તત્ત્વોપપ્લવસિંહ · શ્લોક p18495-p23186

અ.2દ્ ઇતો ઽપિ નાસ્તિ સામાન્યં તદુપપાદકમાનવ્યતિરેકાત્ ।

નન્વ્ અસ્તિ પ્રમાણમનયોઃ સાદૃશ્યમ્, એષાં સારૂપ્યં, તેન સદૃશો ઽયમ્, અસૌ વા તેન સદૃશેત્યાદિજ્ઞાનં સામાન્યસત્તાવબોધકમ્ અપ્રતિપન્નસામાન્યસ્ય નોપપદ્યતે । અસ્તિ ત્વ્ ઇદં વિજ્ઞાનં બાધાવિકલં જાતિતનુવ્યવસ્થાપકમ્ । તદ્ એતદ્ અયુક્તમ્ । કિં નિમિત્તભૂતેન તેનૈવંવિધં જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદ્યતે કર્મતાપન્નેન વા?

તદ્ યદિ નિમિત્તભૂતેનોત્પાદ્યતે, તદા ન સામાન્યં કલ્પનીયમ્ । અસામાન્યાત્મકમ્ એવ નિમિત્તમ્, ઇત્થમ્ભૂતસામાન્યજ્ઞાનોત્પાદનાયાલં સામાન્યકલ્પનયા ।

અથ કર્મતાપન્નેનોત્પાદ્યતે, તદ્ અસત્ । નૈવાવભાતિ વિજ્ઞાને સામાન્યં ધૂર્તૈર્ અવિપર્યાસિતસંવિદામ્ । નનુ સાદૃશ્યમ્ અવભાતિ । સત્યમ્, અવભાતિ, નાપહ્નૂયતે, ઽપિ તુ દ્રવ્યગુણકર્માત્મકં સત્ પાચકાદિભેદેષુ યથૈષાં પાચકત્વમ્, એતે પાચકાસ્, તત્પાચકસદૃશો ઽયમ્, અસાવ્ અનેન સદૃશેતિ વિશેષાદાવ્ અપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અત્રાપિ સામાન્યપરિજ્ઞપ્તિર્ ઇતિ ચેન્, ન સૂત્રવ્યાઘાતાત્ સામાન્યવિશેષેષુ સામાન્યવિશેષાભાવાત્ તતૈવ જ્ઞાનમ્ । અનિષ્ઠા ચ વિશેષેષુ સામાન્યે પરિકલ્પ્યમાને સતિ સન્દેહઃ, સતિ સન્દેહે તેષુ વિશેષાન્તરં પરિકલ્પનીયં, પુનઃ સામાન્યમ્ ઇત્ય્ અનિષ્ઠેત્ય્ અલમ્ અસદ્ગ્રહાભિનિવેશેન ।

અ.3 અથ ભિન્નાભિન્નં સામાન્યં ભવદ્ભિઃ પ્રતિપાદ્યત આકારભેદેન વ્યક્તિભ્યોપલભ્યતેત્ય્ અર્થાન્તરં, દેશભેદેન તુ નૈવોપલભ્યતેત્ય્ અવ્યતિરિક્તમ્ । તદ્ એતન્ મહાસુભાષિતમ્ । ન દેશભેદેનૈવ વસ્તૂનાં ભેદો, ઽપિ ત્વ્ આકારભેદેનૈવ ભાવા ભેદમ્ ઉપયાન્તિ । યથા ચાકારભેદો નાસ્તિ તથાનન્તરમ્ એવ નિવેદિતમ્ ।

બ્. સામાન્યં સમવાયવૃત્ત્યા વ્યક્તિષુ વર્તતેતિ ન ચાસૌ વિદ્યતે ।

બ્.1 સમવાયો હિ વ્યાવૃત્તૈકસ્વભાવો ઽનુગતૈકસ્વભાવો વા । તદ્ યદિ વ્યાવૃત્તૈકસ્વભાવઃ, કસ્યાસૌ સમવાયઃ સર્વતો વ્યાવૃત્તેર્ નીલાદિવત્? અથાનુગતૈકસ્વભાવઃ, સામાન્યં તર્હિ, ન સમવાયો, નિત્યસ્ય સતો ઽનેકત્ર વૃત્તેર્ ગોત્વાદિવત્ ।

બ્.2 ઉપપાદકપ્રમાણાભાવાચ્ ચ ।

બ્.21 નનુ પ્રત્યક્ષબુદ્ધ્યવસેયો ઽસૌ । તદ્ અયુક્તમ્ । કિં સમ્બન્ધબુદ્ધ્યાધ્યવસીયતાહોસ્વિદ્ ઇહબુદ્ધ્યા સમવાયબુદ્ધ્યા વોચ્યતે?

બ્.211 તદ્ યદિ સમ્બન્ધબુદ્ધ્યા, કો ઽયં સમ્બન્ધઃ?

કિં સમ્બન્ધજાતિયુક્તઃ સમ્બન્ધાહોસ્વિદ્ અનેકોપાદાનજનિતો ઽનેકાશ્રિતો વા સમ્બન્ધબુદ્ધિવિશેષો વા સમ્બન્ધબુદ્ધ્યુત્પાદકો વા સમ્બન્ધાકારો વા?

તદ્ યદિ સમ્બન્ધજાતિયુક્તસ્ તે સમ્બન્ધઃ, સો ઽનુપપન્નઃ, સમવાયાસમ્બન્ધત્વપ્રસઙ્ગઃ । અથાનેકોપાદાનજનિતઃ સમ્બન્ધસ્, તદા કુમ્ભાદેર્ અપિ સમ્બન્ધત્વપ્રસઙ્ગઃ । અથાનેકાશ્રિતઃ સમ્બન્ધસ્, તદા ઘટજાત્યાદેઃ સમ્બન્ધત્વં પ્રસજ્યતે । અથ સમ્બન્ધબુદ્ધ્યુત્પાદકસ્ તે સમ્બન્ધોચ્યતે, તદા લોચનાદેર્ અપિ સમ્બન્ધત્વપ્રસઙ્ગઃ । અથ સમ્બન્ધબુદ્ધ્યવસેયઃ સમ્બન્ધો ઽભિધીયતે, તદા કૌલેયકકરિકુમારાદિષ્વ્ અપિ સમ્બન્ધશબ્દવ્યુત્પાદને સમ્બન્ધત્વપ્રસઙ્ગઃ । સમ્બન્ધેતરયોર્ એકવિજ્ઞાનવિષયત્વેતરસ્ય સમ્બન્ધરૂપતા પ્રાપ્તા ।

અથ સમ્બન્ધાકારઃ સમ્બન્ધઃ, સંયોગાભેદપ્રસઙ્ગઃ । અવાન્તરગણિકાકારસ્ તુ યથા ન ભેદકસ્ તથા પુરસ્તાદ્ ઉક્તમ્ એવ દૂષણમ્ ।

બ્.212 અથેહ તન્તુષુ પટેતીહબુદ્ધ્યાધ્યવસીયતે, નેહબુદ્ધેર્ અધિકરણસંવિદ્રૂપત્વાત્ । ન ચાન્યસ્મિન્ન્ આકારે પ્રતીયમાને ઽન્યત્ પરિકલ્પયિતું ન્યાય્યમ્ અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।

બ્.213 અથ સમવાયબુદ્ધ્યાત્મસાત્ક્રિયતે । સો ઽપ્ય્ અનુપપન્નૈવ, સમવાયબુદ્ધેર્ અનુપપત્તેઃ । અયં તન્તુર્ અયં પટો ઽયમ્ અનયોઃ સમવાયેતિ ન જાતુ જાનતે જનાઃ ।

બ્.22 અથાનુમાનેનાનુમીયતે । દ્વે ઽનુમાને દૃષ્ટં સામાન્યતો દૃષ્ટં ચ । ન દૃષ્ટં, પ્રત્યક્ષવ્યતિરેકાત્ । સામાન્યતો દ્ર્ષ્ટમ્ અપિ નાસ્તિ, તત્પ્રભવકાર્યાનુપલબ્ધેઃ । નન્વ્ ઇહબુદ્ધિર્ એવ સમવાયજ્ઞાપિકા ઇહ તન્તુષુ પટેતિ પ્રત્યયઃ સમ્બન્ધનિમિત્તો, ઽબાધિતેહપ્રત્યયત્વાદ્ ઇહ કુણ્ડે દધીતિ પ્રત્યયવત્ । કિમ્ અનેનાનુમીયતે? કિં નિમિત્તમાત્રમ્ ઉત સમ્બન્ધઃ?

યદિ નિમિત્તમાત્રં, તતઃ સિદ્ધસાધ્યતયા સમ્બોધયિતવ્યઃ । અથ સમ્બન્ધઃ, સંયોગઃ સમવાયો વા । સંયોગાનુમાનોપગમહાનિઃ । સમવાયાનુમાને સમ્બન્ધવ્યતિરેકઃ । ન ચાન્યસ્ય સમ્બન્ધે ઽન્યસ્ય ગમકત્વમ્ અતિપ્રસઙ્ગાત્ । ન જાતુ દેવદત્તનયનકુટસમ્બન્ધે યજ્ઞદત્તેન્દ્રિયં રૂપાદિકમ્ અર્થં કરણત્વસામ્યાત્ પ્રકાશયદ્ દૃષ્ટમ્ । એવં સતિ સામાન્યસમવાયવિરહે કથં દ્રવ્યાદિવ્યવસ્થેતિ ચિન્ત્યતે ।

1.13અ અથ તદ્વંશજજલપ્રાપ્ત્યાવ્યભિચારિતા જ્ઞાયતે । તદ્ અયુક્તમ્, અન્ત્યાવયવિદ્રવ્યાણાં જનકત્વવ્યતિરેકાત્ । ન ચોદકવ્યક્તીનાં નાનાત્વમ્ અસ્તિ । યથા ચ ન વિદ્યતે તથા નિવેદિતં પુરસ્તાત્ ।

1.13બ્ કિં ચ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યેનાવ્યભિચારિતા પૂર્વોદિતજ્ઞાનસ્ય જ્ઞાપ્યતે કિં લિઙ્ગભૂતેનાહો ઽધ્યક્ષાત્મકેન?

તદ્ યદિ લિઙ્ગભૂતેન, તદ્ અયુક્તં, તેન સાકં સમ્બન્ધાનવગતેઃ । અવગતૌ વાલં પ્રવૃત્તિસામર્થ્યેન ।