Tattvopaplavasiṃha · Verses p9690-p14373
0.1 ... tāṃ muna tattvopaplavasiṃhaiṣa viṣamo nunaṃ maya ... ... nāsti tatphalaṃ vā svargādi / satyaṃ, tāvad āttasya karmaṇaḥ sambhoktaṃ ca paramārthavidbhir api laukiko mārgo 'nusartavyaḥ a ... / lokavyavahāraṃ prati sadṛśau bālapaṇḍitau //
ityādi /
0.2 nanu yady upaplavas tattvānāṃ kim āyāthātas tattvaṃ vyākhyāsyāmaḥ / pṛthivy āpas tejo vāyur iti tattvāni / tatsamudāye śarīrendriyaviṣayasañjñetyādi / nānyārthatvāt / kimartham? pratibimbanārtham / kiṃ punar atra pratibimbyate? pṛthivyādīni tattvāni loke prasiddhāni / tānyapi vicāryamāṇāni na vyavatiṣṭhante / kiṃ punar anyāni?
0.3 atha kathaṃ tāni na santi? tad ucyate sallakṣaṇanibandhanaṃ mānavyavasthānam / mānanibandhanā ca meyasthitiḥ / tadabhāve tayoḥ sadvyavahāraviṣayatvaṃ kathaṃ ... tām / atha ... na ba ... vyavahāraḥ kriyate, tadātmani rūpāstitatvavyavahāro ghaṭādau ca sukhāstitvavyavahāraḥ pravartayitavyaḥ
1. indriyārthasannikarṣotpannaṃ jñānam avyapadeśyam avyabhicāri vyavasāyātmakaṃ pratyakṣam iti tallakṣaṇam /
1.1 tac cāvyabhicāritvam ... kim aduṣṭakārakasandohotpādyatvenāhosvid bādhārahitatvena pravṛttisāmarthyenānyathā vā?
1.11 tad yady aduṣṭakārakasandohotpādyatvenāvyabhicāritvaṃ, saiva kāraṇānām aduṣṭatā kenāvagamyate?
na pratyakṣeṇa, nayanakuśalāder atīndriyatvāt / nāpy anumānena, liṅgāntarānavagateḥ / nanv idam eva jñānaṃ lingaṃ tadutthaṃ tasya viśiṣṭatāṃ gamayati /
yady evam itaretarāśrayatvaṃ duruttaram āpanīpadyate /
kiṃ cendriyāṇāṃ guṇadoṣāśrayatve tadutthe vijñāne doṣāśaṅkā nātivartate, puṃvyāpārotpāditaśabdavijñāneva /
1.12 atha bādhānutpattyāvyabhicāritvaṃ jñāyate, bādhānutpattir vijñānasya kiṃ yathārthagṛhītitvenāhosvid bādhakajñānotpādakakārakavaikalyād iti sandihmaḥ / dṛśyate hi bādhakajñānotpādakakārakavaikalyād bādhānutpādaḥ / yathā dūre marīcinicaye jalajñāne jāte bādhā na sampadyate, 'bhyāsadeśāvasthitasya kārakopanipāte saty utpadyate / sā copajāyamānā saṃvatsarādikālavikalpena sañjāyate / kadācic ca kārakavaikalyān naiva sampadyate / na caitāvatā tasya yathārthatopapadyate /
api ca bādhāvirahaiva na bādhāsadbhāvāvedakas, tadupalabdhatvena tatsadbhāvopalabdheḥ /
1.12ānyac ca bādhāvirahaḥ kiṃ sarvapuruṣāpekṣayāhosvit pratipattrapekṣayā? tad yadi sarvapuruṣāpekṣayā tadvirahopya ... sarvajñāḥ syuḥ / bhavantu nāma sarve sarvajñāḥ, ko doṣaḥ? asarvajñavyavahārābhāvaprasaṅgaḥ /
atha pratipattrapekṣayā bādhānutpādaḥ pratipattur bādhakaṃ vijñānaṃ notpadyate, tena tad avyabhicāri / tad ayuktaṃ, pratipattur bādhakajñānānutpāde 'pi deśāntaragamanamaraṇādinā maṇimarīcyādiviparyayajñānadarśanāt / athavā tad viparyayajñānaṃ tathāvidham evotpannaṃ svaprabhavasvabhāvānupraveśena, yad bādhakavijñānotpādapratibandhakṛt / taddhvaṃso 'pi tathābhataiva pareṣṭasamyagjñānavat / evaṃ sati yad uktaṃ yasya ca duṣṭaṃ karaṇaṃ yatra ca mithyeti pratyayaḥ saivāsamīcīnaḥ pratyayety etad evāsamīcīnam /
1.13 atha pravṛttisāmarthyenāvyabhicāritāṃ vetsi / pravṛttisāmarthyaṃ phalenābhisambandhaḥ, phalaṃ ca srakcandanavanitodakādi, teṣu satyaphalaniṣpattes teṣu phalopacāras, taddehasambandhaḥ pravṛttisāmarthyam / pravṛttiḥ kāyasthā kriyā, tatsāmarthyam avyabhicāritāṃ gamayati / tat kim avagatam anavagataṃ vā? yadi nāvagataṃ, tad astīti kathaṃ vetsi? athāvagataṃ, tadavagater avyabhicāritā katham avagamyateti pūrvoktam anusartavyam /
1.13odakaprāptyā pūrvotpannodakavijñānasyāvyabhicāritā vyavasthāpyate / kiṃ tatpratibhātodakaprāptyāhosvit tajjātīyodakaprāptyā tadvaṃśajajalaprāptyā vā?
1.13a tad yadi pratibhātodakaprāptyā, tad ayuktam / pratibhātodakasyāvasthānaṃ nopapadyate, jhaṣamahiṣaparivartanābhighātopajātāvayavakriyānyāyena pratyastamayasambhavāt /
1.13a atha tajjātīyodakaprāptyā, evaṃ tarhy asatyodakajñāne 'pi jate kvacit toyam āsādayanti pumāṃsaḥ / tad apy avitathaṃ syāt / atha taddeśakālasaṃlagnam udakaṃ na prāpayati mithyājñānaṃ, samyagjñānaṃ tu taddeśakālasaṃlagnam udakaṃ prāpayati, tena tad avyabhicārīti ced,
yan na prāpayati, tad vyabhicāri; tarhi mumarṣupadā jñānaṃ candrārkagrahanakṣatratārakādisaṃvedanaṃ ca vyabhicāri prāpnoti / na ca taddeśakālasaṃlagnodakaprāpakatvam asti, deśasyāpy udakavad vināśasambhavāt /
a. na ca jāteḥsambhavo 'sti / saiva katham? kathyate sodakavyaktibhyo 'bhinnā bhinnā bhinnābhinnā veti /
Original text: Tattvopaplavasiṃha · Edition: Sukhalalji Sanghavi and R.C. Parikh, Baroda 1940. · Data entry Somadeva Vasudeva · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0