તત્ત્વોપપ્લવસિંહ · શ્લોક p105585-p110709

અથ તદભાવવિષયં, તસ્યાપિ સ્વેન રૂપેણ વિદ્યમાનત્વાન્ ન કર્તવ્યતા ।

અથ નિર્વિષયં, ન તર્હિ ચોદના કર્તવ્યાવબોધિકા, અપિ તુ નિર્વિષયેત્ય્ એવં વક્તવ્યમ્ । એવં સ્થિતે યથા પ્રત્યક્ષં વિદ્યમાનોપલમ્ભકં તથાન્યાન્ય્ અપિ પ્રમાણાનિ ।

5.અ બુદ્ધિજન્મ પ્રત્યક્ષં, ન ચ બુદ્ધ્યવગમે પ્રમાણમ્ અસ્તિ । પ્રત્યક્ષાવસેયા સા ન ભવતિ સ્વયમ્ અનભ્યુપગમાત્ । અનુમાનગમ્યાપિ ન ભવતિ તયા પ્રતિબદ્ધલિઙ્ગાનવગતેઃ । અથાર્થાપત્ત્યા પ્રતીયતે, કિં ઘટાર્થાન્યથાનુપપત્ત્યાહો તદુપાદાનપરિત્યાગાન્યથાનુપપત્ત્યા ઘટાવબોધાન્યથાનુપપત્ત્યા વા?

તદ્ યદિ ઘટાર્થાન્યથાનુપપત્ત્યા, તદ્ અયુક્તમ્ । ન બુદ્ધિકાર્યો ઘટો, ઽપિ તુ બુદ્ધિર્ ઇહ તત્કાર્યા ।

અથ ઘટોપાદાનપરિત્યાગાન્યથાનુપપત્ત્યા બુદ્ધિપરિકલ્પના ક્રિયતે, તદ્ અયુક્તં, બુદ્ધિસ્વરૂપસ્યાનેકકાલાન્તરાવસ્થાનાયોગાદ્ અર્થાપત્તેર્ નિર્વિષયત્વમ્ । કેનાપિ બલવતા પ્રેરિતો બુદ્ધિમ્ અન્તરેણ વા તદુપપ્લવાદ્ વા ઘટોપાદાનપરિત્યાગાય ઘટતે તેન સન્દિગ્ધાર્થાપત્તિઃ । ન ચ સમ્બન્ધગ્રહણમ્ અન્તરેણ નિયતાયાં બુદ્ધૌ પ્રતિપત્તિર્ ઉપપદ્યતે । અર્થાપત્તિતસ્ તુ તદનુપપત્તાવ્ ઇન્દ્રિયકલ્પનાપિ દુર્ઘટા । અથાવબોધાન્યથાનુપપત્ત્યા બુદ્ધિપરિકલ્પના ક્રિયતે, તસ્યાપિ બુદ્ધ્યા સહ સમ્બન્ધો નાસ્તિ, કથમ્ અવબોધયતિ? અવબોધે ચાવગતે પ્રત્યક્ષાવગતૈવ બુદ્ધિર્ નાવબોધગમ્યા । અવબોધબુદ્ધિવિજ્ઞાનશબ્દાનાં પર્યાયત્વાદ્ અવબુધ્યતે જ્ઞાયતેત્ય્ એકો ઽર્થઃ ।

6. તથા શ્રોત્રાદિવૃત્તિર્ અવિકલ્પિકા, એતદ્ અપિ પ્રત્યુક્તમ્ ।

6.1 શ્રોત્રાદિકરણાનાં શબ્દાદિવિષયાકારતયા વિપરિણામો વૃત્તિશબ્દેનાભિધીયતે । સા ચાનેકપ્રકારા ભવતિ સમ્યગ્જ્ઞાનરૂપા વિપર્યયજ્ઞાનસન્દેહરૂપા ચ । તદ્ ઉક્તં તમો મોહો મહામોહસ્ તામિસ્રો ઽન્ધતામિસ્રેત્યાદિ ।

6.11 તદ્ યદિ શ્રોત્રાદિવૃત્તેઃ પ્રત્યક્ષત્વં, તદા વિપર્યયાદિવૃત્તેર્ અપિ પ્રત્યક્ષત્વં પ્રાપ્નોતિ । અથાબાધિતપદોપાદાનં ક્રિયતે । તત્ સૂત્રે ન શ્રૂયતે । ભવતુ વા તસ્ય કલ્પના, તથાપ્ય્ અવ્યભિચારિત્વં જ્ઞાતું ન શક્યતે । તચ્ ચ નૈયાયિકપ્રત્યક્ષલક્ષણાધિકારે પ્રપઞ્ચિતમ્ । યદિ ચાવ્યભિચારિપદેન વિપર્યયરૂપા વૃત્તિર્ અપોદ્યતે, તત્ તદાત્મતયા વ્યવસ્થિતા સમ્યગ્રૂપાપિ વૃત્તિર્ અપોદિતા ભવતિ । તતશ્ ચ સઙ્ગ્રાહ્યા ન લભ્યતે વૃત્તિઃ ।

અથ સમ્યગ્રૂપા વૃત્તિર્ ઇહ સઙ્ગ્રાહ્યા, તદાપોહ્યા નલભ્યતે વૃત્તીનાં સ્વરૂપૈકતાભ્યુપગમાત્ । ભેદાભ્યુપગમે વાભ્યુપેતહાનમ્ । ન હિ ભવતાં પક્ષેન્દ્રિયાદ્ ભિદ્યન્તે વૃત્તયસ્, તચ્ ચેદ્ અભિન્નં, કથં વૃત્તીનાં ભેદઃ? ભેદાભ્યુપગમેન્દ્રિયૈકત્વં હીયતે । ઇન્દ્રિયાવ્યતિરેકિત્વં વા ન વક્તવ્યમ્ ।

6.1એન્દ્રિયાવ્યતિરેકિત્વે ઽભ્યુપગમ્યમાને નીલલોહિતઘટાદીનાં સર્વદોપલમ્ભઃ સ્યાદ્, ઇન્દ્રિયાવસ્થાને તદવ્યતિરિક્તાયા વૃત્તેર્ અવસ્થાનસમ્ભવાત્ । તત્સમ્ભવે ચ ઘટાદ્યનુપલમ્ભાનુપપત્તિઃ । અથ વૃત્તિસદ્ભાવે ઽપ્ય્ અનુપલબ્ધિર્, ન કદાચિદ્ ઉપલબ્ધિઃ સ્યાત્ । ન હિ ભવતાં પક્ષે કિઞ્ચિદ્ અપૂર્વં જાયતે પૂર્વં વા નિરુધ્યતે । તતશ્ ચ સર્વસ્યાસ્તિત્વોપલબ્ધ્યનુપલબ્ધી કિઙ્કૃતે? સદોપલબ્ધિર્ અનુપલબ્ધિર્ વા । ન હ્ય્ એવંવાદિનો દ્વિતીયા ગતિર્ અસ્તિ ।

6.1બ્ કિં ચ શબ્દાદયોપલભ્યન્તે કિમ્ અનુપલભ્યસ્વભાવોપલભ્યન્તાહોસ્વિદ્ ઉપલભ્યસ્વભાવાહ્?

તદ્ યદ્ય્ અનુપલભ્યસ્વભાવોપલભ્યન્તે, તદોપલબ્ધિઃ કથમ્?

યદ્ય્ અનુપલભ્યસ્વભાવાઃ, કથમ્ ઉપતભ્યેરન્? અન્યથાત્માદેર્ અપ્ય્ ઉપલબ્ધિઃ સ્યાત્ ।

અથોપલભ્યસ્વભાવોપલભ્યન્તે, ઽનુપલબ્ધિઃ કથમ્? કિં તેનૈવાકારેણાહોસ્વિદ્ આકારાન્તરેણ?

યદિ તેનૈવાકારેણાનુપલબ્ધિર્, આત્માદેર્ અપ્ય્ અનુપલબ્ધિર્ ન પ્રાપ્નોતિ । ઉપલબ્ધૌ વા બીજાન્તરં વચનીયમ્ ।

અથાકારાન્તરેણ નોપલભ્યન્તે, તથાપ્ય્ ઉપલભ્યમાનાનુપલભ્યમાનયોર્ નૈકત્વં શબ્દાત્માકારયોર્ ઇવ । ન હ્ય્ ઉપલભ્યસ્વભાવાચ્ છબ્દાદ્ અનુપતભ્યસ્વભાવાત્માવ્યતિરિક્તો દૃષ્તઃ । અથ તસ્યૈવાભિવ્યક્તસ્યોપલબ્ધિઃ । તત્સ્વરૂપવદ્ અભિવ્યક્તેઃ સર્વદાવસ્થાનાત્ સતતોપલબ્ધિપ્રસઙ્ગઃ ।

અથ તિરોધાને સત્ય્ અનુપલબ્ધિસ્, તદાતત્સ્વરૂપતાદાત્મ્યાત્ સતતાનુપતમ્ભપ્રસઙ્ગઃ । ઉભયોર્ વાવસ્થાને સમમ્ ઉપલમ્ભાનુપલમ્ભૌ સ્યાતામ્ । તતશ્ ચેદાનીમ્ ઉપતભે પૂર્વં નોપલભ ઇતિ વ્યવહારવિરહઃ સ્યાત્ । તથા પૂર્વમ્ ઉપલભેદાનીં નોપલભેત્ય્ એતદ્ અપિ ન પ્રાપ્નોતિ । અથાવયવોપચયે સત્ય્ ઉપલમ્ભઃ । તસ્ય સર્વદા ભાવાત્ સર્વદોપલમ્ભપ્રસઙ્ગઃ । અથસ્વલક્ષણપુષ્ટૌ સત્યામ્ ઉપલમ્ભઃ । તસ્યાઃ સર્વદા સત્ત્વાત્ સતતોપલમ્ભપ્રસઙ્ગઃ । અથ સંસ્થાનોત્કર્ષે સત્ય્ ઉપલમ્ભઃ । તસ્યાપિ સર્વદા વિદ્યમાનત્વાત્ સતતોપલબ્ધિઃ સ્યાત્ ।

તસ્માદ્ યેન યેન નિમિત્તેનોપલમ્ભપરિકલ્પના, તસ્ય તસ્ય સર્વદા ભાવાત્ સતતોપલમ્ભપ્રસઙ્ગઃ । અથ દેશકાલકારકાપબન્ધાદ્ અનુપલમ્ભસ્, તદા તસ્યાપબન્ધસ્ય સર્વદા ભાવાદ્ અનુપલમ્ભાનુપરમઃ સ્યાત્ ।

6.2 તથેન્દ્રિયાણામ્ અપિ કરણરૂપતા નોપલભ્યતે ફલવૈકલ્યાત્ । નન્વ્ અસ્તિ વિજ્ઞાનં ફલમ્ । ન તસ્ય સર્વદા વિદ્યમાનત્વાત્ । સર્વદા વિદ્યમાનયોર્ હેતુફલભાવો નોપપદ્યતે, યથા ગુણાનાં પરસ્પરમ્ આત્મભેદાનાં વા । ન હ્ય્ આત્માત્માન્તરસ્ય હેતુર્ ભવતિ તત્ફલં વા, તથેહાપ્યનાદ્યન્તા સત્તા ન ફલં હેતુર્ વોચ્યતે ।

f . કિં ચ ભૂજલાદ્ય્ અનેકં કાર્યં, તત્ કિં ગુણત્રયાદ્ વ્યતિરિક્તમ્ અવ્યતિરિક્તં વા? તદ્ યદિ વ્યતિરિક્તં, તત્ કિં તાત્ત્વિકમ્ અતાત્ત્વિકં વા?