Tattvopaplavasiṃha · Verses p14511-p18213

a.1 tad yadi tādātmyavyavasthitā, tadeha tāsāṃ nānātvena tasyāpi nānātvopapattiḥ / tadekatve ca sarvāsām ekatāpattiḥ / ekatve ca niḥsāmānyatā tādātmyaviparyāso vā /

a.2 athārthāntarabhūtā sā vyāvṛttākārānugatākārā vā /

tad yadi vyāvṛttākārā, na tasyāḥ sāmānyarūpatvaṃ vyāvṛttaikasvabhāvatvāt toyādivat / athānusyūtarūpā, tat kim ātmarūpānusyūtā pararūpānusyūtā vā?

tad yady ātmarūpānusyūtā, tad ayuktam, ātmany anugamābhāvāt / atha pararūpānusyūtā, keyaṃ pararūpānusyūtatā kiṃ tattādātmyaṃ tatsamavāyo vā?

tad yadi tādātmyaṃ, sāmānyatadvator abhedaprasaṅgaḥ /

atha pararūpasamavāyo 'nusyūtākāratā, tad ayuktam / sāmānyād bhinnaḥ samavāyaḥ / sāmānyasyānugataṃ rūpam ālocayitum ārabdhaṃ, na tato 'nyasya /

a.2a yadi codakajātīyārthaprāptyāvyabhicāritā pūrvoditodakavijñānasya vyavasthāpyate, tadodakajāter gavādāv api sambhavo 'sti, gavādiprāptyāvyabhicāritodakavijñānasya syāt / athodakatvasya gavādāv abhāveti cet, kim itaretarābhāvaḥ prāgabhāvaḥ pradhvaṃsābhāvo 'tyantābhāvo vā?

tad yadītaretarābhāvas tadodakādāv api samānam udakatvasyābhāvaprasaṅgaḥ / udakarūpatā nodakatvasyodakatvarūpatā ca nodakasyal /

atha prāgabhāvas tadodake 'py udakatvasyābhāvaprasaṅgaḥ /

atha pradhvaṃsābhāvas tadodake 'py abhāvaprasaṅgaḥ /

athānyatrāsti, naikatra pratyastamitasyānyatra sambhavopapadyate /

athātyantābhāvas tadodake 'pi tasyābhāvaprasaṅgaḥ /

atha sambandhābhāvād gavādāv udakatvābhāveti cet, tatrāpi kim itaretarābhāvaḥ prāgabhāvaḥ pradhvaṃsābhāvo 'tyantābhāvo veti pūrvavad vaktavyam / nimittāntarābhāvād gavādāv udakatvābhāveti cet, so 'trāpi samānaḥ /

a.2b na codakavyaktīnāṃ nānātvam upapādayituṃ pāryate / udakam anudakākārād udakākāratayā vyāvartata, udakākārāt tu kathaṃ vyāvartate? kim udakākāratayāhosvid ākārāntareṇa?

tad yady udakākāratayā vyāvartate, tadānyāsām udakavyaktīnām anudakākāratā prāpnoti rasāder iva /

athānudakākāratayodakākārān nivartate, tato dahanāder ivānudakatvaprasaṅgaḥ /

athodakākārarūpatāviśeṣe 'py avāntaragaṇikākārabhedaparikḹptir iti cet, satyam avāntaragaṇikākāras toyatādātmyavyavasthito 'tādātmyavyavasthito vā / tad yadi tādātmyavyavasthitas, tadodakākāratayodakāntarād bhidyate / evaṃ cānyāsām udakavyaktīnām anudakarūpatā prāpnoti / pūrvoditam eva dūṣaṇam / athātādātmyavyavasthitas, tarhy anudakatvaṃ rasāder iva / athodakatvavyāvṛttyānudakākārād vyāvartate / śṛṇvantv amī bālalapitaṃ vipaścitaḥ / yady udakatvavyāvṛttyānudakād vyāvartate toyam, udakatvaṃ codakād anudakāc ca kathaṃ vyāvartate? na jātyantaraṃ vyāvartakam asti / abhyupagame vāniṣṭhopaplavānubandhaḥ syāt / tasmāt svenaiva rūpeṇetaretarātmanā vyāvartate, na jātyādinā vyāvartate, jātyāder avyāvṛttiprasaṅgāt / tasmāt sthitam etan nodakavyaktīnāṃ nānātvopapattiḥ
/ tadanupapattau nodakatvaṃ nāma sāmānyam asti svatvavat /

a.2c ito 'pi na vidyate sāmānyaṃ nityasya sato vijñānajanakatvāyogāt / tad eva katham? vyutpādyate vijñānajanakāvasthāyāṃ yad eva svarūpaṃ sāmānyātmakaṃ śaktimac chaktirūpaṃ ca kārakāntarānapekṣayājanakāvasthāyāṃ tad eva rūpam, ataḥ pūrvam api kāryotpādaprasaṅgaḥ / anutpāde vā prāg ivedānīm api na janayet /

atha kārakāntaram apekṣyotpādayati kāryam / kiṃ tena kārakāntareṇa tasya kriyate kārakatvaṃ jñāpyate vā?

tad yady utpādyate susthitaṃ nityatvam / uta jñāpyate siddhaṃ tarhi kārakatvaṃ, tadabhāve 'pi vidyamānasyāvadyotanāt / bhavatu nāma kārakatvaṃ, ko doṣaḥ? kāryotpattiprasaṅgaḥ / atha kārakatve 'pi kāryaṃ na janayed, aho rājājñā garīyasī naiyāyikapaśoḥ /