તત્ત્વોપપ્લવસિંહ · શ્લોક p14511-p18213

અ.1 તદ્ યદિ તાદાત્મ્યવ્યવસ્થિતા, તદેહ તાસાં નાનાત્વેન તસ્યાપિ નાનાત્વોપપત્તિઃ । તદેકત્વે ચ સર્વાસામ્ એકતાપત્તિઃ । એકત્વે ચ નિઃસામાન્યતા તાદાત્મ્યવિપર્યાસો વા ।

અ.2 અથાર્થાન્તરભૂતા સા વ્યાવૃત્તાકારાનુગતાકારા વા ।

તદ્ યદિ વ્યાવૃત્તાકારા, ન તસ્યાઃ સામાન્યરૂપત્વં વ્યાવૃત્તૈકસ્વભાવત્વાત્ તોયાદિવત્ । અથાનુસ્યૂતરૂપા, તત્ કિમ્ આત્મરૂપાનુસ્યૂતા પરરૂપાનુસ્યૂતા વા?

તદ્ યદ્ય્ આત્મરૂપાનુસ્યૂતા, તદ્ અયુક્તમ્, આત્મન્ય્ અનુગમાભાવાત્ । અથ પરરૂપાનુસ્યૂતા, કેયં પરરૂપાનુસ્યૂતતા કિં તત્તાદાત્મ્યં તત્સમવાયો વા?

તદ્ યદિ તાદાત્મ્યં, સામાન્યતદ્વતોર્ અભેદપ્રસઙ્ગઃ ।

અથ પરરૂપસમવાયો ઽનુસ્યૂતાકારતા, તદ્ અયુક્તમ્ । સામાન્યાદ્ ભિન્નઃ સમવાયઃ । સામાન્યસ્યાનુગતં રૂપમ્ આલોચયિતુમ્ આરબ્ધં, ન તતો ઽન્યસ્ય ।

અ.2અ યદિ ચોદકજાતીયાર્થપ્રાપ્ત્યાવ્યભિચારિતા પૂર્વોદિતોદકવિજ્ઞાનસ્ય વ્યવસ્થાપ્યતે, તદોદકજાતેર્ ગવાદાવ્ અપિ સમ્ભવો ઽસ્તિ, ગવાદિપ્રાપ્ત્યાવ્યભિચારિતોદકવિજ્ઞાનસ્ય સ્યાત્ । અથોદકત્વસ્ય ગવાદાવ્ અભાવેતિ ચેત્, કિમ્ ઇતરેતરાભાવઃ પ્રાગભાવઃ પ્રધ્વંસાભાવો ઽત્યન્તાભાવો વા?

તદ્ યદીતરેતરાભાવસ્ તદોદકાદાવ્ અપિ સમાનમ્ ઉદકત્વસ્યાભાવપ્રસઙ્ગઃ । ઉદકરૂપતા નોદકત્વસ્યોદકત્વરૂપતા ચ નોદકસ્યલ્ ।

અથ પ્રાગભાવસ્ તદોદકે ઽપ્ય્ ઉદકત્વસ્યાભાવપ્રસઙ્ગઃ ।

અથ પ્રધ્વંસાભાવસ્ તદોદકે ઽપ્ય્ અભાવપ્રસઙ્ગઃ ।

અથાન્યત્રાસ્તિ, નૈકત્ર પ્રત્યસ્તમિતસ્યાન્યત્ર સમ્ભવોપપદ્યતે ।

અથાત્યન્તાભાવસ્ તદોદકે ઽપિ તસ્યાભાવપ્રસઙ્ગઃ ।

અથ સમ્બન્ધાભાવાદ્ ગવાદાવ્ ઉદકત્વાભાવેતિ ચેત્, તત્રાપિ કિમ્ ઇતરેતરાભાવઃ પ્રાગભાવઃ પ્રધ્વંસાભાવો ઽત્યન્તાભાવો વેતિ પૂર્વવદ્ વક્તવ્યમ્ । નિમિત્તાન્તરાભાવાદ્ ગવાદાવ્ ઉદકત્વાભાવેતિ ચેત્, સો ઽત્રાપિ સમાનઃ ।

અ.2બ્ ન ચોદકવ્યક્તીનાં નાનાત્વમ્ ઉપપાદયિતું પાર્યતે । ઉદકમ્ અનુદકાકારાદ્ ઉદકાકારતયા વ્યાવર્તત, ઉદકાકારાત્ તુ કથં વ્યાવર્તતે? કિમ્ ઉદકાકારતયાહોસ્વિદ્ આકારાન્તરેણ?

તદ્ યદ્ય્ ઉદકાકારતયા વ્યાવર્તતે, તદાન્યાસામ્ ઉદકવ્યક્તીનામ્ અનુદકાકારતા પ્રાપ્નોતિ રસાદેર્ ઇવ ।

અથાનુદકાકારતયોદકાકારાન્ નિવર્તતે, તતો દહનાદેર્ ઇવાનુદકત્વપ્રસઙ્ગઃ ।

અથોદકાકારરૂપતાવિશેષે ઽપ્ય્ અવાન્તરગણિકાકારભેદપરિકૣપ્તિર્ ઇતિ ચેત્, સત્યમ્ અવાન્તરગણિકાકારસ્ તોયતાદાત્મ્યવ્યવસ્થિતો ઽતાદાત્મ્યવ્યવસ્થિતો વા । તદ્ યદિ તાદાત્મ્યવ્યવસ્થિતસ્, તદોદકાકારતયોદકાન્તરાદ્ ભિદ્યતે । એવં ચાન્યાસામ્ ઉદકવ્યક્તીનામ્ અનુદકરૂપતા પ્રાપ્નોતિ । પૂર્વોદિતમ્ એવ દૂષણમ્ । અથાતાદાત્મ્યવ્યવસ્થિતસ્, તર્હ્ય્ અનુદકત્વં રસાદેર્ ઇવ । અથોદકત્વવ્યાવૃત્ત્યાનુદકાકારાદ્ વ્યાવર્તતે । શૃણ્વન્ત્વ્ અમી બાલલપિતં વિપશ્ચિતઃ । યદ્ય્ ઉદકત્વવ્યાવૃત્ત્યાનુદકાદ્ વ્યાવર્તતે તોયમ્, ઉદકત્વં ચોદકાદ્ અનુદકાચ્ ચ કથં વ્યાવર્તતે? ન જાત્યન્તરં વ્યાવર્તકમ્ અસ્તિ । અભ્યુપગમે વાનિષ્ઠોપપ્લવાનુબન્ધઃ સ્યાત્ । તસ્માત્ સ્વેનૈવ રૂપેણેતરેતરાત્મના વ્યાવર્તતે, ન જાત્યાદિના વ્યાવર્તતે, જાત્યાદેર્ અવ્યાવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માત્ સ્થિતમ્ એતન્ નોદકવ્યક્તીનાં નાનાત્વોપપત્તિઃ
। તદનુપપત્તૌ નોદકત્વં નામ સામાન્યમ્ અસ્તિ સ્વત્વવત્ ।

અ.2ચ્ ઇતો ઽપિ ન વિદ્યતે સામાન્યં નિત્યસ્ય સતો વિજ્ઞાનજનકત્વાયોગાત્ । તદ્ એવ કથમ્? વ્યુત્પાદ્યતે વિજ્ઞાનજનકાવસ્થાયાં યદ્ એવ સ્વરૂપં સામાન્યાત્મકં શક્તિમચ્ છક્તિરૂપં ચ કારકાન્તરાનપેક્ષયાજનકાવસ્થાયાં તદ્ એવ રૂપમ્, અતઃ પૂર્વમ્ અપિ કાર્યોત્પાદપ્રસઙ્ગઃ । અનુત્પાદે વા પ્રાગ્ ઇવેદાનીમ્ અપિ ન જનયેત્ ।

અથ કારકાન્તરમ્ અપેક્ષ્યોત્પાદયતિ કાર્યમ્ । કિં તેન કારકાન્તરેણ તસ્ય ક્રિયતે કારકત્વં જ્ઞાપ્યતે વા?

તદ્ યદ્ય્ ઉત્પાદ્યતે સુસ્થિતં નિત્યત્વમ્ । ઉત જ્ઞાપ્યતે સિદ્ધં તર્હિ કારકત્વં, તદભાવે ઽપિ વિદ્યમાનસ્યાવદ્યોતનાત્ । ભવતુ નામ કારકત્વં, કો દોષઃ? કાર્યોત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ । અથ કારકત્વે ઽપિ કાર્યં ન જનયેદ્, અહો રાજાજ્ઞા ગરીયસી નૈયાયિકપશોઃ ।