḥ sambandhanimitto, 'bādhitehapratyayatvād iha kuṇḍe dadhīti pratyayavat / kim anenānumīyate? kiṃ nimittamātram uta sambandhaḥ?
yadi nimittamātraṃ, tataḥ siddhasādhyatayā sambodhayitavyaḥ / atha sambandhaḥ, saṃyogaḥ samavāyo vā / saṃyogānumānopagamahāniḥ / samavāyānumāne sambandhavyatirekaḥ / na cānyasya sambandhe 'nyasya gamakatvam atiprasaṅgāt / na jātu devadattanayanakuṭasambandhe yajñadattendriyaṃ rūpādikam arthaṃ karaṇatvasāmyāt prakāśayad dṛṣṭam / evaṃ sati sāmānyasamavāyavirahe kathaṃ dravyādivyavastheti cintyate /
1.13a atha tadvaṃśajajalaprāptyāvyabhicāritā jñāyate / tad ayuktam, antyāvayavidravyāṇāṃ janakatvavyatirekāt / na codakavyaktīnāṃ nānātvam asti / yathā ca na vidyate tathā niveditaṃ purastāt /
1.13b kiṃ ca pravṛttisāmarthyenāvyabhicāritā pūrvoditajñānasya jñāpyate kiṃ liṅgabhūtenāho 'dhyakṣātmakena?
tad yadi liṅgabhūtena, tad ayuktaṃ, tena sākaṃ sambandhānavagateḥ / avagatau vālaṃ pravṛttisāmarthyena /
Original text: Tattvopaplavasiṃha · Edition: Sukhalalji Sanghavi and R.C. Parikh, Baroda 1940. · Data entry Somadeva Vasudeva · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0